Alexander ontmoet de Gymnosofisten.
Augustine, La Cité de Dieu, Paris, Maître François (illuminator); c. 1475-1480.

Brahmanen, uit Jacob van Maerlant's Der Naturen Bloeme, Vlaanderen, c. 1350.

• alleen Onesikritos de gymnosofisten heeft ontmoet;
• eerst Onesikritos de gymnosofisten heeft ontmoet en daarna Alexander;
• Alexander meteen de gymnosofisten heeft ontmoet.

Ik zal hieronder deze versies even de revue laten passeren.

Brahmanen, uit Jacob van Maerlant's Der Naturen Bloeme, Vlaanderen of Utrecht; c. 1450-1500.

Versie 3
Tenslotte duikt er nog weer een andere variant op van het verhaal van de ontmoeting tussen Alexander de Grote met de naakte Indiase wijsgeren, een populaire christelijke variant uit de vierde eeuw, die wijd verbreid is in Griekse en Latijnse manuscripten. (7) Deze wordt ten onrechte toegeschreven aan de historicus Arrianus uit de tweede eeuw en daarom wordt de auteur van dit verhaal aangeduid als pseudo-Arrianus.
Dit verhaal begint met een verhandeling van de gymnosofisten die een levensstijl bepleiten die slechts de minimale fysieke behoeften tevredenstelt; zij verwerpen rijkdom, luxe en de verderfelijkheden van het Griekse leven.
Hun collega-asceet Kalanos wordt scherp bekritiseerd omdat hij door mee te gaan met Alexander’s leger naar het kamp van de ‘rijkdom’ is overgelopen.
De gymnosofisten geven een beschrijving van hun levensstijl: ze leven in bossen en kleden zich in bladeren, slapen op de naakte grond, nemen kuisheid en stilte in acht, onthouden zich van vlees en gekookt voedsel, voeden zich slechts met de vruchten van de aarde en drinken alleen rivierwater. Zij zingen voortdurend hymnes, verachten de genoegens van het vlees, en voeren een ononderbroken strijd tegen de zintuigen. Op zich een heel correcte beschrijving van de levenswijze der sadhoes.
Vervolgens wordt het bezoek van Onesikritos aan Dandamis beschreven, waarbij de laatste zegt niet op audiëntie bij Alexander te willen gaan, omdat een wijze niets nodig heeft. Dreigementen zijn niet in staat hem van mening te doen veranderen, want hij is niet bang voor de dood. Daarop gaat Alexander persoonlijk naar de heilige man toe en dan verloopt het verhaal zo ongeveer als in de hierboven gegeven papyrus versie.
Tenslotte complimenteert Dandamis Alexander met zijn liefde voor de wijsheid; en hij op zijn beurt prijst de opinies en levensstijl van de gymnosofisten.
Het interessante van deze pseudo-Arrianus versie is dat die duidelijk te maken heeft met de toenemende populariteit van het christelijke monasticisme in de 4e eeuw. Qua inhoud conformeert het standpunt van de gymnosofisten zich zowel aan Cynisch-Stoïcijnse ideeën als ook aan de opinies van belangrijke Kerkvaders van die tijd.
Er staan in ieder geval geen heikele theologische standpunten in, zoals bijvoorbeeld over reïncarnatie, de eigenschappen van de ziel of de godheid. In feite werd deze pseudo-Arrianus verhandeling de favoriete lectuur in de christelijke kloosters, zowel in het Oosten als in het Westen — aanvankelijk nog een welkome ondersteuning van de heidenen voor een christelijk-ascetische wijze van leven. (8)

Toch bleef de kennismaking oppervlakkig, niet in de laatste plaats omdat drie tolken nodig waren om met plaatselijke informanten te spreken, van het Grieks dat de meeste Macedonische officieren machtig waren naar het Perzisch, van het Perzisch naar het Baktrisch en vervolgens naar het Prakrit dat in de Punjab werd gesproken. Spraakverwarring was aan de orde van de dag en het is daarom niet zo vreemd dat een van de in onze bronnen genoemde Indiërs, Kalanos, is voorzien van een naam die een verbastering is van kalyana, 'hallo'.
In de bossen rond de Indische steden woonden vaak ascetische wijzen, saddhu's, die ervan hielden in het openbaar te spreken over filosofie. Er waren voldoende mensen die kwamen luisteren naar de discussies van de wijzen, onder wie echte vrijdenkers waren. Sommigen hadden kritiek op het kastenstelsel; anderen verklaarden dat alle materie een illusie was; en weer anderen, die meenden dat alleen de materie reëel was, verweten de brahmanen dat ze offerden aan niet-bestaande goden. Voor filosofisch onderlegde Macedoniërs en Grieken moeten de saddhu's een van de grootste bezienswaardigheden van Taxila zijn geweest. Ze kenden zulke haveloze denkers maar al te goed: ook de Athener Sokrates had erbij gelopen als een zwerver en had het heerlijk gevonden in het openbaar met Jan en alleman te debatteren.
Alexander's hoveling Onesikritos was een leerling van de Griekse ascetische wijsgeer Diogenes van Sinope en leek als geen ander geschikt om een paar Indische asceten uit te nodigen. Het was de koning inmiddels duidelijk geworden dat hij het bezette gebied nooit zou kunnen beheersen als hij niet op een of andere manier een meereizende adviseur zou vinden. Maar brahmanen mochten geen lange reizen maken, en hoewel men daarmee in de Punjab de hand wel eens lichtte, is het aannemelijk dat Ambhi's hovelingen toch scrupules hadden. Alexander moest zijn adviseurs dus ergens anders vandaan halen.
Onesikritos had plezier in zijn missie en deed er later met enige zelfspot verslag van. Hij werd namelijk onthaald met hoongelach en zijn tolken legden uit dat hij er tussen de vrijwel naakte mannen potsierlijk uitzag met zijn laarzen, wapens en zonnehoed. Nadat hij zijn kleren had uitgetrokken, probeerde hij een gesprek te voeren, maar dat verliep vanzelfsprekend moeizaam. Toch meende hij erin te zijn geslaagd de namen van de twee mannen te weten te komen, Kalanos en Dandamis. Ook gaf hij door dat Alexander ze zou belonen als ze kwamen, maar zou straffen als ze dat niet deden.

Dandamis antwoordde dat een man die zelfs niet over het miniemste stukje van de aarde de baas was geen zoon van Zeus was; dat hij Alexander's geschenken niet nodig had omdat hij die absoluut niet begeerde; en dat hij ook niet bang was voor zijn dreigementen, want dat, zolang hij leefde, het land van India hem voldoende voedsel gaf en dat hij, als hij stierf zou worden bevrijd van zijn van ouderdom versleten lichaam en overgaan naar een betere en reinere levensvorm.

Onesikritos bracht de boodschap over en Alexander begreep dat als de twee Indiërs niet naar hem kwamen, hij naar hen moest gaan. Hij had te veel behoefte aan een adviseur om Dandamis te straffen, misschien wel omdat Onesikritos hem ervan had overtuigd dat dreigen niets uithaalde. De saddhu legde Alexanders komst uit als blijk van nederigheid en belangstelling voor de filosofie, wat de veroveraar naar Indische maatstaven maakte tot modelkoning. Toch was het niet Dandamis, maar Kalanos die besloot met Alexander mee te reizen. [...]
Misschien meende Kalanos dat de wereld werkelijk op het punt stond ten einde te komen en dacht hij, anders dan Dandamis, dat Alexander een voorbode was van de verschrikkingen waarmee dat einde gepaard zou gaan. Hoe het ook zij, hij vergezelde de Macedoniërs nog een kleine twee jaar. Zoals gezegd keurden orthodoxe hindoes het maken van reizen buiten India af maar de bewoners van de Punjab hadden daarover eigen ideeën en het lijkt erop dat Kalanos, als saddhu, toch al een criticus was van het bestaande systeem.

Voor nog meer sadhoes, zie op mijn site.

Swami Ananda Ashrama, een sadhoe van de Brahmanen kaste, doet linga puja, vergezeld van zijn danda.

Santosh Puri, een Italiaanse sadhoe, en zijn goeroe, Kolyan Puri.

Overigens betekent ‘kalyana’ meer dan ‘hallo’, of nog scherper, het betekent eigenlijk geen ‘hallo’, maar een heleboel andere dingen. Als ik het Hindi woordenboek (9) er even bijpak, dan lees ik bij ‘kalyana': “happiness, welfare, good interest, good fortune, salutariness, benediction, weal, gold, a kind of song; blessed, prosperous, lucky;” en bij ‘kalyani’: “auspicious, propitious, happy, beautiful; a cow.”

Kalyana Giri, mahamandaleshwar van de Juna Akhara Naga sadhoes

Pir Ganga Nath, een kanphata yogi van de Nath sekte, in meditatieve pose bij zijn mooie dhuni met trishul van Shiva.

Alexander ontmoet de Brahmanen.
Augustine, La Cité de Dieu. Maître François (illuminator), Paris, ca. 1475-1480.

Nu dit alles was geregeld, werd het tijd om verder te gaan naar Sousa, waar een rendez-vous zou plaatsvinden met de vloot van Nearchos en waar Alexander wilde trouwen met twee Achaimenidische prinsessen. Een van zijn hovelingen zou hem echter niet volgen op die reis. De Indiër Kalanos was ziek geworden en verzocht Alexander een brandstapel te laten bouwen waarop hij zich levend wilde verbranden. Hoewel de koning er aanvankelijk weinig voor voelde, willigde hij uiteindelijk het verzoek van zijn adviseur in en gelastte Ptolemaios zorg te dragen voor het bouwwerk, dat werd voorzien van allerlei soorten reukwerk.

Alexander vond dat het onkies was te kijken, omdat het een vriend betrof maar de anderen waren vol bewondering dat Kalanos in het vuur onbeweeglijk bleef liggen. Nearchos zegt dat toen degenen die daartoe aangewezen waren de brandstapel ontstaken, in opdracht van Alexander de trompetten weerklonken en het hele leger strijdkreten liet horen zoals ze deden wanneer ze het gevecht ingingen, en dat de olifanten meededen met schril en krijgshaftig getrompetter, alles ter ere van Kalanos.
Hoewel Kalanos' dood doet denken aan de Indische weduweverbranding, is deze vorm van zelfmoord binnen het orthodoxe hindoeïsme verboden.
Maar Kalanos kwam uit de Punjab en was een buitenbeentje. Alexanders ceremoniemeester Chares beschreef het drinkgelag waarmee de Macedoniërs afscheid namen van hun Indische vriend. Ook overmatig alcoholgebruik was voor traditionele hindoes taboe, maar Kalanos lijkt tijdens zijn leven ook op dit punt een eigen uitleg aan de regels te hebben gegeven.
Alexander nodigde veel vrienden en officieren aan de maaltijd en organiseerde een wedstrijd in het drinken van onvermengde wijn, met een krans voor de winnaar. Prornachos dronk het meest en kwam tot dertien liter. Hij ontving de prijs, een krans ter waarde van een talent, maar leefde daarna nog slechts drie dagen. Van de anderen stierven er eenenveertig na het drinken doordat tijdens hun dronkenschap een hevige kou inviel?

... [er] zit op een soort houtstapel iets vreemds — een man — ingesmeerd met koeiedrek, spiernaakt, dorder dan een mummie; aan het uiteinde van zijn beenderen, die dun als talhouten zijn, steken zijn gewrichten uit als knoesten. Aan zijn oren hangen trosjes schelpen; zijn gezicht is langgerekt en hij heeft een haviksneus. Zijn linkerarm is verstijfd en wijst als een staak recht omhoog. Hij zit daar al zo lang dat er vogels nestelen in zijn haar.
Aan de vier hoeken van zijn houtstapel laait een vuur op. Hij staart met wijdopen ogen naar de zon, die pal in zijn gezicht schijnt, en zegt zonder Antonius aan te kijken:

Uit Oman's The Mystics, Ascetics and Saints of India.

Zonder mij ooit te bewegen, als een grafzuil, ademde ik met gesloten mond; en mijn blik richtend op mijn neus, schouwde ik de ether in mijn geest, de wereld in mijn ledematen, de maan in mijn hart, en ik peinsde over de essentie van de grote Ziel, waaraan voortdurend, als spranken uit het vuur, de levensprincipes ontspringen.
Tenslotte heb ik de hoogste Ziel doorgrond in alle wezens, alle wezens in de hoogste Ziel; en door de beteugeling van mijn zinnen heb ik mijn ziel in Haar doen opgaan.
Ik ontvang het weten rechtstreeks uit de hemel, zoals de vogel Tchataka, die zich aan niets dan regenstralen laaft.
Juist omdat ik de dingen ken, bestaan de dingen niet meer.
Voor mij, nu, bestaat er hoop noch angst, geluk noch deugd, dag noch nacht, jij noch ik, helemaal niets.
Door nietsontziende zelftucht ben ik boven de Machten komen te staan. Eén samentrekking van mijn geest kan honderd koningszonen doden, de goden onttronen, de wereld verwoesten.

Dit alles heeft hij met monotone stem gezegd. Om hem heen verschrompelen de bladeren. Over de grond vluchten ratten weg.
Traag zinkt zijn blik in de uitslaande vlammen, en hij voegt er aan toe:

Ik kreeg een afkeer van de vorm, een afkeer van de waarneming, een afkeer zelfs van het weten — want de gedachte is niet van langere duur dan haar vergankelijke aanleiding en zoals al het andere is ook de geest niet meer dan een illusie.
Al wat verwekt is, zal vergaan, al het gestorvene moet herleven; de wezens die voor het ogenblik verdwenen zijn, verwijlen een poos in de nog ongevormde moederschoot, en komen op de aarde terug om in smart andere schepselen te dienen.
Maar na mijn zwerftocht door eindeloos veel levens, in het omhulsel van goden, mensen en dieren, zie ik af van de reis: ik ben deze vermoeienis beu! Ik verlaat de vunze herberg die mijn lichaam is, deze muren van vlees, doordrenkt met bloed en bedekt met een afzichtelijke huid vol ongerechtigheden. En eindelijk zal mij tot beloning de slaap deelachtig worden in het diepst van het absolute, in de vernietiging.

De vlammen stijgen tot zijn borst en sluiten hem in. Zijn hoofd steekt er boven uit, als door een gat in een muur. Zijn opengesperde ogen kijken nog altijd.

[Even later herinnert Antonius zich dat hij al eerder van deze wijze van zelfverbranding heeft gehoord, en spreekt tot zichzelf:]

ANTONIUS
Rustig! Waar was ik? Wat gebeurde er? 0 ja! De gymnosofist!... Die manier van sterven komt veel voor bij de Indische wijzen. Kalanos stak zich in brand voor de ogen van Alexander; iemand anders heeft dat ook gedaan ten tijde van Augustus. Wat moet je dan het leven haten! Of zou het hoogmoed zijn die hen tot zoiets brengt?.. Nou ja, ze zijn zo onversaagd als martelaren!

Bagoas

De Ontmoeting
Voor wat de Ontmoeting betreft heeft Mary Renault zich gehouden aan klassieke versie 3, waarin Alexander meteen bij de gymnosofisten op bezoek gaat.(14) Het is wel jammer dat zij de sekte(n) van de asceten niet benoemt.

Aan de buitenkant van de stad stuitte ik weer op een van de Indische wonderen: de kroostboom uit welks takken wortels spruiten die weer nieuwe bomen worden. De boom was zo breed dat een falanx onder zijn lover had kunnen kamperen; deze ene boom spreidde zich uit als een bos. Toen ik erheen liep om een kijkje te nemen zag ik eronder groepjes mannen zitten, sommigen zeer eerbiedwaardig, zo naakt als ze geboren waren.
Ook na de Macedoniërs verbaasde dit me; zelfs die gingen niet ongekleed zitten. Toch schenen deze oude mannen vol waardigheid en keurden mij geen blik waardig. Een, die hun leider scheen, met een ruige baard tot aan zijn middel, had een kring van leerlingen, oud en jong, om zich heen die vol bewondering toehoorden; een ander had als gehoor een jong kind en een oude grijsaard; weer een ander zat met gekruiste benen zo roerloos als een blok met neergeslagen ogen naar zijn buik te staren en leek nauwelijks te ademen.

Daarop stond de leider op, gevolgd door alle anderen behalve de man die met gekruiste benen nog steeds naar zijn buik staarde. Ze trappelden enige keren met hun voeten op de grond en bleven stil staan.
Alexander zei: 'Vraag hen waarom ze dat deden.'
Bij het geluid van zijn stem keek de zittende man op en vestigde zijn blik op hem.
De leider sprak tegen de tolk, die in het Grieks zei: 'Hij vraagt, heer koning, waarom je van zó ver bent gekomen met zoveel moeite als niets van de aarde, waar je ook komt, je toebehoort behalve dat wat onder je voeten is, tot je sterft, waarna je wat meer hebt, genoeg om in te liggen.'
Alexander keek hem een poos ernstig aan en zei: 'Zeg hem dat ik niet over de aarde rondtrek om haar te bezitten. Ik tracht te leren wat zij is en ook wat mensen zijn.'
De filosoof bukte zich zwijgend en hield tussen duim en vinger wat stof op.
'Maar,' zei Alexander, 'ook de aarde kan veranderd worden, mensen eveneens.'
'Mensen heb je inderdaad veranderd. Door jou hebben ze vrees en wrok gekend, trots en begeerte, ketenen die hun zielen gedurende vele eeuwen zullen vasthouden. En jij, die denkt dat je vrij bent omdat je angst en de begeerten van het lichaam hebt overwonnen... de begeerten van de geest verschroeien je als een laaiend vuur. Weldra zullen ze je geheel verteren.'
Alexander dacht even na. 'Dat mag zijn. Zo wordt de was van de beeldhouwer verteerd binnen in de klei, maar in zijn plaats gieten ze het brons.'
Toen dit vertaald was, schudde de filosoof zijn hoofd.
Alexander zei: 'Zeg hem dat ik nog verder met hem zou willen praten. Als hij met mij mee wil gaan zal ik ervoor zorgen dat hij met eer behandeld wordt.'

Alexander glimlachte tegen hem en zei dat hij welkom was. Hij pakte uit een gaffel van de boom een oude lendendoek die hij omsloeg en een houten eetnap en volgde barrevoets.
Later hoorde ik van een Griek, die een schoenwinkel in de stad had, dat de anderen zo boos geweest waren omdat hij zich had laten verleiden door liefde voor een sterveling. Ze dachten dat, ook al was het een liefde van de ziel, deze een keten voor hem zou zijn en de oorzaak dat hij na zijn dood wedergeboren zou worden, hetgeen zij beschouwen als een straf. Dit was alles wat ik ervan begreep.

Zeker is dat hij van de koning niets anders aannam dan voedsel voor zijn houten nap, en dat slechts heel weinig. Omdat niemand zijn naam kon uitspreken, noemden wij hem Kalanos, naar het woord dat hij als begroeting gebruikte. We wenden al gauw aan hem, zittend onder een boom in de buurt van het paviljoen van de koning. Alexander vroeg hem binnen en sprak met hem met behulp van de tolk. Hij zei eens tegen me dat hoewel men dacht dat Kalanos niets deed, hij hard gestreden en overwonnen had om te zijn wat hij was.
Maar Alexander had niet lang de tijd om met hem te studeren; hij moest tegen koning Poros ten strijde trekken.

Alexander verslaat Poros (hier afgebeeld met het gezicht van een aap!). Uit Jacob van Maerlant's Spieghel Historiael; Vlaanderen, c. 1325-1335.

Wij marcheerden verder naar Soesa, waar we het leger van Hephaistion zouden ontmoeten. Het werd koud in de passen, maar de lucht was verrukkelijk en de grote verten ontroerden mijn hart. Ook Alexander was gelukkig; hij had een nieuw plan dat hij me nog niet wilde vertellen. Ik voelde dat hij popelde en wachtte rustig tot hij zover zou zijn.
Maar op een avond kwam hij met een bezorgd gezicht binnen en zei: 'Kalanos is ziek.'
'Kalanos? Die is nooit ziek. Zelfs in de woestijn bleef hij gezond.'
'Ik liet hem vanavond halen omdat ik zin had in een praatje met hem. Hij stuurde de bediende terug met het verzoek of ik bij hem wilde komen.'
'Hij vroeg jou bij hem te komen?' Ik moet bekennen dat ik verbijsterd was.
'Als vriend. Natuurlijk ging ik naar hem toe. Hij zat zoals hij altijd zit wanneer hij mediteert, alleen leunde hij nu tegen een boom. Gewoonlijk staat hij op als ik kom, hoewel hij weet dat hij het niet behoeft te doen. Maar hij vroeg me bij hem te komen zitten omdat zijn benen hem de dienst weigerden.'
'Ik heb hem sinds Persepolis niet meer gezien. Hoe heeft hij vandaag gelopen?' '
Iemand heeft hem een ezel geleend. Bagoas, hij ziet er nu zo oud uit. Toen hij bij mij kwam had ik geen notie hoe oud hij was, anders had ik hem nooit uit zijn omgeving weggehaald. Een man van zeventig kan zijn lichamelijke gewoonten niet zonder schade veranderen. Hij had jarenlang vredig geleefd, elke dag hetzelfde.'
'Hij ging mee uit liefde voor jou. Hij zegt dat jullie beider lot in een ander leven samengevoegd is. Hij zegt...' Ik zweeg, want ik was aan het doordraven. Hij keek op en zei: 'Vooruit, Bagoas.' Eindelijk antwoordde ik: 'Hij zegt dat je een gevallen god bent.'
Hij zat op de rand van zijn bed [...] met rimpels in zijn voorhoofd van het nadenken. Tenslotte zei hij slechts, terwijl hij zijn sandaal uittrok: 'Ik heb geprobeerd hem naar bed te krijgen, maar hij zei dat hij zijn meditatie moest afmaken. Ik had het hem moeten gelasten. Maar ik liet hem daar zitten.' Dat begreep ik; dat zou hij voor zichzelf ook gewild hebben. 'Het bevalt me niet zoals hij eruitziet. Hij is te oud om te veel van zijn krachten te vergen. Morgen zal ik hem een dokter sturen.'
De dokter kwam terug met de mededeling dat Kalanos een zwelling in zijn ingewanden had en in de ziekenwagen moest worden vervoerd. Hij weigerde met de woorden dat het zijn meditatie zou storen en dat zijn lichaam, het domme dier, als het dan al niet wilde gehoorzamen, hem in ieder geval niet de wet moest voorschrijven. Alexander gaf hem een mak paard voor de reis en ging aan het einde van elke dagmars kijken hoe hij het maakte; en dat was telkens slechter en zwakker. Anderen gingen ook informeren; Lysimachos bijvoorbeeld was zeer op hem gesteld; maar soms bleef Alexander alleen bij hem.
Op een avond kwam hij zo ontdaan terug dat het al zijn vrienden opviel. Pas toen wij tweeën alleen waren, zei hij: 'Hij is vastbesloten om te sterven.'
'Al'skander, ik geloof dat hij pijn heeft, al zegt hij het niet.'
'Pijn! Hij wil sterven op de brandstapel.'
Ik slaakte een kreet van afgrijzen. Op het terechtstellingsplein in Soesa zou het mij al geschokt hebben. Bovendien was het een bezoedeling van het heilige vuur.

'Ik had dezelfde reactie. Maar hij zegt dat in zijn eigen land vrouwen het doen, liever dan hun echtgenoten te overleven.'
'Dat zeggen mannen! Ik heb het zien doen met een kind van tien en zij wilde leven. Ze overstemden haar gegil met muziek.'
'Sommigen doen het vrijwillig. Hij zegt dat hij zijn leven niet onnodig wil rekken.'

'Kan hij nog beter worden?'
'De dokter staat niet voor hem in. En hij wil zich niet aan een dieet houden... Ik heb het hem niet botweg geweigerd. Elke dag uitstel biedt een kans op herstel. Maar dat denk ik nu niet meer; ik geloof dat ik de voorboden van de dood kan zien. Eén ding heb ik echter besloten: als hij heengaat, gaat hij als een koning. Als het waar is dat wij vele levens leven, is hij dat ooit geweest.' Hij liep wat op en neer en zei toen: 'Ik zal aanwezig zijn, als zijn vriend. Maar ik kan er niet naar kijken. '
Zo bereikten we Soesa. Niets was vreemder voor me. Het paleis was precies hetzelfde gebleven [...]
Het hof met zijn fonteinen en vogels was goed onderhouden. Alexander zei dat het precies de plaats voor Kalanos was. Daar lag hij in een klein vertrek; en telkens als ik hem opzocht, vroeg hij mij een kooi open te zetten. Ik had niet de moed hem te vertellen dat het vogels uit den vreemde waren die zich in vrijheid waarschijnlijk slecht in leven zouden kunnen houden. Het was zijn laatste genoegen hen te zien wegvliegen.
[...] Alexander vertelde zijn vrienden wat Kalanos wenste en gaf Ptolemaios opdracht een koninklijke brandstapel gereed te maken. Die leek op de divan van een koning, versierd met banieren en bloemenkransen; eronder lag terpentijnhout en tondel en pek en wat verder nog het snelst en felst zou branden, vermengd met Arabische wierook.

Op het plein voor het paleis, waar alle grote plechtigheden hadden plaatsgevonden sinds Darius de Grote, stonden de Gezellen in het gelid, met de herauten en trompetters. Aan de vierde kant stonden de olifanten, opnieuw beschilderd, met draperieën vol lovertjes en vergulde slagtanden. Koning Poros had niet beter kunnen verlangen.
Alexander had de stoet samengesteld: de knapste Perzen en Macedoniërs op de hoogste paarden, met al hun wapens; dan de dragers van offergaven met genoeg grafgoederen voor een koningsgraf, stoffen bezaaid met edelstenen en parels, gouden bekers, kruiken met zoete olie en kommen vol wierook. Zij zouden op de brandstapel worden gelegd en met Kalanos worden verbrand. Alexander kwam in de strijdwagen van Darius, in het wit ten teken van rouw. Zijn gezicht was strak en afgetobd. Ik denk dat hij al deze pracht en praal niet alleen ter ere van Kalanos had verzonnen, maar ook om diens dood wat draaglijker te maken.
Het laatste kwam de levende dode. Vier lange Macedoniërs droegen zijn draagbaar op hun schouders. Het prachtige strijdros uit Nysa dat hij had zullen berijden maar niet had kunnen bestijgen omdat hij te zwak was, werd aan de teugel naast hem voortgeleid om op de brandstapel geofferd te worden.
Hij droeg een dichte krans van bloemen om zijn hals en op zijn borst, zoals de Indiërs op hun trouwdag dragen. Toen hij dichterbij kwam, hoorden we dat hij zong.
Hij zong nog steeds tot zijn god toen ze hem op de lijkbaar legden. Daarna kwamen, op deze begrafenis van een levende, zijn vrienden afscheid van hem nemen.
Er kwamen allerlei mensen: generaals en soldaten, Indiërs, muzikanten, bedienden. De dragers van de offergaven stapelden de gaven op de brandstapel. Hij glimlachte en zei tegen Alexander: 'Dat is weer echt jouw vriendelijkheid, mij aandenkens te geven voor mijn vrienden.'
Hij gaf alles weg; het paard aan Lysimachos, de stoffen en de rest aan allen die hem goed gekend hadden. Toen ik zijn hand pakte, gaf hij mij een Perzische bokaal die geïncrusteerd was met een leeuw, terwijl hij zei: 'Vrees niet, jij zult tot het einde toe drinken en niemand zal je dat afnemen.'
Alexander kwam het laatst; uit eerbied trokken wij ons terug toen hij zich vooroverboog om hem te omhelzen. Maar Kalanos zei zacht — alleen zij die het dichtst bij stonden, hoorden het — 'Wij behoeven geen afscheid te nemen. Ik zie je terug in Babylon.'
Nu trok iedereen zich terug. De fakkeldragers kwamen naderbij, een hele troep om het vuur sneller te doen oplaaien. Toen de vlammen opsprongen, schreeuwde Alexander om de strijdpaean. De trompetten schalden, de soldaten bulderden, de kornaks schreeuwden tegen de olifanten, die hun slurven opstaken en het saluut trompetterden dat ze koningen brengen.
Hij was altijd zeer gevoelig voor de trots van de mensen van wie hij hield.

Omdat hij ervan overtuigd was dat geen ziek mens die verzengende pijn kon verdragen zonder een kreet, had hij ervoor gezorgd dat het niet te horen zou zijn.
Hij boog zijn hoofd toen het vuur bulderend oplaaide en keek niet. Maar ik kan getuigen dat Kalanos met gevouwen handen bleef liggen terwijl de bloemen eronder verschrompelden; de uitdrukking op zijn gezicht veranderde niet en hij deed zijn mond niet open. Ik keek alleen tot hij wanstaltig begon te worden; maar iedereen die tot aan het einde toe gekeken had, beaamde dat hij zich niet verroerd had.

Een echte verbranding is niet altijd een prettig gezicht. Hoewel Alexander toch wel het een en ander gewend moet zijn geweest, wilde hij het toch liever niet zien.

Hij had Alexander laten beloven te feesten en niet te rouwen om hem; als wijsheid goed en helend, behalve dat hij nog nooit met Macedoniërs had gefeest omdat hij zelf geen druppel wijn aanraakte. Ze waren die avond allemaal door het dolle heen, van afgrijzen of verdriet of allebei; maar iemand stelde voor een wedstrijd in het drinken te houden en Alexander stelde een prijs ter beschikking. Ik geloof dat de winnaar bijna tien liter naar binnen sloeg. Velen lagen tot in de ochtend bewusteloos op de ligbanken of op de vloer; niet de beste manier om een koude winternacht in Soesa door te brengen. De winnaar stierf aan een opgelopen kou, samen met verscheidene anderen, zodat Kalanos meer kreeg als offer dan een paard.