Vita Antonii Abba's Iconografie Vuur Antonianen Kunsten Cultus Folklore Plant Dier Literatuur Paulus Hilarion Maria Simeon Adolphus
Nederlands Frans Italiaans Spaans Portugees Koptisch Duits Orthodox Engels Amerikaans Aziatisch
Sint Antonius Abt in de Lage Landen A-B
Plaatsen A-B C-G H-K L-N O-R S T-Z Beelden A-B C-G H-L M-O P-S T-Z Kalender Kaart
Aalst, 2006. Aartrijke, 2015 Antoniusviering. Achtel, 2009, 2010, 2012 Antoniusviering. Aijen, 2005, 2008 Antoniusviering. Altweert, 2006. Amsterdam. As, 2013. Beek en Donk; Bemelen, 2006. Beugen; Beveren; Blankenberge, 2007. Blitterswijck, 2005. Bocholt. Bokhoven, 2005. Bollebeek, 2014 Antoniusviering, 2014 Antonius-processie. Bolsward. Boortmeerbeek, 2009. Borkel-Schaft, 2006. Borsbeke, 2005 Paardenommegang. Brandevoort; Brasschaat, 2008; Broekhuizenvorst; Brugge; Buken.
Aalst Oost-Vlaanderen Sint Martinuskerk
Hoewel Aalst niet een typische Antonius stad is, troffen we in een zijbeuk van de Sint Martinuskerk een zeer fraai Antonius altaar aan, een in hout gebeiteld half-reliëf.
Antonius heeft de lijdende trekken van een asceet.
Antonius draagt een gewone herdersstaf, en het varkentje kijkt vol vertrouwen naar hem op.
Op het linkertableau is het moment afgebeeld dat Antonius zijn geld weggeeft en hij en zijn zus het ouderlijk huis verlaten. Op het rechtertableau is het moment van zijn sterven afgebeeld, omgeven door discipelen.
Op de Belgische patrimonium site vond ik nog een paar beelden die in de Sint Martinuskerk zouden moeten zijn, hoewel de foto's zo oud zijn dat dit best eens verleden tijd zou kunnen zijn. Wij hebben ze niet gezien..
Beelden uit 1601-1700 (links)
en 1701-1800 (rechts).
Flinke grote varkens.
Voor nog meer beelden in Aalst zie ook Aalst in niet-Antonius plaatsen in België.
Er is ook een Gilde: Sint-Antonius - Sint-Catharina, wat toch wel op een Antonius-historie zou kunnen wijzen.
De schrijver Louis-Paul Boon was van Aalst; ik vermeld hem elders op de site.

Aartrijke West-Vlaanderen Sint Andreaskerk 1562
De patroon van de parochie is de Heilige Andreas. Zijn feest is op 30 november.
De tweede patroon van de parochie is Sint Antonius. Feest op 17 januari. De zondag daarop is het “Toontjeskermis”.

Reeds in oude kerkrekeningen van 1562 was er sprake van Antoniusverering in Aartrijke.
Met de Geuzentijd wordt de kerk vernield en in 1622 weer opgebouwd. Er is dan geen sprake meer van Antoniusverering.
Vanaf 1754 is er een vernieuwing van de Antoniusverering wanneer pastoor Antonius Hoet een relikwie van Antonius kan verkrijgen. In 1762 verleent Paus Clemens XIII een volle aflaat die men kan verdienen als men op het feest van Antonius in de kerk van Aartrijke Antonius gaat vereren.
Links de foto van de Belgische inventarisatie-site van dit prachtige beeld uit 1891-1900, dat zich in de kerk van Kerk Sint-Andries zou bevinden. Bij ons bezoek in 2015 bleek dat er niet te zijn.
Het beeld van Antonius in de kerk (links) en op een litanie uit 1923 (rechts).
Antonius heeft een kruisstaf in de rechterhand en een open boek in de linkerhand. Antonius heeft hier ook een aureool. Het varkentje draagt een klokje. In het baldakijn is een klok in reliëf uitgehouwen.
Het houten gepolychromeerde beeld van Antonius is afkomstig van het vroegere Antonius-altaar in deze kerk. Dit Antonius-altaar kwam er in 1792-1793. In de nis boven het altaar stonden de beelden van Antonius en van Paulus van Thebe.
In 1903 werd het altaar afgewerkt. Dit altaar bestond toen uit een retabel met voorstellingen van Sint Antonius, die zijn leerlingen onderricht en Sint Antonius, die zijn goederen verdeelt onder de armen.
In 1966-1967 werden het koor en de zij-altaren 'vernieuwd' door Pastoor Vuylsteke.
"Het vroegere Antonius-altaar dateert slechts van het begin van de 20e eeuw en dat heeft geen kunstwaarde", aldus deze pastoor. Zo bleef er van het Antonius-altaar slechts het houten beeld over.
Het beeld van Sint Antonius werd gemaakt door beeldhouwer Lelan uit Kortrijk en werd in 1900 in de kerk geplaatst.

De oorspronkelijke kerkklokken waren tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Duitse bezetters afgevoerd In 1950 vervaardigde klokkengieterij Michiels uit Doornik drie nieuwe klokken: de zwaarste klok 'Maria' (1260 kg), de tweede klok 'Andreas' (869 kg) en de kleinste klok 'Antonius' (677 kg).
Glas-in-lood raam met de Gelukzalige Karel de Goede, Sint Antonius Abt en de Gelukzalige Idesbaldes.
Het raam werd in 1901 aangekocht door de Confrérie van Sint Antonius en geplaatst boven het toenmalige Antonius-altaar.

De twee Gelukzaligen, Idesbaldes en Karel de Goede, zijn lokale Gelukzaligen, vooral bekend in West-Vlaanderen.
In de linkerhand houdt Antonius de T-staf met klokje, in de rechterhand een gesloten boek. Rechts van Antonius staat het varkentje, met een klokje om de hals; links achter Antonius zien we een vlam. Antonius staat onder een driedelig cirkelvormig gotisch motief dat we weer op het bedevaartsvaantje (hieronder) aantreffen.
Een schilderij van Antonius, dat achter zijn beeld aan de muur hangt. Een jeugdige Antonius, met als enige attribuut zijn boek, zegent discipelen en pelgrims.
Een bedevaartsvaantje van Aartrijke, dat in 1954 door W. van Petegem werd gemaakt ter gelegenheid van de 200ste verjaardag van de Antoniusverering, waarvan later Eddy Callewaert deze licht aangepaste versie maakte.
Links staat Antonius met kruisstaf, boek en varkentje. Achter het hoofd van Antonius zien we de cirkelvormige motieven van het metselwerk van het kerkraam. Een bedevaarder knielt voor Antonius. In het midden staat de kerk van Aartrijke, waarboven het wapenschild van Aartrijke.
Reliekhouder van Sint Antonius op sokkel uit 1886, volgens de Belgische inventarisatie site.
Reliek van Sint Antonius,
zoals dat nu (2015) vereerd wordt.
Zou het hetzelfde relikwie zijn?
Toontjeskermesse
Een oud affiche (links) voor de negendaagse plechtigheid in Aartrijke. Er staat geen jaartal op, maar gezien de schrijfwijze van de naam AERTRYCKE moet dat wel van een eeuw geleden zijn.
De laatste jaren was er nog maar weinig sprake van Antoniusverering in Aartrijke, behalve een novene in januari.
Maar met de Toontjeskermesse die vanaf 2010 weer werd gehouden, is daar verandering in gekomen. Op de affiche (hierboven) is het beeld uit Kasterlee gebruikt.
Het varken — dus geen beeld van Antonius — wordt in processie rondgedragen.
Dierenzegening voor de kerk door pastoor Weyts, onder het toeziend oog van de Belleman.
Een moderne Antonius, met boek en T-staf.
Twee Youtube filmpjes uit 2011. Met dank aan Antoon Vanquaethem.
Op kermisvrijdag 21 september2013 stelde "Aartrijke Leeft" een nieuwe reus voor aan de Aartrijkse bevolking, namelijk Sint Antonius. (4,90 meter hoog).
De doop van de reus gaat plaatsvinden op zondag 20 januari, gevolgd door een geboortereceptie aangeboden door het gemeentebestuur, en mogelijk een varkentje aan het spit.
Er is trouwens nog werk aan de reus, tegen die datum moet hij nog z'n tweede hand krijgen, dient z'n staf aangepast, de schouders wat minder hoekig gemaakt enz...
Met dank aan Tom Neyens, Secretaris van "Aartrijke Leeft".
Sint-Antonius, de jongste reus van Aartrijke, werd zondag 20 januari 2013 gedoopt in de Sint-Andreaskerk.
Fanfare Hoger Op, het Sint-Andreaskoor en vendeliers luisterden de viering op.
Sint-Antonius kon op heel wat belangstelling rekenen. Na de receptie in Brouwerij De Leeuw schoven in de sporthal van Jonkhove meer dan 300 mensen aan voor de feestmaaltijd.
Toontjeskermesse 2015
Op 18 januari 2015 waren we bij de viering in Aartrijke. Het was een koude dag met regen en natte sneeuw. De optocht was dan ook zeer bescheiden en Reus Antonius liep niet mee. Ook het papier-maché varkentje en de als Antonius verklede man waren er niet. Helaas!
De Belleman, Marnix Vermeulen uit Veldegem, met bel, Pastoor Ludwig Verhelst uit Aartrijke met wijwaterkwast en de Koster, Johan Derous, met wijwateremmer in het portaal van de kerk. Woelie wordt gezegend.
Zie nog meer foto's van deze viering, waaronder de foto rechts.

Wij hebben de gemeenschappelijke maaltijd niet bijgewoond.
Achtel Antwerpen (N 14) O.L. Vrouw van 7 Weeën Kapel 1475
Aan de muur van de kapel — eigenlijk meer een kleine kerk — staat op een bordje:

Deze gotische kapel is toegewijd aan O.L. Vrouw van 7 Weeën doch staat vooral bekend voor de verering van St-Antonius met zijn varken. Het juiste bouwjaar is onbekend maar een oude oorkonde uit 1475 vermeldt "Sinte Anthonys capellen gesticht opte strate van achtle". Mogelijk werd zij kort voordien opgericht.

Boven de ingang tot de kapel staat:
"H. Anthonius bid voor ons."

We bezochten de kapel drie maal. De eerste keer, in mei 2009, was hij dicht, en maakte ik de foto hierboven. De tweede keer, november 2010, was hij ook dicht maar nu informeerden we naar de beheerder, die ons de sleutel uitleende, zodat we wat foto's van het interieur konden maken.
Gezien de beelden in het interieur, en vooral ook het Antonius hoofdaltaar, en gezien de jaarlijkse vieringen van Antonius, de patroon van Achtel, zou het toch toepasselijker zijn als deze kapel "Antoniuskapel" zou worden genoemd.
We bezoeken Achtel voor de derde keer, op 21 januari 2012, de zondag na de 17e, om de Antoniusviering bij te wonen.
Het is een regenachtige dag, in alle vroegte nog donker. Op weg naar de kapel zien we een boerderij met het bord “st. antoniushoeve”.
De kapel is nog geheel leeg, op de heer Jan van den Kieboom na. Hij heet ons — vreemden uit het verre Utrecht — hartelijk welkom. Ik ga vast foto’s maken.
Het beeld van Antonius rechts aan de muur is nu mooi uitgelicht, en een fraai bloemstuk is eronder opgehangen.
Ook het kleine Antoniusbeeldje boven het schilderij op het altaar is nu aardig verlicht. Voor de feestelijkheden is het relikwie van Antonius voor de dag gehaald, en het ligt op het altaar.
De kapel stroomt aardig vol, maar is toch niet geheel gevuld.
Pastoor Staf Lambrechts houdt een mooie preek; Antonius wordt pas tegen het eind genoemd, met een modern gebed:
Heer God,
het leven van elke heilige
verhaalt ons zijn geloof en
inspireert ons eigen leven.
Zo bidden wij, bij uw heilige Antonius, kluizenaar:
Maak ons toegewijde mensen,
vol naastenliefde in de geest van Christus.
Doe ons beseffen dat niet alleen
rijkdom, macht en roem,
techniek en research de wereld tot stand brengen,
maar dat Gij het leven richt.
Maak ons matig en sober
in wat wij ons toe-eigenen
en leer ons uw erfgoed te delen met velen.
Leer ons bidden en vriendelijk zijn
zoals uw woestijnmonnik.
Maak ons aandachtig voor uw schepping,
ontvankelijk voor uw aanwezigheid
in mens en natuur.
Bescherm ons tegen de "pest" van deze tijd:
armoede, werkloosheid, drugs,
ongeneeslijke ziekten.
Doe ons het kwade overwinnen door goed te zijn.
Haal ons weg uit onze koele individualiteit.
Dat wij onrecht met name noemen
en volharden in de opbouw van een gemeenschap.
Dat Gij niet alleen in uw heilige
maar in ieder mens moge herkend worden.
Heilige Antonius, bescherm mens en dier,
breng ons Christus op het spoor:
dat zijn liefde ons opbouwt
tot een hechte gemeenschap. (F.W.196)

Rechts in de kapel, hoog aan de muur staat het beeld van Antonius (16e eeuws). Antonius kijkt wat verbijsterd. In zijn linkerhand heeft hij een opengeslagen boek en vrij groot klokje. De rechterhand die oorspronkelijk de staf vasthield is verdwenen; van de knoestige staf is nog wel een restant te zien. Het varkentje is zeer natuurgetrouw; het kijkt wat slaperig.
Boven het 17e-eeuwse portiekaltaar van gemarmerd hout hangt het schilderij Bekoring van Sint-Antonius, gedateerd 1607, door P.J. Hellemans.
Het schilderij is nogal “primitief”, het perspectief (de crucifix) incorrect, met houterige menselijke figuren, anatomisch incorrect, en ik vraag me af of de datering wel klopt. Het lijkt mij van later datum. Het vreemde varkentje wordt met penen gevoerd. Boven het schilderij, in een kleine nis, staat een klein beeldje van Antonius (15e of 16e eeuws).
Leuk, opkijkend varkentje, in de vlammen, zo lijkt het.
Hieronder, hetzelfde beeldje tijdens de viering.
De theca — met daarin een flintertje Antonius — ligt op het altaar.
De varkenskop en andere offergaven liggen in een doos op een tafeltje voor in de kapel.
De pastoor zegent snel even de doos met offergaven — met daarin de varkenskop — in de kerk.
Ter afsluiting van de Mis kan men de theca aanraken; iedereen doet dat.
Dan is er voor de kapel de dierenzegening nieuwe stijl. De pastoor zegent eerst de kinderen op hun fietsjes; dan de paarden en paard-en-wagens (allemaal sier- en huisdieren); dan de quads en motoren; en dan eindelijk de nuttige landbouwmachines, tientallen tractoren.
De paarden worden uitgespannen onder de bomen naast de kapel; de ruiters krijgen daar hun drankje, terwijl de meeste kerkgangers via de Gildeweg naar het 't Molenhof lopen, waar een samenzijn met “kop en kaas”, en drankjes natuurlijk, zal plaatsvinden.
Daar is het een stuk drukker dan in de kerk, o.a. omdat de tractorbestuurders zich er ook bijgevoegd hebben.
Er is een volksdansgroep in klederdracht; eerst verrichten een viertal mannen een ingewikkelde traditionele dans met stokken en een ijzeren hoepel; dan is er een meer gebruikelijke dans van de dames en de heren van de dansgroep.
Er heerst een feestelijke stemming.
Dan worden allerlei producten, waaronder ook levende konijnen, per opbod verkocht, door de roeper, Jef Mertens en Jan van den Kieboom die hem assisteert. De varkenskop komt als laatste aan de beurt en brengt € 195 op. Traditioneel zijn er rivaliserende groepen die tegen elkaar opbieden, zoals de jagers en tractorbestuurders. De varkenskop wordt teruggegeven en nog een keer verkocht.
’s Middags is er nog een Antoniuswandeling van ongeveer 7 km rond Achtel, maar daar hebben we niet aan meegedaan.
Een zeer interessant en leuk verhaal van een Antoniusviering in Achtel, werd gepubliceerd in de Katholieke Illustratie van 24 februari 1950, nr. 8. Er werden in totaal 19 varkenskoppen en één speenvarkentje geschonken en per opbod, soms meerdere malen, verkocht. Lees het hele verhaal; klik op de foto's voor de pagina's.
Zoals de foto rechtsboven toont, was het echt dolle pret; men zong er een leuk liedje bij:
In ons land mest men een verken
en in Holland rotte vis.
Zes dagen moeten wij werken
eerdat 't onze Zondag is.
Tiereliere, varkensnieren,
mager perkens zijn niet vet.
En laat ons dan maar boerkens zijn,
wij kenne de liefde toch zo fijn,
en gaan op zwier, en wij gaan op zwier
en wij maken veel plezier ....
Met dank aan Els Danen.

Aijen Limburg, Nederland Sint Antoniuskapel 1600

Hoewel het stichtingsjaar van de kapel niet bekend is, wordt algemeen aangenomen dat dit bouwwerk dateert van omstreeks 1600, hetgeen zowel uit de bouwtrant als uit de vorm van de stenen kan worden opgemaakt.
De kapel is in gotische bouwstijl opgetrokken. De stenen waaruit de kapel is opgetrokken zijn van een groot formaat, maar ze zijn van slechte kwaliteit, zodat bij de restauratie in 1935 besloten de gehele kapel te sauzen.
Over het doel waarvoor deze kapel in Aijen werd gebouwd, bestaan slechts vage aanduidingen.
Er zijn aanwijzingen dat het een kloosterkapel is geweest, die tevens voor de openbare dienst bestemd was. Het is mogelijk dat de reguliere kanunniken in Aijen een klooster hadden.
Het nu aanwezige kruisbeeld werd in 1663 aangekocht. Het oude klokje in de toren werd bij de vrede van Munster aangebracht.
Zoals zoveel kapellen en kerken was ook deze tijdens ons bezoek in 2005 gesloten. Begrijpelijk, maar jammer omdat ik het interieur nu niet kon fotograferen.

Uit enkele geschriften uit de 17e eeuw blijkt, dat zich reeds in die tijd een traditie rond de kapel had gevormd. Er werden namelijk varkenskoppen, die door inwoners van Aijen ter beschikking werden gesteld, geveild. De opbrengst was voor de instandhouding van de kapel.
Dit was de zogenaamde 'Köpkesmert' voor St. Tunnes. De koppen werden meteen weer teruggeschonken door de koper om opnieuw geveild te worden.
Deze oude traditie wordt door de bewoners van Aijen tot op de dag van vandaag in ere gehouden.
Bij de kapel staat een bronzen beeld van een varkenskop, door Clemens Driessen vervaardigd, en op 2 januari 2002 onthuld.

Zie ook het prachtige beeld van hem — de duivel — bij de Antonius kapel van Heukelom.

Er was vroeger ook een melkfabriek St. Antonius-Abt vlakbij Aijen, die nu in gebruik lijkt te worden genomen door het Limburgs Salontheater.
Aijen is een van de weinige plaatsen waar de Antoniusviering op een zaterdag plaatsvindt, en zo zijn we dan op een regenachtige 19de januari 2008 in alle vroegte daarnaartoe op weg.
Als we in het dorp aankomen is er nog niemand te zien, dus gaan we naar café 't Veerhuis, dat ook bij de feestelijkheden betrokken zou zijn. We zijn de eersten, maar daar weet men ons in ieder geval bij een kopje koffie wat informatie te verstrekken.
Dan gaan we even kijken bij de kapel waar nu wat voorbereidende activiteiten plaatsvinden.

Een prachtig polychroom houten beeldje van Antonius in de kapel. Let op zijn bijzondere hoofddeksel.

Een bord van het Gilde bij 't Veerhuis. Antonius steunt met de rechterhand op een korte T-staf, met daaraan een klokje. Zijn varken staat achter hem. Zeer opmerkelijk is wel het vuur achter hem en de gloeiende kooltjes onder Agatha.
Tegen de tijd dat een stoet bij café 't Veerhuis geformeerd zou worden, stel ik me op en weldra komt het Schuttersgilde St. Antonius Abt / St. Agatha Aijen aanmarcheren.
Twee mannen dragen een krat met daarin de varkens-koppen. En zo gaat het de paar honderd meter naar de kapel.
De vaandels gaan plechtig naar binnen en worden voorin opgesteld.
De kapel is helemaal vol. Op het balkon zit een koor.
De leden van het Gilde nemen een prominente plaats in, vooraan, en assisteren ook tijdens de dienst.
Op het altaar staat een beeldje van Antonius, een gift van een van de gilde-leden, dat tijdens de dienst zeer nadrukkelijk gezegend wordt, en dat dienst moet gaan doen als een 'meereizend' beeld voor het Gilde.

Boven de crucifix van het altaar staat nog een beeldje van Antonius, maar dat is niet goed te fotograferen.
Na de dienst worden de varkenskoppen op een tafeltje buiten, met daarop ook een houten beeldje van Antonius, uitgestald.
Er zijn, in tegenstelling tot veel andere vieringen, geen andere gaven naast deze halve en hele koppen.
Ze zijn ook de kapel niet in geweest en dus ook zeker niet (zelfs niet en passant) gezegend.
Er wordt warme glühwein uitgedeeld, wat er gezien het gure weer wel ingaat.

Dan gaat de Köpkesmert beginnen. Er is dit jaar een nieuwe veilingmeester.

Er worden enorme bedragen geboden, zo'n 140, 150 euro per hele of halve kop. Pas na enig tijd valt het op dat steeds weer dezelfde koppen worden aangeboden, en het is duidelijk niet de bedoeling dat de koppen mee naar huis worden genomen. De pastoor en de burgemeester behoren tot de meest frequente bieders.
Volgens een inwoner gaat dat zo door todat de bedragen geleidelijk aan minder worden.
Terwijl de Köpkesmert nog aan de gang is, gaan we vanwege de regen en kou maar naar 't Veerhuis. We krijgen daar gratis koffie en vlaai, maar de overige feestvierders moeten nog komen. Het koor zit er al wel, en dat is volgens de traditie.
Maar dan duurt het wachten ons te lang — en we moeten nog een heel eind rijden, richting Ingooigem — dus we vertrekken, zodat we het krentenplats-toepen — kaarten met als prijs een krentenbrood, wat overigens maar door een klein clubje gedaan schijnt te worden — moeten missen.

Er is nog een carnavalslied waarin de köpkesmert bezongen wordt, maar of dat tijdens de viering gezongen wordt weet ik niet. Ik heb het toen in ieder geval niet gehoord. Misschien na het krentenplats-toepen?


Altweert Weert, Limburg Kapel van St. Antonius Abt 400
Volgens een legende zou ten tijde van de grote volksverhuizing omstreeks het jaar 400 n. Chr. een volgeling van Antonius Abt als kluizenaar gewoond hebben op de plaats waar later de kapel verrees. Vanwege de heiligheid van deze heremiet zou Altweert toen al een bedevaartplaats zijn geweest. De boeren in de omgeving vertelden dat in de bossen rond de kapel bij volle maan zogenaamde 'witte wijven' rondedansen maakten.
De devotie tot Antonius Abt gaat in Altweert aanwijsbaar terug tot 1501. Uit welke tijd de eerste bedevaarten dateren, is niet bekend. Uit het opschrift op de gevelsteen blijkt dat de heilige aldaar zeker al vóór 1723 aangeroepen werd tegen ziekten van de mens, en vooral van dieren.
Na de herbouw in 1723 werd de kapel druk bezocht door pelgrims uit Weert en omliggende plaatsen, de Meierij en de Kempen. Jaarlijks werden op 17 januari missen gelezen ter ere van het feest van Antonius Abt. De pelgrims kwamen er koren, vlas en varkenskoppen offeren, waarvan de opbrengst deels ten goede kwam aan de armen uit de buurtschap. Op 17 januari, de feestdag van Antonius Abt, werd te Altweert ook de zogenaamde winterkermis gehouden, die druk bezocht werd.
Op 17 januari, de feestdag van Antonius Abt, werd te Altweert ook de zogenaamde winterkermis gehouden, die druk bezocht werd.
Het gebruik om varkenskoppen te offeren, die vervolgens bij opbod werden verkocht, was in de loop van deze eeuw verdwenen, doch werd in 1951 door pastoor Van Lierop in de parochie van het H. Hart van Jezus te Altweerterheide in ere hersteld. De pastoor verscheen voor de parochianen met een varkenskop in zijn handen. Nadat de kop verkocht was, werd deze geofferd en opnieuw verkocht. De vaak hoge opbrengst was bestemd voor de armen. Dit gebruik werd in januari 1982 nogmaals opnieuw ingevoerd, maar bestond in 1999 niet meer.

Reeds in 1501 wordt in de rechterlijke archieven een kapel vermeld, die toegewijd is aan Antonius. Blijkens de tekst op de hardstenen deuromlijsting werd de kapel in 1723 afgebroken en werd op dezelfde plaats een nieuwe kapel opgericht.

ANNO 1723 IS AF GEBROCKEN
WEDEROM OP GEBODT DESE
DEN H EYLIGEN S ANTONIAS
MENSCHEN EN BEESTEN MATHIS
KEULEN CAPEL MEESTERS VAN
VOOR ONS
DE ALDE CAPEL EN OOCK
NVE CAPEL TERE EREN VAN
PATRON VOOR SICTEN VAN
VAN DE BERGH EN VAES
DIEN TIDT H ANTONIUS BIDT
De Antoniuskapel wordt in de volksmond ook 'ut Verkeskapelleke' of 'Teuniskapel' of 'Verkuskapel' genoemd.
De kapel ligt aan de rand van een bungalowpark op de hoek van de Altweerterkapelstraat en de Breugellaan.

Er is een schutterij St. Antonius, opgericht in 1862, gevestigd te Altweerterheide.
In 1908 werd door de schutterij St. Antonius een beeld van Antonius Abt in de voorgevel geplaatst. De kapel werd in 1926 gerenoveerd. In 1950 werd zij ingericht tot onderkomen voor de verkennersgroep Don Bosco. Toen de verkenners het gebouw in het begin van de jaren zestig verlieten, raakte de kapel ernstig in verval en werd in 1967 dichtgemetseld.
In 1976 kocht de gemeente Weert de kapel en ging over tot een algehele restauratie, die in 1980 werd voltooid. In de voorgevel werd een nieuw beeld van Antonius geplaatst ter vervanging van het uit 1908 stammende beeld dat ondertussen verdwenen was. Het nieuwe beeld is een replica van een 16e-eeuws beeld, dat afkomstig is uit de St. Donatuskapel te Hushoven en thans wordt bewaard in het Gemeentemuseum van Weert.
Sinds de restauratie wordt de kapel gebruikt voor sociaal-culturele activiteiten.
Bij de verkoop van de kapel werd door het kerkbestuur uitdrukkelijk bedongen dat in het gebouw geen religieuze activiteiten meer mochten plaatsvinden.
Dit beeld is geplaatst
door de schuttery
S-Antonius.
Anno 14 Juni 1908.
copie van beeld van
St. ANTHONIUS
origineel bevindt zich in
museum DE TIENDSCHUUR
Amsterdam Sint Anthoniusgasthuis
In Amsterdam zijn er heel wat namen die refereren aan Sint Antonius, en het meet waarschijnlijke is dat ze allemaal ontleend zijn aan het Sint Anthoniusgasthuis.
Sint Anthoniusgasthuis / Leprozenhuis

Citaat uit een pdf van Theo Bakker.
Als de oudste kloosters van Amsterdam gelden nog altijd het Karthuizerklooster (1392) en het Regulierenklooster (1395) voor mannenkloosters en het Oude Nonnenklooster (1386) en het Begijnenhof (rond 1400) voor de vrouweninstellingen.
Dat dit niet juist is komt door het speciale karakter van het werkelijk eerste klooster, het Sint Anthoniusgasthuis.
De stichtingsdatum moet vóór 1387 liggen; in dat jaar wordt het gasthuis namelijk voor ’t eerst genoemd. De literatuur over middeleeuws Amsterdam suggereert dat de naam afkomstig is van het Sint Anthoniusgilde der snijders, droogscheerders en lakenkooplieden, die dan het gasthuis bemand zouden hebben.
Maar als dit nu eens een der honderden Antoniusgasthuizen die Europa telde is geweest?

Leprozenhuis; gravure: A, Rademaeker, 1725.
Het LEPROSENHUYS t'Amsterdam zo als het was in den Jaere 1608.
Gasthuizen van de hospitaalorde der Antonieten vestigden zich vanaf de twaalfde eeuw vanuit de oost-franse Dauphiné in geheel Europa en in Nederland bijvoorbeeld in Maastricht in 1209, in Den Bosch in 1361 en nog vele andere in de loop der tijd.
Op het moment dat de orde ook in Amsterdam een filiaal opende was hij al op zijn retour. Mogelijk houdt dat verband met de algehele tegenzin die het Vaticaan begin 14e eeuw tegen ridderorden als bijvoorbeeld de Tempeliers koesterde.
Feit is dat in Amsterdam het Antonietenklooster met bijbehorend hospitaal nooit als klooster gekend is, maar sec als gasthuis. Als in 1429 de patiënten van het Sint Jorisgasthuis er naar toe moeten verhuizen heet het opeens Sint Nicolaasgasthuis en wordt het door een broederschap gedreven, mogelijk het St.Nicolaasgilde?
Daarna gaat het Leprozenhuis heten en lijkt elke band met Sint Anthonius verdwenen.
Alhoewel, de inlaagdijk die na de Allerheiligenvloed (1170) of de Sint Nicolaasvloed (1196) ver landinwaarts gelegd werd en waaraan het gasthuis lag heette eeuwen Sint Anthoniesdijk en kennen we een stuk daarvan vandaag niet nog steeds als Antoniesbreestraat?
En beeldde De Lairesse Anthonius niet als beschermheilige van het Leprozenhuis af in monnikspij, vergezeld door rondscharrelende varkens?
Sint Anthoni; Gerardus de Lairesse; 1670.
De heilige Anthonius in monnikspij [met T op de mantel], beschermheilige van het Leprozenhuis. Links achter hem drie varkens [een met klokje]. Linksboven een schild met het stadswapen van Amsterdam, rechtsboven een schild met afbeelding van een leprozenklepper en een bedelnap, het wapen van het Leprozenhuis.
De Heilige Anthonius de Heremiet : Allegorische voorstelling van de verzorging van leprozen en onnozelen.
Gerardus de Lairesse; 1665. schilderij; plafondschildering; doek; olieverf; Mr. Visserplein; Leprozenhuis. Amsterdam Museum.
Plafond verdeeld in 8 vakken met allegorische voorstellingen betreffende de verzorging van Leprozen en onnozelen.
De cherubijn links heeft een leprozenklapper in de hand. Antonius— in het medaillon — steunt met de rechterhand op een korte T-staf. Een groot borstelig varken lijkt grommend naast hem te staan.
Sint Antoniespoort / Waag — Sint Antoniesmarkt / Nieuwmarkt
Oorspronkelijk was de Waag een stadspoort, de Sint Antoniespoort geheten. De poort lag in het verlengde van de Zeedijk. Buiten de stadsmuren liep de dijk verder als Sint Antoniesdijk. Na aanleg van de Lastage in de 16e eeuw kwam hier de Sint Antoniesbreestraat te liggen en werd een tweede Sint Antoniespoort gebouwd bij de Hortus Botanicus.
In de toren op de hoek tussen de Zeedijk en de Geldersekade zit de oudste gevelsteen van Amsterdam met het opschrift MCCCCLXXXVIII de XXVIII dach in April wart d'eerste steen van dese poert gheleit ("Op 28 april 1488 werd de eerste steen van deze poort gelegd").
Het bouwjaar 1488, zoals vermeld op deze gevelsteen en in vele officiële bronnen, blijkt echter onjuist. Er zijn aanwijzingen dat de poort van veel oudere datum is. Zo bestaan er meerdere archiefstukken in het Stadsarchief Amsterdam van vóór 1488 die de Sint Antoniespoort al noemen. Volgens bouwhistorica Jacqueline de Graauw kan het bouwwerk op zijn vroegst dateren uit 1425, omdat in die periode de stad werd uitgebreid met de grachten Geldersekade en Kloveniersburgwal, waar de poort aan ligt. Daarnaast blijkt ook uit haar bouwhistorisch onderzoek dat de Sint Antoniespoort oorspronkelijk veel kleiner is geweest en naderhand is opgehoogd. Dit is het beste te zien aan de resten van kantelen halverwege de torens van het gilde van Sint-Eloys en het schuttersgilde (de twee grote torens aan weerszijden van de hoofdpoort). Ook is de voorpoort, die op meerdere punten van de hoofdpoort verschilt, zeer waarschijnlijk pas later aan het gebouw toegevoegd.
Vermoedelijk slaat de gevelsteen in de Sint Antoniespoort met het jaartal 1488 dus alleen op de toevoeging van de voorpoort aan de reeds bestaande hoofdpoort.
Vanaf circa het begin van de 16e eeuw, toen Amsterdam een volledig stenen stadsmuur had gekregen, zag de Sint Antoniespoort eruit zoals we hem kennen van de afbeeldingen van Cornelis Anthonisz: Een hoofdpoort met vier torens aan de stadszijde (waarbij de Metselaarstoren nog klein was) en een voorpoort met eveneens twee torens aan de grachtzijde. Tussen de voor- en hoofdpoort was een niet bebouwd pleintje, een overwelfde sluis. Het gebouw is opgetrokken uit baksteen met enkele ornamenten van kalksteen uit Gobertange.
Toen eind 16e eeuw de stad werd uitgebreid, verloor de Sint Antoniespoort zijn betekenis als stadspoort.
Op deze prent heet de Waag: "Sint Antonies Waag".
Zie de valbijl — guillotine.
Sint Antoniesdijk, Sint Antoniesbreestraat — Sint Anthoniesluis, Sint Teunissluis
Op bovenstaand kaartfragment uit 1544 is de leprozenkolonie aan de linkerzijde aan te treffen. Hier is dus tevens het begin van de Sint Anthonisdijk. In het midden waar de weg over het water gaat is de Sint Antoniesluis (ook tegenwoordig nog). Rechtsonder de Sint Antonius Poort, nu de Waag, die tegenwoordig op de Nieuwmarkt te vinden is. Sinds de vierde uitbreiding van Amsterdam in 1585 komt de weg van de Waag en de huidige Antoniesluis binnen de stadsmuren te liggen en krijgt de naam Sint Anthonis Breestraat, de huidige Sint Antoniesbreestraat.
2e Sint Antoniespoort
 
De tweede Sint Anthoniespoort werd gebouwd tussen de huidige Nieuwe Herengracht en het Mr Visserplein.
Beide schilderijen zijn van Jan van der Heyden.

As Limburg, België (S 16) St- Aldegondiskerk, Sint-Tieneskermis
We bezochten As op 16 juli 2013. De heer De Cleene van de Sint-Aldegondiskring leidde ons rond door de zeer mooie kerk, de “Parel van Maaslandse Gotiek”, zoals de heer De Cleene terecht zei, met natuurstenen pilaren; de geschiedenis is er voelbaar. Eerder stond er een Romaans kerkje op dezelfde plek; de toren, duidelijk tre herkennen als een verdedigingswerk met kogelgaten rond de schietgaten, dateert nog van die tijd.
Jammer dat de kerk niet meer gebruikt wordt als kerk, behalve dan eens per jaar tijdens de viering van Antonius. Dan wordt er een dienst gehouden in het plaatselijk dialect.
Gezien de aanwezigheid van zoveel Antoniusbeelden in de kerk, lijkt het waarschijnlijk dat Antonius-vieringen sinds lang geleden moeten hebben plaatsgevonden. En de heer De Cleene bevestigde dit.
Eigenlijk is de halve kerk gewijd aan Antonius; het zou dus vroeger wellicht een gedeeld patronaatschap zijn geweest. De linker kant is van St. Aldegondis, patroonheilige van de kankerpatiënten, zoals getoond op het schilderij met één blote borst, waar de kanker zich manifesteerde, naar wie vroeger bedevaarten plaatsvonden. Men raakte dan de stenen pilaar aan het dichtst bij het retabel.
Het rechter altaarstuk is helemaal gewijd aan Antonius, het schilderij op het retabel en het beeldje dat er voor staat.

Beeldje, zoal getoond op de Belgische inventarisatie site.
Schilderij afgebeeld in een boek over de St. Aldegondis kerk.
In de nis achter het altaar hangt rechts verder nog een schilderij van Antonius met Paulus en de raaf die met het broodje komt aanvliegen. Voor in de kerk hangt een schilderij, van dezelfde onbekende maker, van Antonius en Paulus op het moment van Paulus’ sterven, met de twee leeuwen aanwezig.
Van een relikwie van Antonius was de heer De Cleene niets bekend.
Achter het altaar is een zeer indrukwekkend reliëf van de besnijdenis van Christus. Dit is een zeer ongebruikelijke voorstelling.
Het beeld van Antonius in de Sint-Aldegondiskerk is van lindehout, en dateert uit de 17e eeuw. Het is gerestaureerd in 1985. De staf ontbreekt.
Het schilderij dateert van 1672 en is vervaardigd door Berinckx van Mechelen. Op het schilderij (zie ook de afbeelding erboven) heeft Antonius een T op zijn mantel. Zijn varken staat achter hem. Hij probeert de Bijbel te lezen; ernaast staat een crucifix.
Er zijn een aantal 'duivelse' afbeeldingen te zien: de 'verleidelijke' vrouw in vuurrode jurk met beesten-oren en beesten-klauwen, die een pot met goud aanbiedt. Het klokje van Antonius hangt overigens aan een rood lint aan haar jurk (een merkwaardige verplaatsing). Tussen de vrouw en Antonius en achter de vrouw zijn een paar demonen. Er zijn verder nog wat raadselachtige elementen die sterk aan Jeroen Bosch doen denken: de krabachtige figuur in de hoek rechtsonder, de brandende lucht, de uil in de boom, een raaf en een bok op het dak van de kerk, en een wiel achter de toren in de vlammen.
Boven het geheel staat ANTONIO O.P.N.
Antonius met staf, varkentje en boek op bezoek bij Paulus van Thebe in zijn gevlochten mantel. De raaf komt aanvliegen met het hele brood in zijn snavel. Een vreemd dier (een haas, een eekhoorn?) bevindt zich in de rechter beneden hoek. Rechts staat de hermitage van Paulus.
Antonius met staf, varkentje en boek bezoekt weer Paulus van Thebe, in zijn gevlochten mantel, die net gestorven is. Zijn ziel gaat reeds ten hemel. Achter hem staan de twee leeuwen klaar om zijn graf te delven.
De Sint-Tieniskermis wordt gehouden op de zondag die het dichtst bij 17 januari ligt.
Het was vroeger nog een echte kermis, want het wereldlijke werd niet binnen in de kerk gevierd. Er stonden buiten echte foorkraampjes en een marktje.
Mensen brachten stukken van een varken mee om de heilige Antonius gunstig te stemmen. Hij was namelijk de patroonheilige van de veestapel en door offers aan hem te brengen, wilden ze gezonde dieren afdwingen.
Na het ontwijden van de Sint-Aldegondiskerk mocht het folkloristisch feest ook in het kerkje plaatsvinden.
Vandaag de dag is het een mix tussen de traditie van toen en een gezellig, folkloristisch samenzijn. Het feest begint met een Heilige Mis, opgedragen in de oude kerk, door meneer pastoor. Tijdens de mis wordt al even stilgestaan bij het leven van Antonius van Egypte. Daarna is er verering van het relikwie.
Na de mis komen er staantafeltjes bij in de kerk en wordt de borrel klaargezet. Verscheidene mensen hebben offers — varkenskop, poten, balkenbrei, en allerhande worsten, kippen, eieren — meegebracht en die worden — in de kerk — per opbod verkocht. Eén van de leden van de Sint-Aldegondiskring bestijgt de preekstoel en begeleidt op een ludieke manier het opbod. Voor een typisch Limburgse progrès wordt uiteindelijk meer dan vijftig euro geboden, de burgemeester gaat aan de haal met de rauwe hesp. De hongerigen worden gespijst met St.-Antoniussoep met zwart brood en kip-kap. De dorstigen kunnen zich laven aan wijn en een witteke.
De opbrengst of het Godsgeld dient voor onderhoudswerken aan de oude kerk.

Beek en Donk Noord-Brabant St. Antonius Gilde 1490
In 1520 werd in de oude St. Michaelkerk te Beek en Donk een altaar ingewijd dat was opgedragen aan de Heilige St. Antonius. Lange tijd heeft men gedacht dat de oprichting van het Gilde van St. Antonius in dat jaar moest worden gedateerd, een overtuigend bewijs hiervoor heeft men echter nooit kunnen vinden. In 1986 vond een geschiedvorser in de gemeentearchieven van de stad Helmond een document uit het jaar 1490 dat melding maakt van het Gilde St. Antonius uit Beek.
In ieder geval moet ons gilde dus in dat jaar reeds hebben bestaan (en mogelijk nog veel eerder), dit is de oudste bewijsbare datum die wij tot op heden anno 1999 kennen.
Het oudste Koningsschild dat in ons bezit is dateert uit 1618.
Men schenkt er Gildenbitters.
Antonius lijkt hier vergezeld te worden door een geit of bok.

Bemelen Limburg (NL) Parochiekerk van de H. Laurentius 15e eeuw
De verering voor de H. Antonius Abt in Bemelen hangt mogelijk samen met het vroegere Antonietenklooster in Maastricht, dat bezittingen had in het tot de parochie Bemelen behorende gehucht St. Antoniusbank.
Het gehucht St. Antoniusbank, gelegen ten zuiden van Bemelen, was in de 15e eeuw een kleine vrije heerlijkheid met een hofstede, in bezit van het Maastrichtse Antonietenklooster. In 1480 werd het landgoed gesplitst; een deel ervan kwam in particuliere handen. Het is nu een moderne plattelandse woonwijk.
Na de opheffing van het klooster in 1785 zijn de bezittingen van de Antonianen overgegaan naar het kapittel van O.L. Vrouw.
Hoewel de H. Antonius Abt de tweede patroon van de parochie is, wordt aan zijn feestdag meer aandacht besteed dan aan die van de H. Laurentius.
Van oudsher komen (of beter, kwamen) op 17 januari bedevaartgangers uit de omgeving naar Bemelen voor de zegening van het 'St. Teunisbrood' en de viering van de winterkermis. Ook vanuit Margraten ging jaarlijks een bedevaart naar Bemelen.

Voor de kerk, naast de oude waterput die niet meer gebruikt wordt, staat een mei-boom, die elk voorjaar opnieuw opgericht wordt.
De bedevaart is in de jaren zeventig van de 20e eeuw enkele malen niet gehouden, maar sindsdien hersteld.
Maar bedevaart is misschien een te groot woord; mijn 'informanten' in 2006 wisten daar niets van, behalve dan dat er mensen uit de omgeving zouden komen.
Een lied in lokaal dialect voor Antonius in Bemelen

Oz ouwe noëd-heilige Sint Tuënes


Wae kint ze nog van vreuger
oos ouw heilige in d'r noëd?
Dao waore d'r die gaove
oes zelfs geziëgend broëd.

Zoe oze ouwe Biëmeler petroën
d'r Sint Tuënis mèt zie verreke
dae leet oes dow ziene
naamsdaag waal good merreke.

Dan woërd Sint Tuënis ter ier
't vètste verreke gesjlach.
ein hauf ziij kortelètte
woërt bie pesjtoer gebrach.

De ganse femilie kamo Sint Tuënis
en z'n oud verreke veriere,
um daonao in 't dörrep
de "vriët"-kèrremes te viere

Good sjtief gonge ze heiversj
en auch nog zjwoer gelaa
met huidvleisj, braodwërsj
en nog eine hauve vla

Zoë woert "Sint Antonius abt"
vrueger in Biëmele gevierd
Verrekes op veer puët zint zoeget verdwiëne
en die op twie höbbe 't verliert.
Het houten Antoniusbeeld uit de 16e of 17e eeuw in de nis rechts van het altaar.
Een bidsnoer met grote kralen en kruis hangt om zijn nek.
Opkijkend varkentje.
Het interieur van de kerk is heel mooi, wit met goud, fris en schoon.
   
Zijn feestdag wordt gevierd met relikwieverering en broodzegening op de 17e en een eucharistieviering op de daarop volgende zaterdag en zondag.
Men brengt het te zegenen brood zelf mee. Het gezegende brood wordt door mens en dier gegeten ter bescherming tegen ziekten en onheil.
De heilige wordt vooral door de varkensboeren hoog in ere gehouden.
Rond Antonius' feestdag is er in Bemelen een winterkermis.
Zegening van het 'Teunisbrood' in 1982.
Annonce voor de viering van het Antoniusfeest in de Limburger Koerier van 14 januari 1916.  
Ergens kwam ik de mededeling tegen dat hier ook varkenskoppen geveild zouden worden, maar daar wist men niets vanaf. Ook niet dat dat in een ver verleden zou hebben plaatsgevonden. Dat er toen op Antoniusdag wel varkens werden geslacht, blijkt uit het lied hierboven.

Beugen Noord-Brabant Sint-Antonius, Sint-Sebastianus & Heilig Sacrament 1500-1520
Omstreeks 1500-1520 waren er in Beugen drie Gilden: Een Sint Antonius-, Sint Sebastianus- en Heilig Sacramentsgilde. Hiervan is nog een schild in het bezit van het Gilde in de vorm van een zilveren hart waarop de drie Gilden zijn afgebeeld, voorstellende Sint Antonius met het varken, Sint Sebastianus als martelaar met pijlen doorboord en het Heilig Sacrament in de vorm van een monstrans. Aan dit zilveren hart (afbeelding rechts) is een zilveren schildje bevestigd uit het jaar 1714. Hierop is een ploeg met daarop een vogeltje afgebeeld.
De ploeg met de vogel is nog steeds het Wapen van Beugen.
Heroprichting
Op 13 december 1933 is het Gilde heropgericht. Bij de heroprichting kreeg het Gilde de naam Sint Antonius-, Sint Sebastianus- en Heilig Sacramentsgilde.
Het St. Antonius-, St. Sebastianus- en het H. Sacramentsgilde heeft vroeger jarenlang het koningschieten kunnen houden op een terrein dat eigendom was van M.J. Reijntjens te Beugen. In 1980 is echter de hinderwet-vergunning ingetrokken en mocht er niet meer geschoten worden. Al spoedig kreeg het Gilde het stukje grond geschonken van M.J. Reijntjens.
Na verloop van tijd raakte het terrein in verval, de brandnetels stonden manshoog. Hier moest echter iets aan gebeuren.
Er werd een commissie in het leven geroepen om eens te bekijken of er iets moois van het terrein te maken was. Al snel werd het idee geboren om er een kapelletje te bouwen.
Op vrijdag 18 mei 1984, vingen de Kringgildefeesten in Beugen aan met de opening van het Gildekapelletje door de toenmalige Kringvoorzitter Baron de Weichs de Wenne, waarna de kapel werd ingezegend.
Achter het Gildekapelletje staat nog de oude koningsschietboom, welke nu dienst doet als vlaggenmast.
Antonius (links) wordt geflankeerd door zijn
opkijkend varkentje en een groen opkijkend duiveltje. Hij heeft een zeer lange T-staf in de rechterhand met daaraan twee klokjes.
Ook in de gevelsteen zien we Antonius, Sebastiaan en de monstrans.
Antonius staat in de vlammen.

Beveren-Roeselare West Vlaanderen Bedevaarten voor de Donatus en Sint-Antonius
De kerk Heilige Kruisverheffing dateert uit de 16de eeuw en van oudsher was Beveren bekend als bedevaartsoord voor de Heilige Donatus en Sint-Antonius Abt.
Sedert 10 januari 1740 bezit de parochie een relikwie van Sint Antonius.
Maar nu is geen spoor van verering meer. In de jaren 1980-1985 was er wel een Zomer-ommegang van Antonius.
Voor Wereldoorlog I was er een oud beeld van Antonius in de kerk, maar dit werd vernield bij een beschieting van de kerk. Het huidige beeld werd rond 1924 in Brugge aangekocht door beenhouwer Vermander voor de som van 550 frank.

Aan zijn staf hangt een zak. Een vreemd attribuut, wat ik nog niet elders gezien heb.

Op het glasraam zijn Antonius en Donatus afgebeeld.
Het varkentje heeft een klokje om de hals.
Foto's van de Antonius-ommegang te Beveren op 13 juli 1980.  
De ommegang berstond uit: 9.50 u.: zegening van paarden en ruiters. 10.00 u. Speciale Mis. 10.45 u. Publieke verkoop van varken en giften. 13.30 u. Zwijntjeskermis (= Brueghelmaal). 14 u. Volksvermaak. De ommegang ging steeds door rond 15 juli. Het was dus een zomerommegang.
Het feestcomité bestond uit varkensboeren en personen uit de Landelijke Gilde. Ze hadden de naam van Strohoedheren. Het was een nieuw initiatief dat startte in 1980, dat eerst succes kende maar met de ommegang van 1984 afgevoerd werd.

De optocht, zoals de foto's laten zien, lijkt wel enigszins op die van van Ingooigem, evenals de Strohoedheren van Beveren ook gerelateerd lijken aan de Bolhoedheren van Ingooigem. De verbindende schakel: een van de inrichters van de ommegang in Beveren, de Heer Lombaert, is afkomstig van Ingooigem.

De jaren daarna was er nog een bedevaart voor de varkensboeren. Maar recentelijk is er van een Antoniusverering of -viering helemaal geen sprake meer.
 
Met dank aan Antoon Vanquaethem.

Blankenberge West Vlaanderen Sint-Antonius-Abt Kerk 14e eeuw
De kerk ligt in de buurt van het station en werd gebouwd van 1334 tot 1358; ze werd gedeeltelijk vernield door brand en plunderingen in 1405 en 1508 en op het einde van de 16de eeuw ook door beeldenstormers beschadigd; ze is heropgebouwd in 1581-1583 en in de 1ste helft van de 17de eeuw.
De huidige kerk is slechts half zo groot van wat ze eertijds was; er was een restauratie in 1925.
Er bestaat een bijzondere verering voor de patroonheilige Sint-Antonius-Abt en ook voor Don Bosco.

(Links) Aan de voorgevel vinden we nog een "zwinerenne", d.i. een kleine kooi waarin levende dieren opgesloten werden tot ze bij opbod werden verkocht na de mis om geofferd te worden aan Sint-Antonius.
We bezoeken de kerk in november 2007. Uit allerlei attributen in en om de kerk blijkt dat deze ooit voor de schippers van het vissersdorp een belangrijke rol speelde.
Eenzelfde verleden is ook zichtbaar in Heist, hier vlakbij. Maar sinds de opkomst van deze plaats als badplaats en toeristenbestemming is dat belang verdwenen.
Niettemin is het nog steeds een stemmige kerk. En vanwege de "zwinerenne" toch wel opmerkelijk, hoewel deze niet zo fraai is als die in Hoeke — het heeft geen afdakje bijvoorbeeld. Het doet me eerder denken aan een 'anti-plas'-hekje. Er zou nog een tweede zwinerenne zijn, aan de andere kant van de kerk, maar dat hekje vind ik helemaal niet overtuigend. Er zijn nog meer zwinerennen in dit deel van Vlaanderen, en ook bij niet-Antonius-kerken zoals "schettekotten" bij de Sint-Annakerk in Sluis en bij de Sint-Vincentiuskerk te Ramskapelle, die ik nog eens hoop te bezoeken. Dus, zou dit uniek zijn voor deze streek?
En net als bij Hoeke, zal ik hier de vraag stellen, bij wat voor gelegenheid en hoe vaak hier nog biggetjes, kippen of ander kleinvee werden geofferd aan Antonius — en hoe dat ging.
Het beeld van Antonius met staf en bel, boek en varken in de "vitrinekast" (links) heeft ooit boven de gevel gestaan.
Het was nergens vermeld, dus was het een aangename verrassing er ook een fraaie reliekbuste van Antonius aan te treffen. De staf is heel correct tot kinhoogte weergegeven. En onder zijn arm ligt een klein varkentje!
Er is een schilderij (rechts) van Antonius: "Bekoring van de Heilige Antonius", een 17de eeuws werk van de Brugse meester Jan Maes. Maar van het kleine schilderij, hoog aan de muur, is niet veel te ontwaren. Het is zwart van het vuil.
Medaillon op het St.-Antoniusaltaar, 1837. Fr. Lefebure.
Het varkentje heeft iets schaapachtigs.
De afbeelding van het schilderij hierboven rechts werd me toegestuurd door Antoon Vanquaethem.
Hij schreef me ook dat er een stuk vlees op het dienblad ligt, wat dus de Bekoring zou uitmaken. Een wat postievere opvatting houdt in dat een Blankenbergse burger zo vriendelijk is Antonius wat te eten aan te bieden. In beide gevallen zou het toch vreemd zijn. Voor Antonius, als vegetariër, zou een stuk vlees toch geen enkele bekoring hebben? Laat staan dat het een Verzoeking zou kunnen vormen. Het is de eerste keer dat ik ooit een stuk vlees in deze hoedanigheid ben tegengekomen.
Verstrengeld om de boom achter Antonius zit overigens wel een Bezoeking: een rook blazende gevleugelde draak/duivel. Maar Antonius blijft onverstoorbaar zitten lezen, terwijl zijn varken achter hem de toeschouwer aankijkt.
Er zijn geen grote vieringen (meer) op de jaardag van Antonius; alleen middels een mis wordt er aandacht aan gegeven.
Ik vermoed — en dat wordt in de excerpt hieronder wel bevestigd — dat de Antoniuskerk in Blankenberge oorspronkelijk een vissers- en schipperskerk was, vooral van vissers, hoewel het me nog een raadsel is hoe een woestijnbewoner als Antonius patroonheilige van zeelieden is geworden. Misschien via de gevlochten netten. Zie ook Heist, Scheveningen, Hoorn, Overlangel, en Paesens, waar hij dezelfde rol vervult.

Guido Vermeulen uit Zonnebeke heeft een studie gewijd aan de volksdevotie van Sint Antonius Abt in [deze] gewesten. [excerpt]
Het oudste kerkje van Blankenberge stond op de plaats Scharphout, en was aan O.-L.-Vrouw toegewijd. Nadat dit gebouw ca. 1335 voor de zee moest wijken, bouwde Blankenberge ca. 600 m landinwaart op het grondgebied van Uitkerke, een kerk ter ere van Sint Antonius Abt. Evenals op andere plaatsen, werd te Blankenberge aan de heilige varkensvlees geofferd. Aan de buitenkant van de kerktoren bevond zieh een getralied hok waarin de geofferde verkentjes opgesloten werden.
Hoewel de heilige in de eerste plaats een beschermer van de boeren was, blijkt uit de gegevens van schrijver, dat niet allleen het stadsbestuur, maar ook de vissersnering van Blankenberge, het gebouw hielp herstellen en opsmukken. De deken en de leden van de nering hadden hun zitplaats in de St.-Antoniusbeuk, "het visschers sitsel". De vissersgilde heeft zelfs bekomen dat, op het gewelf van de middenbeuk, een visschuit afgebeeld werd.
Tot 1786 bestond er een broederschap van Sint Antonius Abt. In de kerk stonden de zitplaatsen van de St.-Antoniusmeesters. Na 1786 wordt verering van de heilige niet meer vermeld in de dokumenten van het kerkbestuur. Daardoor is zeer weinig gekend aangaande de bedoelde devotie. Sint Antonius werd en wordt nog te Blankenberge, zo verklaart schrijver, "in stilte gediend".

Dat de Antoniuskerk in Blankenberge oorspronkelijk een visserskerk was, wordt nog bevestigd door de volgende interessante gebeurtenis in relatie tot Meetkerke:
De zondag na Hemelvaart is er een vissersbedevaart vanuit Blankenberge, vanaf het visserskerkje Sint-Antonius. Om zes uur ’s ochtends vertrekt men, om na 12 kilometer stappen een stevig ontbijt te nuttigen. Om 10 uur volgt de plechtige eucharistieviering. Traditiegetrouw wordt na de mis het pronkstuk van de Meetkerkse kerk, het Onze Lieve Vrouwbeeld, rondgedragen door het dorp.
Volgens een eeuwenoude visserslegende zou het beeld opgevist zijn uit de zee te Blankenberge. Nadat het in de kerk van Uitkerke en Vlissegem werd geplaatst, vond men het telkens opnieuw aan het strand. Men bond het beeld vast op een jonge ezel en stuurde die de polders in. Het dier liep tot in Meetkerke waar het bleef staan aan de deur van de kerk.
Volgens de inventarisatiesite zou dit beeld (links) van H. Antonius Eremiet uit de 18e eeuw ook in de Antoniuskerk moeten zijn.
Maar wij hebben het niet gezien.
In de St. Rochuskerk in Blankenberge staat ook een beeld van Antonius. Er worden nog kaarsjes gebrand voor het 18de eeuwse beeld (rechts), aan een pilaar voor in de kerk. Dus de verering bestaat nog wel.
De staf is gedeeltelijk weggebroken; en verder valt op dat het een 'schuin' kruis is, wat een enigszins orthodoxe associatie geeft.

Blitterswijck Limburg (NL) St. Antoniuskapel 1958
De St. Antoniuskapel staat op het snijpunt van de Antoniusstraat en de Langstraat
Ik ben er niet in geslaagd veel informatie hierover te vergaren, maar er wordt gesproken van "processie" en de kapel zou uit 1958 dateren.

De eigenaar van de kapel is het St.-Antonius Abt Gilde in Blitterswijck.
St.-Antonius Abt Gilde Blitterswijck, waarover verder weinig te achterhalen valt.
Het vaandel van het gilde.

Bocholt Limburg, België (S 15) Sint Antoniusfeest / Sint-Laurentiuskerk
Glas-in-lood raam.
Een nogal jeugdige Antonius met gevorkte baard. Met de rechterhand drukt hij een gestileerde T-staf van correcte lengte, met twee klokjes eraan hangend, tegen de borst. Een open boek, met de tekst naar de toeschouwer, op de linkerhand. Zijn varkentje staat voor hem, vriendelijk opkijkend.
Een prachtig Antonius-beeld in de Sint-Laurentiuskerk; uit ± 1500.
Het doet vermoeden dat de Antonius verering er veel vroeger al bestaan heeft.
In Bocholt werd het Sint Antoniusfeest weer terug in leven geroepen in 1989 bij de 90ste verjaardag van de Landelijke Gilde.

Kleinvee of andere producten schenken kan vanaf 9 uur aan de ingang van de kerk.
Op de zondag [het dichtst bij de 17e januari?] na de misviering van 10 uur, vindt de jaarlijkse Sint-Antoniusviering plaats.
De Belleman loodst vanuit de kerk iedereen naar de verwarmde tent. Leden van de landelijke gilde staan klaar met borrel, port of chocomelk. Per opbod worden landbouwproducten en kleinvee verkocht, zoals konijnen en kippen, groenten en fruit en gebak, maar op hespen en spek. De topaanbieding is de varkenskop, natuurlijk.
Zoals op veel plaatsen gaat de kop naar de lokale cafébazen.
In 2012 bracht de kop € 810 op.
De opbrengst gaat naar de kleuterscholen in Bocholt.

Bokhoven Noord-Brabant Parochiekerk Sint-Antonius-Abt 1369
Bokhoven was een Luikse enclave, een zelfstandig ministaatje tussen Brabant, Gelre en Holland.
De hertog van Brabant en later de Staten Generaal van de Verenigde Nederlanden hadden er macht noch gezag.
In Bokhoven maakten de heer/graaf en de pastoor de dienst uit.
Sinds 1369 was Bokhoven een eigen parochie die tot op de dag van vandaag wordt bediend vanuit de Norbertijner Abdij van Berne.
De zeer mooie parochiale kerk Sint-Antonius-Abt is ouder dan gedacht. Uit onderzoek van het hout boven het schip en het koor bleek dat deze in 1531 werden gebouwd, terwijl men tot nu toe uitging van een datering van rond 1610.
Het hekwerk bij de twee torens doet denken aan een schettekot of zwinnerenne — een plek om offerandes of schenkingen van dieren aan de kerk te plegen — hoewel ik die verklaring nergens in de bschrijvingen ben tegengekomen.
De verering van Antonius heeft al lang geleden plaats gemaakt voor die van Cornelius. In de herinnering van Bokhoven is Antonius nu dermate verbleekt dat zijn naamdag niet meer gevierd wordt, en men zelfs nauwelijks nog weet wat voor festiviteiten daaraan gekoppeld waren (of, elders, zijn).
Na de verwerving van een reliek van de H. Cornelius, paus en martelaar, werd in 1839 de St. Corneliusprocessie ingevoerd, die half september gehouden werd.
Toevallig waren we op 11 september 2005 in Bokhoven, op een zondag bestemd voor de bedevaart. Veel pelgrims troffen we niet aan. Op het bord voor de kerk (boven rechts) staat: "Bedevaart H. Cornelius. Van welke kwalen mag hij deze tijd verlossen?"

Hieruit blijkt wel enige functieverschuiving, aangezien Cornelius beschermheilige voor het hoornvee was (en niet van de "mensheid").
Hij was paus van 251 tot 253, werd verbannen door de Romeinse keizer Decius, en stierf in ballingschap.
Cornelius wordt aanbeden tegen stuipen, vallende ziekte, jicht, dodelijke kinderziekten, oorpijn, reumatiek, zenuwziekten.
Dus als genezer staat hij nu ook weer niet zo ver af van Antonius.
De bedevaart naar Bokhoven is, zoals alle bedevaarten, sinds de zestiger jaren sterk verminderd.

Maar wat zeker bijgedragen heeft aan de 'de-popularisering' van de verering van Cornelius is een bewuste onderdrukking door de kerk van de 'magische' aspecten daarvan en de 'volkse' devotie zoals die vroeger tot uiting kwam.

Reliek van Antonius in een theca, die op zijn beurt weer in een kastje met meerdere theca's (links) zit.
Reliekenkastje in de muur rechts naast het altaar, met meerdere theca's met relieken, w.o. natuurlijk ook één van Cornelius.
Vroeger trok men in processie naar de kerk, waarbij een offerkaars door bruidjes gedragen werd, direct gevolgd door zangers. Daarna werd een plechtige mis bijgewoond, waarna de processie door het dorp trok.
Bedevaartvaantje uit de 19e eeuw.
De bedevaartgangers werden bij het rustaltaar met het Allerheiligste gezegend en daarna trok men weer biddend en zingend terug naar de kerk waar de reliek van St. Cornelius vereerd werd en de kinderen werden gezegend.'s Middags werden rozenkransen, kruisjes en medailles gezegend.
De meeste pelgrims namen voor familie en vrienden het Corneliuswater mee, dat onder de kerktoren kon worden getapt.
Gewijde medailles werden enkele malen per jaar afgehaald om onder het hoofdkussen van zieke kinderen te leggen en tegen het bedplassen.
Vroeger kwamen af en toe ook zigeuners de hulp van Cornelius inroepen wanneer hun kinderen ziek waren.
Een oude foto van hetzelfde beeld als hierboven, maar van voor de "restauratie".
Antonius draagt een kroon.
Tegeltableau, modern, maar met traditionele attributen:
lange T-staf met daaraan twee klokken;
opkijkend varken.
Op de achtergrond duiveltjes en demonen.
Ik weet niet meer hoe ik aan deze afbeelding gekomen ben, maar heb hem wel gelabeld als "bokhoven", dus...

Bollebeek Vlaams Brabant (K 17) Parochiekerk Sint-Antonius-Abt 1553
In 1117 schonk hertog Godfried I van Brabant (+1143) zijn allodium te Bollebeek aan de ca. 1096 opgerichte nonnenabdij te Meerhem bij Lede. In 1102 werd deze vrouwenabdij overgebracht naar Vorst bij Brussel. Met deze overdracht verkreeg Vorst niet alleen een domein waarvan het Hof te Bollebeek het centrum was, maar verwierf ze ook het patronaat van de St-Antonius-met-zijn-varkenkerk van Bollebeek.
De kerk is zeer typisch, zelfs klassiek gelegen juist vóór het samenvloeien van de eigenlijke Bollebeek, die de grens vormt tussen Asse en Kobbegem, en de beek die uit het Paddegat komt. Op dit punt ontstaat eigenlijk de Molenbeek. De kerk is bovendien gelegen juist vóór de overgang van de heerweg over de Molenbeek.
Bollebeek zou parochie geworden zijn in 1533, dit jaartal is geen zekerheid.
Het patronaat hield in dat de abdis van Vorst een kandidaat-pastoor mocht voordragen aan de bisschop van Kamerijk vanaf 1559 aan de aartsbisschop van Mechelen. Dit recht heeft Vorst de jure tot op het einde van de 18de eeuw bezeten. Bollebeek heeft echter in de 17de en de 18de eeuw geen eigen pastoor gehad.
Men heeft vaak aangenomen dat Sint Antonius Eremijt altijd de patroonheilige van Bollebeek is geweest, maar waarschijnlijker is dat volgens de oude teksten de oudste patroonstitel van de kerk O.-L.-Vrouw was. Het lijkt mij overigens ook mogelijk dat er een dubbel patronaat was, zowel van Antonius als van O.-L.-Vrouw.
Sint Antonius heeft de oude titel vervangen, waarschijnlijk in de 18e eeuw, bij de bouw van de nieuwe kerk in 1759-60.
Als patroon van het vee heeft hij dan definitief de voorrang verworven op de oude titel.
In 1632 had het toenmalige kerkje een Romaans uitzicht met een klein rechthoekig koor en een Romaanse toren.
De huidige kerk werd gebouwd in 1759-1760, vermoedelijk met hergebruik van de zandsteen van de oude kerk voor de toren en westgevel.
We gaan naar Bollebeek op zaterdag 18 januari 2014, in de veronderstelling dat daar om 17:00 uur een Antonius-viering zal plaatsvinden. Zoals gebruikelijk gaan we vroeg om ons te oriënteren en om foto’s van de Antonius-objecten kunnen nemen. Hoewel we dit keer wel heel erg vroeg zijn, 15:00 uur, omdat we toch al in de buurt waren, en bovendien is er dan ook meer licht.
De kerk maakt een verlaten indruk, maar de deur is open. Eén persoon is in de kerk aanwezig, die later de koster blijkt te zijn, Josef de Knop. Eigenlijk staat hij op het punt de kerk te verlaten, en als hij ons vertelt dat de viering morgenochtend zal zijn, kunnen we Toon weer eens danken (bijgeloof) dat hij ons net op tijd hier aanwezig heeft doen zijn.
Josef de Knop is zeer behulpzaam. Hij doet de lichten aan, steekt een kaars aan bij het beeld van Antonius, en haalt nog een ander beeld van Antonius voor de dag dat nu tijdelijk in een biechtstoel staat opgeslagen.
De kerk is zeer goed onderhouden; er zijn mooie beelden. Het 15e eeuwse beeld van Antonius staat eigenlijk op een processie-draagbaar, en bevindt zich normaliter meer naar achter in de kerk. Ook de vergulde reliekhouder staat op een processie-draagbaar.
Een mooi beeld van Antonius uit de 15e eeuw. Correct hoofddeksel, vlammen aan de voet en lief opkijkend varkentje met opgeheven voorpootje. De korte staf van Antonius is verdwenen. In zijn linkerhand heeft hij een open boek; een klein klokje hang aan zijn linkerhand. Het beeld staat op een processiedraagbaar. Een prachtig raam. Antonius, zittend, op bezoek bij Paulus van Thebe en de raaf die een brood brengt. Opvallend dat alleen Antonius een aureool heeft. Een goudkleurige klok staat op de grond naast Antonius; op zijn schoot heeft hij een open boek. Tussen hen in, op een rots of zo, staan een beker en een bord. Daarachter is de T-staf van Antonius. Ervoor, en ook links, staan opvallende bloemen, lichtblauw, ongetwijfeld met een betekenis.
Een vergulde reliekhouder met relikwie van Antonius. Zijn haar is zeer correct afgebeeld, evenals zijn gevorkte baard. Op zijn schoudermantel, rechts, is een grote T.
Onder de ronde theca is een varkenskop afgebeeld.
Op het rechter paneel van de kansel uit 1760 staat een reliëf van Antonius. Op zijn schoudermantel, links, is een grote T. Hij heeft een open boek in zijn handen.Zijn varkentje piept vanonder de schoudermantel tevoorschijn.
Medaillons van Antonius (of Antonianen?) in bas-reliëf uit 1760. De T op de schouder goed herkenbaar. Vroeger waren er drie, nu is alleen nog de linker aanwezig, in de rechter hoek van de kerk, hoog tegen het plafond.
De zwart-wit afbeeldingen zijn afkomstig van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium.
De koster, Josef de Knop, brengt ons ook nog even naar de pastorij. Deze is onlangs geheel gerestaureerd en dient nu vooral ook als gemeenschapshuis. Ertegenaan gebouwd, en dichterbij de kerk, is Huize St Antoon, met nog weer twee beeltenissen van Antonius aan en in de gevel.
Het wapen op het schild (links) — het Andreas kruis met de vijf Compostella schelpen — doet denken aan een sluitsteen die ik zag in de Antonius-commanderij in Issenheim.
De Antonius-viering in 2014
Op zondag 19 januari zijn we om kwart voor negen bij de kerk.
Mensen brengen offergaven binnen en zetten ze voor het altaar. Er is één varkenskop, met pootjes, in een mand, omringd door preien en uien, en verpakt in plastic. De rest van de offergaven bestaat uit koeken, wijn, bier, witlof, etc.
Een aantal jaren waren er pelgrimsvaantjes.
Om 9 uur begint de Mis. Pastoor Karel Stautemas heet mij als eregast welkom!
De Mis is een verfrissende mix van humor en doorleefde religiositeit. Bij aanvang wordt gezegd: ‘laten we met passie brood en wijn zijn voor elkaar, en feestvieren.’ En dat lijkt het motto van de viering te zijn voor deze gemeenschap.
Een groot deel van de tekst gaat over Antonius, en de pastoor reciteert een lokaal versje:

Sint Antonius heeft een varken
En dat varken heeft een sjeken
En de sjeken heeft een krolleken
Viva Sint Antonius Bolleken.

“Zoiets hebben jullie niet in Holland”, roept hij naar mij. Gelach.

De pastoor zegent de offergaven (rechts) en de aanwezigen, zeer royaal met het wijwater. Vooral beide burgemeesters en de notabelen komen ruimschoots aan hun trekken.
De priester stelt bij het bidden van het Onze Vader voor dat ieder zijn buurman bij de hand neemt en dat zo hardop het gebed gebeden wordt.

Er worden meerdere liederen gezongen. Hieronder YouTube filmpjes (klik op de plaatjes).
Antonius, gij vriend van God Sint Antoontje met uw zwijn
Antonius, gij vriend van God,
zie ons hier samen blij vereend,
om de Vader vroom te groeten.
Zegen ons uit d’hemel hoog,
allen die u dienen.
Zegen ons, Vader Antonius.

Antonius, gij sterke held,
voor Godes rijk op deze aard’,
hebt gij glorievol gestreden.
Zegen ons in alle nood,
zorg voor ons klein en groot.
Zegen ons, Vader Antonius.

Sint Antoontje met uw zwijn,
zegen stal en weer ’t venijn,
geef de boer een goede prijs,
en daarna het paradijs.

Sint Antoontje met uw zwijn,
dank je wel voor ’t jaar festijn,
wij verkopen varkens snoet,
helpend graag, wie hong’ren moet.

Sint Antoontje met uw zwijn,
laat ons immer wakend zijn,
weer de duivel uit ons hart,
bevrijd van ziekte ons en smart.

Sint Antoontje met uw zwijn,
houd ons hart en daden rein,
blijvend volk en zeden trouw,
zo in blijdschap als in rouw.
Pastoor Karel Stautemas houdt het Antonius-relikwie op, zodat het kan worden aangeraakt of gekust. En er wordt een herinneringsprentje uitgedeeld.
De verkoping
Na de Mis gaat iedereen naar de vlakbij gelegen pastorij, en komen er nog meer mensen bij, vooral wat jongeren die niet in de kerk waren. Antonius-broodjes (eigenlijk gebak) worden uitgedeeld en er is koffie.
De offergaven worden bij opbod verkocht en alles wordt soepel en snel gekocht. De veiling wordt geleid door de roeper Jef van Hemelrijck. De varkenskop met pootjes wordt als eerste geveild.
Processie
Op de eerste zondag van juli, na de Mis die om 9 uur begint, is er om 9:45 een Antonius-processie.
Klik op het plaatje hierboven
voor meer plaatjes in een YouTube.
Hetzelfde beeld als hierboven.
Omdat het zo mooi is laat ik het nog maar een keer zien, ook al is het dan hier zwart-wit.
De kinderen zijn verkleed als kleine Antoniussen.
Processie 6 juli 2014
Op 6 juli 2014 zijn we weer in Bollebeek, voor de Antonius-processie. Om 9 uur begint de Mis. De kerk is helemaal vol. Er is ook een doop van een meisje van een jaar of negen à tien. Karel Stautemas leidt de dienst met zijn gebruikelijke humor.
Na de dienst wordt de stoet geformeerd. Behalve Antonius worden nog beelden meegedragen van Maria, en onder een baldakijn draagt de pastoor de monstrans. De processie blijkt langs twee kapelletjes te gaan, waarvan de eerste — tot onze verrassing — een Antoniuskapel blijkt te zijn. Deze is redelijk goed onderhouden, maar het Antonius-beeld is wel geschonden. De tweede is een Mariakapel, met een eenvoudig beeldje van een piéta. Bij beide kapellen wordt halt gehouden en verricht de pastoor een korte ceremonie met monstrans.
Twee YouTube filmpjes van de processie: 1 & 2.
Antonius heeft een gevorkte baard. Zijn neus is beschadigd. Hij heeft een beschadigde bisschopsstaf in de rechterhand. Een open boek, met de tekst naar de toeschouwer, op de linkerhand. Zijn opkijkend varkentje staat — in reliëf — dicht tegen hem aan.

Bolsward Friesland Sint Anthony Gasthuis 1425
Het Sint Anthony Gasthuis is een heel oude instelling. Hoe oud precies is niet meer na te gaan. De oudste archiefstukken dateren uit het laatst van de zestiende eeuw. Wat we wel weten is dat het gasthuis al bestond in 1455, het jaar waarin Bolsward , “by raede ende consente des Eerbaren Vaders Johannis Brugman” zijn stadsrecht op papier zette. In dat stadsrecht wordt verwezen naar “onsse Gasthuyse”. En dat kan alleen het Sint Anthony Gasthuis zijn geweest.
Maar voor het overige is het de ondoordringbare mist van de eeuwen die ons het zicht belemmert op het ontstaan en de groei van het Gasthuis.
Het Gasthuis verhuurt nu een aantal senioren woningen.

In Friesland is Sint Anthonius abt, patroan fan de bargehâlders. Wat dit Friese woord betekent, heb ik nog niet kunnen achterhalen.
Verder is hij: Hillige patroon fan de Gasthúzen yn Boalsert en Ljouwert. Bruorskippen yn Snits, Frjentsjer en Boarn.

Byld fan Sint Antoanius yn it Boalserter Gasthüs.
Antonius heeft een capuchon op. In de rechterhand heeft hij een T-staf van correcte lengte, met gestileerde T, met twee klokjes eraan hangend. Hij lijkt te lezen in een boek op de linkerhand. Zijn kleding is versierd met (bloem)motieven. Zijn varkentje staat achter hem, enigszins neerwaarts kijkend. Antonius is blootsvoets.

Boortmeerbeek Vlaams Brabant (M 17) Parochiekerk Sint-Antonius Abt
De huidige parochiekerk van Sint-Antonius Abt dateert van 1924. De eerste Sint-Antoniuskerk brandde in 1673 af. De tweede werd in 1914 door de Ulanen (Pruisische lansiers) in brand gestoken.
We bezochten Boortmeerbeek op zondag 11 januari 2009. Eerder die ochtend hadden we de mis in de Antoniuskerk van Wever bijgewoond, en aangezien de mis in Boortmeerbeek om 10:30 begon, konden we er nog net op tijd zijn.
Zeker net komende uit het mooie kerkje in Wever, maakt deze grote kerk een wat kale, sobere indruk. Hij is ook over de helft afgeschermd, om aan het tiental kerkgangers nog enige cohesie te verlenen. De diaken die de dienst leidt is een zeer bevlogen, leuke man.

Voor een Antoniuskerk zijn er zeer weinig beelden van hem. Er is maar één wit beeld in een nis tegen de muur (links onder), en een modern glas-in-lood raam.

Na de dienst praten we even met de diaken en de organist, die er al sinds jaar en dag komt.
En volgens hen zijn er inderdaad niet meer beelden.
Vroeger waren er wel Antoniusvieringen met varkenskoppenverkoop maar al van voor de 60er jaren is dat niet meer het geval.
De diaken kan het zich zelfs niet herinneren dat het ooit gebeurde. De organist nog wel.
Mooi, streng Antonius beeld, met wakker, zittend varkentje; een fraai klokje aan de korte T-staf in de linkerhand.
Het was oorspronkelijk ongetwijfeld polychroom, maar in de 60er jaren helaas gewit tijdens modernisering van de kerk.
Glas-in-lood raam van Jos Beeck van 1926-1950.
Het varkentje staat voor de gestileerde Antonius met crucifix in de rechterhand. Het raam is niet-vakkundig gerepareerd.

Borkel Valkenswaard, Noord-Brabant Parochiekerk van St. Servatius 15e eeuw
In de 15e eeuw werd in Borkel een kapel gesticht die was gewijd aan St. Antonius Abt. Deze kapel werd in 1648 aan de katholieke eredienst onttrokken. Omstreeks 1690 kregen de katholieken van Borkel de beschikking over een schuurkerk in de nabijheid van de Antoniuskapel. De schuurkerk werd in 1844-1845 vervangen door een waterstaatskerk, gewijd aan St. Servatius, die niet alleen de katholieken van Borkel moest dienen, maar ook die van Schaft. De nieuwe kerk werd gebouwd op de heide tussen de beide voormalige kerkdorpjes in.

Tot in de jaren zestig van de 20e eeuw konden de bedevaartgangers de reliek van Antonius vereren. Op de feestdag werd het devotiebeeld naast het altaar geplaatst.
Antonius met volle haardos en gevorkte baard. Hij steunt met de rechterhand op een korte T-staf. Een Franciscaner koord om het middel. Zijn varkentje staat (of zit?) naast hem.
Het devotiebeeld van Antonius Abt dateert uit 1724 en wordt, zoals gebruikelijk, vergezeld door het varken aan zijn voeten, waardoor hij in de volksmond 'Antonius met het varken' wordt genoemd.
Specifieke devotiekaarsen werden opgestoken, de bedevaartgangers offerden ook geld. Op de feestdag van Sint Teunnes werd ook een jaarmarkt gehouden.
Er werden dan biggen, allerlei soorten hout en klein gerei verkocht. Het specifieke van deze markt was de verkoop van hout. Soms voor het maken van hekwerken of voor het bouwen van een huis of schuur en soms alleen maar om reparaties aan hof en aangelag te doen.
De bewoners van toen moeten van al die drukte, eenmaal per jaar, genoten hebben en wat zal er veel gesjanst zijn! Want waar kreeg je beter de kans om ‘een lief of een vrijer op te doen’ dan op de jaarmarkt?
Vandaag is ’t volgens horen zeggen wat mager met kandidaat-vrijers op het feest van Sint Teunnes. Want de weinige trouwe aanhangers van de heilige, die jaarlijks op zijn naamdag ter kerke komen, zijn naar verluidt al lang de huwbare leeftijd gepasseerd.
Maar er lijkt dus nog wel wat te gebeuren op de 17e.

Er staat ook een Sint Antonius Abt molen in Borkel en Schaft

Borsbeke Oost Vlaanderen Parochiale kerk Sint-Antonius-Abt 12e eeuw
Kerk
De parochiale kerk Sint-Antonius-Abt ligt aan de Provincieweg - Borsbekestraat.
De eerste aanleg van deze fraaie kerk dateert uit de 12e eeuw, maar later is er veel aan verbouwd, zodat het nu vooral een voorbeeld is van de Scheldegotiek.
Op het zij-altaar staat een bronzen reliekschrijn van Antonius (1776 - 1800), met daarop een (verwijderbare) zilveren buste van Antonius en een varkenskop. Men wist ons niet te vertellen wat er nou precies voor reliek in de schrijn aanwezig was.
We bezochten Borsbeke in augustus 2005.
In de kerk, naast het zij-altaar van Antonius, zijn twee mooie gebrandschilderde ramen met voorstellingen van Antonius en zijn varken. Op het raam hier links afgebeeld drijft hij de duivel uit, die uit de mond van de bezetene opstijgt. Op het ander raam zit Antonius in zijn woestijnkluis rustig de heilige schrift te lezen (hoewel er veelal van wordt uitgegaan dat hij niet kon lezen en schrijven), terwijl een duiveltje hem probeert te storen. Achter hem staat zijn staf in de vorm van een T-kruis, met daaraan een klokje. Het schattige varkentje draagt ook een klokje.
Het schilderij (midden) van Antonius dat boven het zij-altaar hangt, is geschilderd door Casper de Crayer (1584-1669).

Voorin de kerk ligt een soort visite-register waarin bezoekers hun mededelingen kunnen schrijven (zie hieronder).
Er is een noveen vanaf 17 januari. En er is een kermis gedurende het laatste weekend van januari. Maar specifiek volkse Antonius evenementen, zoals bijvoorbeeld offerandes van varkens(koppen) vinden er niet plaats.
Een van de deelnemers aan de paardenommegang vertelde mij dat Borsbeke een typisch "Antonius-dorp" was, dus deze geringe activiteiten rond de 17e zijn wat bevreemdend.
   
tegenover de kerk   Provincieweg nr 64   in de kerk
kapel
   
Aan de andere kant van de Provincieweg in Borsbeke is de St. Antoniusdreef, een doodlopende straat die overgaat in een karrespoor, en aan het eind daarvan staat, verborgen onder het struweel, een Antoniuskapel.
De kapel is goed onderhouden; er brandt een kaars. Het Antoniusbeeld is zeer eenvoudig: zo'n gipsen gietsel van honderd in een dozijn (links boven), maar de moeite van het stelen niet waard.
Het oorspronkelijke beeld (1601 - 1700) staat nu in een kast in de kerk, en de pastoor was zo vriendelijk het even voor ons uit de kast te halen (middelste afbeelding hierboven).
In de Gids voor Vlaanderen wordt vermeld: "In de middeleeuwen stuurden Gentse schepenen de misdadigers naar hier om 'te voet enen beevaert te doen tot uitboeting van hunne misdaad'. Tegenwoordig vindt men de 'officiële' Sint-Antoniuskapel boven een bronnetje met geneeskrachtig water aan een mooie dreef die op de Provincieweg uitkomt. [Hoewel we daar geen bron gezien hebben.] De oorspronkelijke kapel werd rond 1100 gebouwd. [Maar welke is dat nu? Deze kapel of de huidige kerk?] Ze werd verschillende keren vergroot en herbouwd tot ze de allure van een kerkgebouw kreeg en in 1659 de status van parochiekerk verwierf."
Er zijn trouwens nog meer beeltenissen van Antonius in de kerk van Borsbeke, die we niet hebben gezien en die ik tegenkwam op de site van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium.
 
Twee houten reliëf panelen van het altaar. Linksboven zien we een Verzoeking met een terugdeinzende Antonius omringd door pesterige duiveltjes, een man die hem een zak met goud aanbiedt en een man met een kan wijn.
Rechtsboven geneest Antonius een bezetene die op de grond ligt; achter deze bezetene staat een man met krukken.
Links een phylacterium met reliek van Antonius uit ± 1751 - 1800
Een citaat uit Geneesheiligen in de Lage Landen, p.159 : De H. Antonius Abt werd algemeen ook tegen zweren aangeroepen. In de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Brugge werd hij vereerd tegen 'nagelgaten' en offerde men spijkers.
Hetzelfde gebeurde in Borsbeke, waar de gewoonte bestond spijkers te verleggen: uit een tweevakkig bakje nam men een spijker uit het ene vakje en legde die in het andere. Op andere plaatsen werden spijkers in een boom geslagen, zoals in het Henegouwse Herchies en Stambruges.
Een beeld van S. Antoon uit de 16e eeuw omringd door wijnranken.
Vreemd dat we dat niet gezien hebben. Zou het er nog wel zijn?
Paardenommegang Mariahemelvaart 2005
De 8ste paardenommegang ter ere van de Heilige Antonius Abt in Borsbeke vond plaats op Mariahemelvaart, 15 augustus 2005.
Men kon mij niet vertellen of dit nou een voortzetting, of een hervatting, was van een oude traditie. Het lijkt dus een zeer recent gebeuren, misschien gemodelleerd naar andere paardenommegangen in de buurt, al dan niet ter ere van Antonius.
   
Tegen 15:00 uur kwamen de deelnemers aan bij Café "In de Oude Brug" (de sponsor van deze manifestatie) in de Borsbekestraat. En om kwart over drie begon de stoet te rijden, hier (rechts) over de Provincieweg.
In totaal zouden 108 paarden meerijden.
Er waren paarden in allerlei soorten en maten, luxe rijpaarden, werkpaarden en trekpaarden voor allerlei wagens en karren.
 
Halverwege de rit, op de Kampenheuvel. Daar werd even gepauzeerd voor een drankje.
     
Bij het einde van de rit, tegenover de kerk, werden de paarden gezegend door de Pastoor, Eric Vidts.

En net voorbij de zegening gaf de baas van café "In de Oude Brug" de deelnemers een driehoekig papieren vaandeltje met afbeeldingen van Antonius, zijn reliekschrijn, de kerk en de kapel van Borsbeke, en het wapen van Borsbeke, waarop twee T-kruisen staan.

teksten & afbeeldingen
Op het vaandeltje (links) staat vermeld waarvoor de Heilige vereerd wordt:
De Heilige Antonius Abt wordt aanroepen tegen ziekten bij mensen en dieren.
Hij inspireert tevens allen die om de armen, de zieken en de zwakken begaan zijn en de mensen voor wie het gebed tot God een plaats krijgt in hun leven.

Op het papieren vaandeltje (middenboven) dat in de kerk te verkrijgen is een houtsnede afgedrukt, althans een nagetekende kopie van de oudere versie van dit vaandeltje — misschien het origineel  — (rechts) en een tekst die uit 1797 zouden stammen. Ook op deze vaandeltjse zijn de kerk en de kapel van Borsbeke afgebeeld, maar de kerk is nog niet gotisch verbouwd.
Voor Antonius Abt, tussen de geknielde devoten, liggen twee ganzen (of kippen of eenden?) met de pootjes omhoog uitgestrekt. Offerandes wellicht? Of refererend aan een legende? De tekst luidt:
DEN H. ANTONIUS WORT GEVIERT IN DE PAROCHIALE KERCK VAN BORSBEKE
ALWAER SYNE H. RELIQUEN SYN BERUSTENDE.
Antonius patroon voor menschen en de beesten
tot borsbeeck wort gedient tegen de boose geesten
tegen quat vier pest en menigh ander pijn
wilt hij op dese plaets van u aanroepen syn
Comt dan tot Borsbeeck ras comt hier tot hem getreden
aanroept Antonius en toont uw sieke leden
syn wonderheden groot geven getuygenis
dat wie syn hulp versoekt in't cort geholpen is.
En er zijn nog meer teksten, zoals een litanie die in de kerk te vinden is (hieronder links) die ongetwijfeld gebaseerd is op een oudere tekst uit 1849 die in de kapel aan de muur hangt en op het altaartje is geplaatst (hieronder rechts). In deze twee versies zijn interessante verschillen te bespeuren in de aanspreekvorm van Antonius, die een andere "hemelse" positie veronderstelt, net zo goed als er in de oude tekst nog sprake is van de duivel.
Op de omslag van de 'nieuwe' litanie (hieronder links) zijn weer de twee ganzen te zien, liggend op de grond.
(Zie ook het vaandeltje van Serskamp, hemelsbreed zo'n 15 kilometer hiervandaan)
Litanie ter ere van
de H. Antonius Abt

Vereerd in de kerk van Borsbeke.
Litanie van den
H. Antonius eremijt
bijzonder geëerd in de Parochiale kerk van Borsbeke
tegen St.-Antonius vuur en andere besmettelijke ziekten
Heer, ontferm U over ons
Christus, ontferm U over ons
Heer, ontferm U over ons
Christus, hoor ons
Christus, verhoor ons.
God, Hemelse Vader, ontferm U over ons.
God Zoon, Verlosser van de wereld, ontferm U over ons.
God, heilige Geest, ontferm U over ons.
H. Drievuldigheid, één God, ontferm U over ons.
Heilige Maria, Moeder van God, bid voor ons.
Koningin van alle heiligen, bid voor ons.
Heer, ontferm u onzer
Christus, ontferm u onzer
Heer, ontferm u onzer
Christus, hoor ons
Christus, verhoor ons.
God, Hemelsche Vader, ontferm u onzer.
God Zoon, Verlosser der wereld, ontferm u onzer.
God, H. Geest, ontferm u onzer.
H. Drievuldigheid, eenen God, ontferm u onzer.
H. Maria, die over het helsch serpent hebt gezegepraald,
bid voor ons.
H. Antonius, aandachtige hoorder van Gods Woord,
bid voor ons.
H. Antonius, spiegel van vele deugden,
bid voor ons.
H. Antonius, standvastig in beproeving en bekoring,
bid voor ons.
H. Antonius, gesterkt door gebed en boete,
bid voor ons.
Wees genadig: spaar ons Heer.
Wees genadig: verhoor ons Heer.
Van alle kwaad: verlos ons Heer.
Door de verdiensten van de H. Antonius,
verlos ons Heer.
Door zijn machtige voorspraak, verlos ons Heer.
H. Antonius, die van uwe ouders in de deugd zijt
opgevoed, bid voor ons.
licht der woestijn,
voorbeeld der eremijten,
spiegel van alle deugden,
brandend van liefde tot God,
uitschijnend van liefde tot den evenmensch,
verachter der aardsche goederen,
verheven door ootmoedigheid,
rijk der armoede,
voorbeeld van zuiverheid,
spiegel der boetvaardigheid,
dorstig naar Gods glorie,
bestrijder der ketterijen,
groote minnaar van het kruis,
vol vertrouwen op God,
vurig in het gebed,
patroon tegen vele ziekten,
onze beschermer,
onze voorspreker bij God.
Dat wij zijn deugden van eenvoud mogen navolgen,
wij bidden U verhoor ons
Dat wij naar zijn voorbeeld het Woord Gods beluisteren,
wij bidden U verhoor ons.
Dat wij aan de waarden van ons christelijk geloof trouw blijven,
wij bidden U verhoor ons.
Dat wij steeds gelovig op Gods bijstand betrouwen,
wij bidden U verhoor ons.
Dat wij zoals de H. Antonius trouw blijven aan gebed en sacramenten,
wij bidden U verhoor ons.
Dat wij door zijn voorspraak beveiligd mogen worden van alle onheil,
wij bidden U verhoor ons.

Dat wij uwe deugden volmaaktelijk mogen navolgen,
bid voor ons H. Antonius.
Dat wij naar uw voorbeeld meer belang hech-
ten aan het bezit der eeuwige schatten dan
aan de vergankelijke goederen der wereld,
Dat wij God mogen dienen in ootmoedigheid en
In eenvoudigheid des harten,
Dat wij ons hart mogen sluiten voor de ver-
derfelijke wellusten der wereld en u navol-
gen in uw zuiverheid,
Dat wij al ons betrouwen op God mogen stel-
len en van zijn vaderlijke hand alle goede mo-
gen verwachten,
Dat wij nooit op onze eigen krankheid steu-
nend, sterk mogen worden in de bekoringen,
Dat wij gedurig onzen toevlucht mogen ne-
men tot het gebed en daarvoor verkrijgen
hetgeen wij nodig hebben ter zaligheid,
Dat wij onze zonden mogen beweenen en ze
Door eene ware boetvaardigheid boeten,
Dat wij mogen bevrijd zijn van de listen en
lagen des duivels,
Dat God de plagen van ziekten en brand van ons afwende,
Dat God ons vee bescherme en beware van alle kwalen,
Dat God onze gebeden verhoore, bid voor ons H. Antonius.

het altaar van Antonius
Somers, Franciscus de Oude / 1771 - 1773
Lam Gods dat wegneemt de zonden der wereld,
spaar ons Heer.
Lam Gods dat wegneemt de zonden der wereld,
verhoor ons Heer.
Lam Gods dat wegneemt de zonden der wereld,
ontferm U over ons.

H. Antonius, bid voor ons,
opdat wij de beloften van Christus waardig worden.
Lam Gods dat wegneemt de zonden der wereld,
spaar ons Heer.
Lam Gods dat wegneemt de zonden der wereld,
verhoor ons Heer.
Lam Gods dat wegneemt de zonden der wereld,
ontferm u onzer.
Christus, hoor ons
Christus, verhoor ons.
Heer, ontferm u onzer.
Christus, ontferm u onzer.
Heer, ontferm u onzer. Onze Vader, enz.
Bid voor ons H. Antonius, opdat wij de beloften
van Christus waardig worden.
Heer, verhoor mijn gebed.
En laat mijn geroep tot U komen.
Laten wij bidden:

Goede God, Gij hebt de kracht van Uw genade getoond
in het heilig leven van de H.Antonius.
Gij hebt hem de gave verleend om mensen en dieren te helpen.
Behoed ons op zijn voorspraak van alle kwaad.
Mogen wij gevrijwaard blijven van rampen en ziekten.
Geef dat wij hem navolgen in gebed en naastenliefde
opdat ook wij deelachtig mogen worden aan de heerlijkheid
die de H. Antonius bij U geniet.
Door Christus, onze Heer. Amen.

Onze Vader ...
Wees Gegroet ...
Eer aan de Vader ..
Laat ons bidden

O, God, geef ons de gratie, door de voorspraak
van den H. Antonius, dat wij door uwe bescherming
tegen alle wederspannigheid van onze wil bewaard
worden en in onze nood op uwe goedheid betrou-
wen. Door Jezus-Christus. Amen.

O Heer, laat de voorspraak van den H. Antonius
ons aan u aangenaam maken, opdat wij door den-
zelfden mogen bekomen hetgeen wij door onze ver-
diensten niet vermogen dat wij het voorbeeld van
zijn leven mogen navolgen en hierna met hem
voor alle eeuwigheid aanschouwen in den hemel
door onzen Heer Jezus-Christus. Amen.

P.F. VELLEMAN Can., Th.C.L.C.
Gandae, C. Junii 1849.
Hieronder een paar pagina's uit het 'visite-register' in de kerk, waar zeer veel gebruik van wordt gemaakt, en waaruit kan worden afgeleid dat de verering van Antonius in Borsbeke nog springlevend is en van groot belang. (Alleen teksten die betrekking hebben op Antonius)
Heilige Antonius en alle Heilige.
We dank jullie voor al wat we verkregen hebben.

Voor een spoedig herstel – en dank
voor alles! – H. Antonius

H. Antonius en alle Heiligen
dank voor alles wat U voor mij al
gedaan en hoop dat ge mij blijft steunen

H. Hart van Jezus +
H. Antonius help ons in deze moeilijke dagen
Dank U.

St. Antonius en moeder van Bijstand
help de operatie goed te slagen
en hoop op herstel help m. a.u.b.

H. Antonius, zorg er aub voor dat papa deze moeilijke
uren goed doorkomt en terug onder ons midden mag
vertoeven. Dank je.

Heilige Antonius, Licht en Kracht van ons
bestaan zorg goed voor onze familie.

Voor algehele genezing van mijn Zus.

Heilig Antonius hoop maakt [?]
veele jaren samen.
Dankt u
H. Antonius help ons en onze kinderen

H. Antonius we danken U voor al de
weldaden die we ontvangen hebben

H. Antonius bedankt voor uw steun

help ons allemaal
Dank U
Senne Hilde Rita
Bedankt voor de bekomen gunsten

Heilige Antonius, dank voor alles
en geef ons de moed om verder te gaan

H. ANTONIS DANK U VOOR DE BEKOMEN
GUNSTEN

H Antonis dank voor alles en help
mij en ons dorpje

H Maria en H Antonius laat Juffrouw Lut op ons neer kijken Kenny + Dory

St. Antonius help mij om een goed en godvruchtig
leven te mogen lijden. En voor de 3 kinderen samen
te mogen zorgen
H Antonius help mij met mijn
vragen dank U

H. Antonius we dank U voor de vele
steunen die we van U mochten ontvangen dank U

H. Antonius verhoor ons gebed

H. Antonius Bedankt voor bekomen gunsten

Bedankt voor bekomen gunsten

H. Antonius dank u dat wij u
dagelijks mogen danken en bidden
voor verkoring [?] en voor uw bijstand

H Antonius dank u voor
mijn genezing.

Wij vragen U om genezing

H. Antonius, geeft me kracht en moed om verder
te gaan. Het leven heeft me gekwetst.
Hier in deze kerk vind ik rust.

St. Antonius geef ons sterkte en veel moed en dat
wij een gezond leven mogen hebben

Heilige Antonius, verhoor mijn ge-
bed voor bekering van mijn echtge-
noot
paardenommegang Mariahemelvaart 2003

Links een zicht op het café "In de Oude Brug" en (links en rechts) enkele van de 96 paarden die toen meereden.


Brandevoort Helmond Gilde St. Antonius Abt
Het was in 1966 toen het Gilde St. Antonius Abt haar laatste schot loste tijdens het koningschieten op de plaats genaamd Schutsboom. Het gilde verhuisde toen naar haar schietterrein in het Goor. De naam voor de straat Schutsboom ligt nu in Brandevoort.
Slechts een bosje, een betonnen fundering in dat bosje en een kapelletje waarin een schildering van de patroonheilige, St. Antonius met het varken, waren de overblijfselen. Het bosje aan de Schutsboom en het kapelletje (rechts) zijn gespaard gebleven in Brandevoort en nu zelfs weer uitgebreid.
Want de dag waarop Brandevoort zich presenteerde en manifesteerde bestond de officiële opening uit de in gebruikname en inzegening van een nieuwe schutsboom. Het zogenaamde koningschieten zal nu om de twee jaar plaatsvinden in Brandevoort te beginnen in september 2003.
De nieuwe schutsboom zal voor die gelegenheid voorzien worden van een veilige en milieuvriendelijke kogelvanger.
Maar als die zijn werk gedaan heeft prijkt een prachtige windvaan op de top van de schutsboom die precies aangeeft uit welke hoek de wind waait. De plechtige inzegening werd gedaan door een pastoor onder het toeziend oog van een paar wethouders.
Ook zij mochten mee strijden om de titel 'ridder' van Brandevoort. Maar ere wie ere toekomt want het was Cor Kroon die de titel mee terug mocht nemen naar Mierlo-Hout.

Brasschaat Antwerpen Parochiale kerk Sint-Antonius-Abt 1499
Op zondag 20 januari 2008 waren we even in Brasschaat, komende van de Antoniusviering in Ingooigem, en we gingen er eigenlijk wel vanuit dat we te laat zouden zijn voor de viering in Brasschaat, en dat bleek ook zo te zijn. Zoals gebruikelijk had die 's morgens plaatsgevonden. En nu was zelfs de kerk dicht. Ook de kinderboerderij Mikerf hebben we na wat rond wandelen niet kunnen vinden.
Gezien de prachtige Antoniusbeelden in de kerk is dat zeker nog eens een reden om terug te komen.
Al in 1499 is er van een kapel waar de H. Antonius aangeroepen en vereerd werd als beschermer van mens en dier.
In 1619 moet de Brasschaatse bevolking geweldig van de pest hebben geleden. Er zijn nog slechts 26 families over.
De gilde van Sint-Antonius, de oudste vereniging van de gemeente, wordt in 1667 opgericht.
In 1689 wordt rond de kapel een kerkhof aangelegd. De kapel zelf krijgt een uurwerk. De pastoor van het naburige Ekeren stribbelt tegen om Brasschaat tot een parochie te verheffen.
Na herhaaldelijke verbouwingen en vergrotingen van kapel tot kerk, had de laatste grote restauratie plaats in 1978.
Hij staat op het op het Armand Reusensplein.
Sinds de 15de eeuw dus bestaat in Brasschaat de verering van Sint-Antonius, in het bijzonder om mens en dier te beschermen tegen ziektes.
Men offerde varkenskoppen, kippen en zelfs levende dieren zoals schapen en konijnen. Tot in het begin van de 19de eeuw kwamen er nog vele bedevaarders naar Brasschaat ter verering van Sint-Antonius. Nu nog altijd blijven parochianen hun patroonheilige vieren.
Ook de traditie van de varkenskoppenverkoop hield stand en vindt plaats op de zondag na 17 januari.
In de Sint Antoniuskerk heeft om 11 uur een eucharistieviering plaats. Rond 12 uur start de verkoop van varkenskoppen en vleeswaren ten gunste van de minder bedeelden.
Op de zaterdag na 17 januari is er het Breugelfeest. Iedereen is welkom en reservatie is niet nodig. Afspraak in zaal Ons Middelheem, Bredabaan 423 tussen 16.30 en 20 uur.
(Boven) Een gevelsteen aan de kerk.
Op de oostgevel van de kerk hangt een prachtig bronzen beeld van een zwevende Antonius; een wat vreemde staf leunt tegen hem aan en Antonius houdt een scroll vast in plaats van een boek. Het varken heeft een klokje om de hals.
Beeld onthuld in 2003. Beeldhouwer Jan Keustermans
De afbeelding van Sint-Antonius met het geklokte varken bevond zich eertijds in het zegel dat gedrukt werd op de akten van de aloude kapel en staat in het gemeentewapen. Hoewel er nu een strijd gaande is of was over de vervanging van Antonius door een modern betekenisloos logo. Zie ook hieronder bij het kerk textiel.
Het oorspronkelijk glas-in-lood raam uit 1878 (links) werd door een vliegende bom in 1945 verwoest. Het nieuwe raam (rechts) is iets anders.

Antonius geneest een zieke of doet aan duivelsuitdrijving gezien de tekst eronder:
S: ANTONIUS ABBAS PER SIGNUM CRUCIS HOMINES ET PECORA SANAT
Op de ramen wordt Antonius met een varken afgebeeld, maar ook met een koe! Ongebruikelijk, maar wat ook op een beeld in de kerk voorkomt (zie hieronder).

Een 17e eeuws beeld van Antonius.
Behalve het varken heeft Antonius hier ook een koe, die ook te zien is in het glas-in-lood raam
Het is het enige beeld van Antonius met koe dat ik ooit ben tegengekomen.
Misschien is er een lokale legende die daaraan ten grondslag ligt?
Antonius heeft een crucifix in de rechterhand, ook al ongebruikelijk voor een beeld. En met zijn linkerhand tilt hij een plooi van zijn mantel op, ook al weer weinig vertoond. De T op zijn schoudermantel is eigenlijk het enige gewone.

De Verzoeking van de H. Antonius. De huidige beeldengroep was oorspronkelijk een deel van een preekstoel (links) vervaardigd door Peeters in 1842.
Een nogal expressief beeld van een zittende Antonius. Naast hem staat een flink varken. Daarboven is een doodskop te zien; nogal zeldzaam in het gezelschap van Antonius.
Antonius met een nogal woest kijkend varken; en enkele knollen (suikerbieten?) prominent op de voorgrond.
19e eeuw.
Een biechtstoel, met Antonius in een nis erboven.
Hieronder wat kerktextiel uit de Antonius Abtkerk.
Een stola (details getoond), met stadswapen en kerk.
Het schild van het stadswapen van Brasschaat is een herinnering aan de blazoenen van de heren van Breda door de St-Andrieskruisjes, aan de familie de Lalaingdoor de de ruiten en aan de Prinsen van Salm-Salm door de zalm.
Gezien de vis in het stadswapen van Brasschaat, in samenhang met Antonius, vraag ik me af of Antonius hier niet eerder de patroonheilige van de vissers en schippers was dan van de boeren en/of zieken.
Een zeer fraai vaandel (detail getoond); klein varkentje en vlammen aan de voeten.
Voor het hele vaandel, klik.
Met dank aan Antoon Vanquaethem
Viering in 2011
Na de plechtige eucharistieviering op zondag om 11:00 uur, met aansluitend mogelijkheid tot verering van de relikwie van de heilige Antonius, werden er in de ontmoetingsruimte van de kerk vleeswaren per opbod verkocht, dit ten voordele van de armen in de parochie. Bij een kop soep en een borrel kon men genieten van dit spektakel.
De vleeswaren staan in de kerk uitsgestald onder het wakend oog van Antonius. Een boerenzakdoek is om de snuit van het varken gebonden.
De verkoper in "swiss" kostuum. De swiss was een kerkbewaarder die in vroegere tijden instond voor de orde in de kerk (herkomst: Fr. Suisse, waarschijnlijk naar analogie met de “Garde Suisse” van het Vaticaan. Dit waren oorspronkelijk Zwitserse huursoldaten die de Paus beschermden). De swiss droeg normaal een zwart kostuum en had een staf in de hand waarmee hij bv. op de grond tokte wanneer men moest rechtstaan of terug mocht gaan zitten.
Sint Antonius slachtfeest
Op kinderboerderij Mikerf is er een Sint Antonius slachtfeest.
In 2007 was dat op zondag 21 januari.
Sint Antonius wordt op Mikerf gevierd omdat Hij patroonheilige is van de slagers, de varkensboeren en de parochie van Brasschaat centrum.
Op diervriendelijke wijze wordt een varken van eigen kweek (achter gesloten deuren) door een beëdigd slachter geslacht.
Het publiek krijgt de gelegenheid om te zien hoe het dier wordt gewassen en geschoren. Hoe het wordt open gesneden en schoon gemaakt.

Broekhuizenvorst Limburg (NL) Geitekermis & verbranding Sint Tunnis pop
 
De kerk de Allerheiligste Naam van Jezus te Broekhuizenvorst De kerk van Broekhuizen behoort tot de parochie St. Nicolaas, maar is toegewijd aan O.L. Vrouw, de H. Antonius abt en de H. Nicolaas.
Het beeld van Antonius in Broekhuizenvorst (links).
Dit fraaie beeld (rechts) van omstreeks 1500 is in Broekhuizen aan te treffen.
Opvallend is dat in beide beelden Antonius de duivel of draak met zijn staf teneer drukt. Bij het beeld in Broekhuizen heeft het monster zich vastgegrepen aan de staf. Dit zijn vrij zeldzame voorstellingen, temeer daar het varkentje ontbreekt.
Er mag dan sprake zijn van al eeuwenoude rivaliteit tussen deze twee gemeenschappen, in de verbeelding van Antonius is er opmerkelijke eensgezindheid.
Geitekermis
Liedje Geiteclub

De Geiteclub, gut nôeit verlôare.
De Geiteclub stûut bôavenaan.
En op het hoekje vâan de laan.
Zie de mit grôete letters stôan.
De Geiteclub, stûut bôavenaan.
In Broekhuizenvorst wordt jaarlijks de woensdag volgend op de tweede zondag na Driekoningen (6 januari) de geitekermis gevierd, met als hoogtepunten de verbranding van Sint Tunnis in de gedaante van een strooien pop en een geitemaaltijd met veel bier.
Hoe en wanneer deze traditie is ontstaan is niet bekend. Er zijn echte aanwijzingen dat reeds in 1685 op de patroonsdag van Sint Anthonius zo werd "geteerd".
Op deze patroonsdag werden alle boeten, die als straf voor overtredingen werden geïnd, omgezet in geitevlees en bier, waarmee een grootse feestmaaltijd werd opgezet, die gezien kan worden als een religieuze offermaaltijd voor het welslagen van de oogst en de veeteelt in het komende jaar.

Het feest start met het traditioneel uitroepen van een geitecommissie, die onder leiding van een "opperbok" de organisatie op zich zal nemen.
Vanaf 1969 word de geitekermis beurtelings georganiseerd door de Fanfare Broekhuizenvorst en Ooijen, carnavalsvereniging de Blauwpoët en voetbalclub SVEB.
's Zondags na de hoogmis in de Kerk van de Allerheiligste Naam van Jezus verzamelt de "geiteclub" zich in Café ’t Dörp. Traditioneel worden dan de kaarten voor het geitemaal verkocht. De opbrengsten en giften worden overgedragen aan de kassier van de geiteclub, ook wel buuldrager genoemd.
Met dit geld gaat de geiteclub 's maandags op pad om de geiten bij de boer te kopen. Dit kopen gaat gepaard met een bepaald ritueel. Om de koopovereenkomst, volgend op bod en aanbod, op gepaste wijze te beklinken worden na het handjeklap nog enkele glaasjes jenever geledigd en zet de buuldrager de koop kracht bij door de overeengekomen koopsom uit te betalen. Als er genoeg geiten zijn gekocht worden deze ergens in het dorp op een geheime plaats ondergebracht, want het wil nogal eens gebeuren dat 's nachts enkele lui op stap gaan om de geiten te zoeken er een mee te nemen, zodat de geiteclub dinsdag als men naar de slagerij wil gaan een geit mist. De "dieven" willen de geit alsnog afstaan, maar er moet wel iets tegenover staan, zoals een krat bier.
Dinsdags worden de geiten geslacht en 's middags wordt bij de bierbrouwerij in Arcen een vaatje bier geledigd dat traditioneel door deze brouwerij wordt geschonken. 's Avonds wordt de geitelever door de commissieleden en de brouwerijgangers verorberd.
Woensdagmorgen wordt de geit in heel kleine stukjes gesneden en 's middags wordt dan door enkele vrouwen begonnen met het braden van de geit.
Op woensdagavond vlak voor het geit-eten word te gelukspop "Tunnis", ook wel Tönispop genoemd, met bier overgoten en door het dorp gedragen en temidden van een lach en een traan van de aanwezigen wordt de pop op het kerkplein in Broekhuizenvorst verbrand.
Dit offer is een symbool: het einde van de winter en de geitekermis. Ten teken van rouw dragen de deelnemers een speelkaart in het knoopsgat. Zodra Tunniske alleen nog maar stof en as is, maakt droefheid plaats voor grote vreugde. Zingend en dansend ontmoeten de dorpelingen elkaar voor de maaltijd.
Foto's uit 1932 en 1935
De verbranding van de Tunnis pop in 1937
Vóór de verbranding van Tunnis (om 18:00 uur) wordt een toespraak gehouden, en wordt het lied van de Geiteclub (zie hierboven) gezongen. In de toespraak wordt een aardige toespeling gemaakt op het "lêech" (licht) van het vuur en van Antonius. De betekenis van de speelkaarten ontgaat mij.

Beste vriende van Tunnis,
Weej zien heer daan vâandaag wer beejiën geköome midde ien öos moj Vôrs, um afscheid te neme vâan ozze vriend Tunnis.
En afscheid dâat dörum zô zwaor velt, umdâat weej Tunnis nog mâ zô kort ien ôos midde hebbe en ien dên korte tied al flink aan um gehecht zien.
Maar de traditie die wil now ieënmoal, dat weej now afscheid van um nême en die traditie mot geêerbiedigd werre.
Daorum vriende, zal ôzzen Tunnis nôw aangestôkt werre um zôewe zeen lêech te loate schiene ovver ôos en ovver dees duustere winterse daag.
Toch meug der oak grös en beetje bliejdschap zien beej dit afscheid, want mit zien lêech wiest Tunnis ôos de wëg nôr enne neje Lente mit neeje vruchtbaarheid en neej lêve.
Ik verzeuk ôow dâan ok allemoal mit te bejje, zoeëdâat ut lêech vâan Tunnis ovver ôos en ôos ganse gemeinschap ien gunstige zin zal schiene.

1-2-3-4-5-6-7--------niks vuer ôos (alle kaarten)
8-9-10-11-12--------niks vuer ôos.
Hartenvrouw---------wel wat vuer ôos.

 
De bereiding van de geitemaaltijd in 2008. Op de achtergrond staat Tunnis.  
De verbranding van Tunnis in 2008.
Met dank aan Jac Kallen & Jeu Derikx.
Brugge West-Vlaanderen Onze-Lieve-Vrouwekerk
Er vinden geen speciale Antonius-vieringen meer plaats in Brugge, en ook is er geen Antonius-kerk, maar toch vermeld ik Brugge omdat er vroeger in de Onze Lieve Vrouwe kerk interessante rituelen plaatsvonden, en omdat er een zeer bijzondere reliekhouder is.
Er zijn nog veel meer beeltenissen van Antonius in Brugge. Zie hiervoor pagina.
De pestarm van Sint-Antonius
Deze reliekhouder werd in 1749 gemaakt door edelsmid A. Petyt. Op 24 september van dat jaar werd de relikwie nog onderzocht door de toenmalige bisschop van Brugge en goedgekeurd.
Het 110 cm hoge koperen werk heeft een voetstuk waarop de zinnebeelden van de boete uitgebeeld staan: crucifix, doodshoofd, takken (geselroede), palmtak, eikenloof en vlammend zwaard.
In de Onze-Lieve-Vrouwkerk bevindt zich heel wat dat verwijst naar deze heilige.
Zijn naamdag is 17 januari en rond die tijd was het in en rond de O.L.V.-kerk een drukke bedoening. Tijdens de "Toontjesdagen" werden duizende kaarsen, broden en speciale Sint-Antoniuskoeken verkocht. De boeren mengden die koeken in hun zwijnenvoer en aten er zelf een stukje van. Ook werden er wassen ex-voto's verkocht: zwijntjes, kindjes of ledematen.
Die Sint-Antoniusdag werd in de volksmond ook nog genoemd "viggetjesommegang", "koppeldag" of "teentjestert". Waarom dat zo genoemd werd is gauw te verklaren: het volk stond in de kerk opeengepakt omheen de pilaar voor het Sint-Antoniusbeeld. De mensen hadden gauw een kwartier nodig om, voetje voor voetje, al biddend omheen de pilaar te wandelen.
En dat moesten zij driemaal doen en daarna nog de kruisweg. Welwel, de tijden zijn veranderd zeg!
Relikwieschrijn van Sint-Antonius in de Onze-Lieve-Vrouwekerk.
De attributen: doodshoofd, takken (geselroede), palmtak, eikenloof en vlammend zwaard, worden gewoonlijk niet met Antonius geassocieerd.
Het relikwie zelf lijkt verdwenen te zijn.
In Geneesheiligen in de Lage Landen wordt vermeld, "De H. Antonius Abt werd algemeen ook tegen zweren aangeroepen. In de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Brugge werd hij vereerd tegen 'nagelgaten' en offerde men spijkers."
Viggetjesommegang / viggenommegang

Het interessantste ritueel is wel de viggetjesommegang of viggenommegang tijdens Toontjesdag.
Het wordt niet expliciet vermeld in onderstaande berichten, maar ik neem aan dat dit woord afgeleid zal zijn van “biggenommegang”. Gezien de andere benaming van Toontjesdag, "koppeldag", had de verbroedering die daarbij plaatsvond een duidelijk wereldser doel.
Antonius als koppelaar komen we ook in andere plaatsen tegen.

De ooggetuigenverslagen zijn afkomstig uit de Biekorf, jaargang 50 (1949), 52 (1951) en 55 (1954).

 

1949
Dat begon reeds na de nieuwjaardagen, met ‘Toontjes zaterdag’ - een boeremesdag bij uitzondering - nog volop in 't putje van de winter. Het zwermde dan, op het plein vóór O.L. Vrouwkerk (Brugge), van de boerekoppels die drummend het portaal in- en uitschoven, om daar rond die zware vierkante pilaar de ‘viggenommegang’ te doen, ter eer van St Antonius. 't Moest veel schelen eer ze thuis bleven, want dat was een enige gelegenheid voor ‘teentje tert’.

1951
De boeremensen - verder in den buiten - wachtten liever tot Toontjes Zaterdag (De marktdag te Brugge volgend op het feest van S. Antonius, 17 januari), om een goede pint te pakken.
De dag werd heel devoot ingezet: van uren ver kwamen ze te voet, - soms al biddend, - om te ‘dienen’ voor de zwijneplage in O.L. Vrouwkerk te Brugge. En zeggen dat het zo bijtende koud kan zijn rond dien tijd, want we zijn nu in 't putje van den Winter; maar die boeremensen gaven daar niet om, ze waren er naar toe gekleed en ze zeiden zelf:
Van S. Antoon tot S. Amand
doet de Winter al dat hij kan.

Als die feestdag dan nog op een zaterdag viel, was er geen houden meer aan; jong en oud, 't wilde al naar ‘de viggetjesommegang’. 't Was een boeremestdag bij uitnemendheid en bijzonder wel geschikt om een eerste lief op te doen. De botermand kon niet rap genoeg uitverkocht zijn; de Bruggelingen wisten dat, en ze waren ‘voor espres’ straf zindelijk en lastig in 't proeven; ja, 't straatjesvolk durfde zelfs met afkeer op den grond uitspuwen. De boerin - en de boeredochter nog veel eer - was spoedig al die lastigheid en plagernie beu, ze verkochten hun boter voor een spotprijs en de eiers gingen ook maar een stuiver.
't Krioelde van de boerenkoppels op het plein vóór O.L. Vrouwkerk. De ommegang duurde heel lang, want 't was een stroom van ommegangers; ze werden voortgeduwd rond die zware vierkante pilaar waar S. Antonius met zijn zwijntje vereerd wordt; je hadt een kwartier nodig om schuivend, voetje voor voetje, één toer te doen, en je moest er driemaal al biddend rondgaan en dan nog een kruisgebed om te sluiten. De keerse - die ze daar aan den dis bezijds kochten - werd gewoonweg in 't wit zand, aan den voet van 't beeld, tussen honderde brandende keersjes ontstoken; die ze wilde op een pinne van den doorn zetten, reschierde nog van zijn vingers te schoeperen tussen al dat lekende was.
Ze wierpen nog iets, elk volgens zijn junste, in de busse en namen een gewijde koek mee om ze onder 't zwijnseten te mengelen.
Flore - 't meisen van den schaapboer - bewaarde een deel van die koek, gelijk ze dat deed met 't gewijde Kerstbrood en 't Sint-Hubrechtsbrood. Ze wist gauw wat geantwoord aan dien spotvogel van een hofknecht. - ‘Ha ja! ge slacht gij van die jongers op Sint-Hubrechtsdag, die peizen dat ze met een kruisje in een rondetje te tekenen en er op te staan, voor heel de jare bevrijd zijn van de razende honden. Maar 'k zijn ik voorzienig, een jaar is lang en d'er schilt allichte entwat met de beesten!’
De pestarm voor de pilaar met beeld van Antonius.
1954
Den 1en Zondag achter Sinksen, op Heistkermesse, gingen we gaan dienen naar St-Antonius, naar Heist voor de zwijns, en we gingen te voete en heel de weg al lezen.
In 't putje van de winter, den 17 van Nieuwjaarmaand, op Sint-Antonius oftewel den Zaterdag d'r achter, op Toontjes Zaterdag, deden we de viggenommegang in Onze Lieve Vrouwekerke te Brugge. En 't stond daar geschreven op een koper kadertje onder 't beeld van St-Antonius:
‘Zijn uw dieren in gevaar
hier is uwe middelaar.’

Maar d'r was daar volk, mens! je kost op de koppen lopen. Je moet weten die viggenommegang was een koppeldag voor boeredochters en boerezeuns.
En achter den ommegang kochten we daar Sint-Antoniuskoekjes voor de beesten, alzo de grootte van een Damsche mokke. En als de zwijns 't Sint Antoniusvier kregen - dat is de plekziekte, - brak mijn moeder zo'n koeksjes in 't drinken en ze deed een novene en negen dagen achtereen las ze de litanie van St. Antonius: - ‘Van 't Sint Antoniusvier dat menschen en dieren aanraakt, spaar ons Heer!’

Buken Kampenhout (M 17) Parochiale kerk Sint-Antonius-Abt
De Sint-Antonius parochie, aan de Sint-Antoniusstraat.
Het feest van Sint-Antonius omvat een misviering en een maaltijd in het trefpuntlokaal van geperste kop en varkenskop in saus. Om 19 uur wordt de Sint-Antoniusviering afgesloten.
Glas-in-loodraam door Jos Castel, ±1925, met Hendrik van Bamberg [keizer], Antonius abt, de Calvarie, Maria-Magdalena en de Doodstrijd van Christus in de Hof van Olijven.
Antonius staat rechts naast de benen van Christus, een gekromde staf met daaraan een klokje in de linkerhand.
Zijaltaar: Bekoring van Antonius abt, Filomena, Eligius van Noyon (bisschop).
Meer St. Antonius plaatsen A-B
  • Acht (NL)
    Een kerk van St. Antonius Abt
  • Altweerterheide (NL)
    Schutterij St. Antonius
  • Beers (NL)
    Sint Antoniusgilde en T in stadswapen.
  • Bolderberg (Q 17) Limburg (BE)
  • Sint-Antoniuskermis & Borrelwandeling naar de Kluis van de Bolderberg.
  • Budel (NL)
    Verenigde Schuttersvrienden St. Nicolaas & St. Antonius.

Beers
Affligem, Kerkstraat t.o. nr 61.

Heeft u informatie over Antonius Abt, of vragen, neem dan contact op met mij: Dolf Hartsuiker