Vita Antonii Abba's Iconografie Vuur Antonianen Kunsten Cultus Folklore Plant Dier Literatuur Paulus Hilarion Maria Simeon Adolphus
Nederlands Frans Italiaans Spaans Portugees Koptisch Duits Orthodox Engels Amerikaans Aziatisch
Sint Antonius Abt in de Lage Landen H-K
Plaatsen A-B C-G H-K L-N O-R S T-Z Beelden A-B C-G H-L M-O P-S T-Z Kalender Kaart
Hakendover, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 Dertienmaal, 2005 Paardenommegang. Haringe. Heist, 2007, 2008. Herdersem, 2005 Antoniusviering, 2006 Antoniusoptocht. Herent, 2006 Antoniusviering. 's-Hertogenbosch, 2005, 2010. Heukelom, 2005. Hoeke, 2007, 2008. Hoensbroek. Hoorn, 2009. Houtave. Houtem, 2013 Antoniusviering. Iddergem. Ingooigem, 2008 Antoniusviering. Izegem; Kasteren, 2005. Kasterlee. Kiezegem. Kleit, 2007. Knegsel. Koningshooikt. Korspel. Kortenberg, 2009. Kozen.
Hakendover Tienen, Vlaams-Brabant Dertienmaal en Paardenprocessie
Rond 17 januari, de dag van Sint Antonius abt zijn er naast Hakendoverwijn diverse activiteiten in Hakendover, die in het algemeen als uit andere bronnen komend en als losstaand van de Antoniusverering worden beschouwd, zoals het
Maar gezien de datum van het Dertienmaal (de nacht van 16 op 17 januari), de stichtingsdatum van de kerk (17 januari) en de aard van de Paardenprocessie (overeenkomend met paardenvereringen op andere plaatsen die wel duidelijk aan de Antoniusverering gekoppeld zijn, zoals bijvoorbeeld de ommegangen in Serskamp en Borsbeke en de zegening in Esch), lijkt het mij toch wel voor de hand liggend, dat al deze activiteiten onderdeel zijn van één cluster gerelateerd aan Antonius.
Een Dertienmaal-loper struint door de velden.
Of het zou een cluster van voor-christelijke vereringen kunnen zijn, maar die ook een eenheid vormden, en waarvan er later in ieder geval één, gekerstend, aan Antonius werd toegekend.
Omdat een eventueel verband met Antonius tegenwoordig echter absoluut niet beleefd wordt, terwijl de activiteiten die in Hakendover plaats vinden wel erg interessant zijn, heb ik er daarom een aparte pagina aan gewijd.
Het is voor ons inmiddels een traditie geworden elk jaar naar het Dertienmaal te gaan, juist ook omdat het zo mooi vooraf gaat aan de Antoniusvieringen in Vlaanderen en omstreken. En nu, na vijf jaar, heb ik ook eindelijk de aanwezigheid van Antonius in de kerk van de Goddelijke Zaligmaker in Hakendover opgemerkt — eerst de foto's hieronder op de Belgische inventarisatie site gezien en daarna met eigen ogen aanschouwd. Nu is hij ook moeilijk te bespeuren, in een donker retabel, aan de achterkant van de kerk, achter het altaar, waar hij één van de vele heiligen is.
Het prachtige eikenhouten houten beeldje, in het retabel op de bovenste rij, tweede van links, valt daarin nauwelijks op.
Het toont de attributen op zeer correcte wijze: het opkijkende, bijna opspringende varkentje, met de oplaaiende vlammen aan de voet, de grote klok, de mooie T-staf van de juiste lengte.
Dit is het Drie Maagdenretabel, vervaardigd door de Meester van Hakendover (beeldhouwer) en een onbekend schrijnwerker te Brussel van 1401 tot 1410. Het heeft betrekking op de legende van de bouw van de kerk van Hakendover, waar drie maagden een belangrijke rol in speelden.

Haringe Poperinge. West Vlaanderen (A 17) Vandevoordeskapel
De kapel wordt “Vandevoordes-kapel” genoemd. Behalve het beeld van Antonius Abt staan er Antonius van Padua, de H. Familie en nog enkele andere. De kapel stond vroeger iets verder en was bouwvallig; deze werd in 1993 gebouwd.
Antonius heeft een capuchon op. In de rechterhand heeft hij een lange krom-staf. Een gesloten groen boek op de linkerhand. Het varkentje is moeilijk te zien, maar is van het "opkijkende" type, zeer extreem zelfs met de hals gestrekt.
Met dank aan Antoon Vanquaethem.
Heist West-Vlaanderen Sint-Antonius Abt kerk 11e eeuw
We bezochten de kerk voor het eerst in november 2007. Uit allerlei attributen in en om de kerk blijkt dat deze ooit voor de schippers van het vissersdorp een belangrijke rol moet hebben gespeeld. Eenzelfde verleden is ook zichtbaar in Blankenberge, hier vlakbij. Maar sinds de opkomst van deze plaats als badplaats en toeristenbestemming is dat belang verdwenen.
Toevalligerwijs, als we de auto in de buurt van de kerk parkeren, is het eerste wat we zien het reliëf van Antonius, waarvan ik wist dat het er was omdat de kunstenaar mij daarvan via een e-mail op de hoogte had gebracht.
Dit bas-reliëf in keramiek, in steengoed en vorstbestendige glazuur, werd gemaakt in opdracht van pastoor Arnold van de Sompele, en onthuld op 13 mei 2001.
Ongetwijfeld in verband met vandalisme, gaat het reliëf nu schuil achter plexiglas. Er zitten daardoor nogal wat spinraggen aan het reliëf.
Antonius heeft een wat ongebruikelijke staf — een wilde tak — maar de overige attributen zijn traditioneel.
Op deze foto staan de kunstenaar Frederik Cnockaert en de sponsor Bertha Colman-Cheselle.
Sint-Antonius-Abt was waarschijnlijk reeds vanaf de 11de eeuw patroonheilige. In deze periode werd de heilige speciaal aanbeden tegen de pest en tegen gezwellen die ook Sint-Antoniusvuur werden genoemd. Omwille van zijn zwijntje riepen de landbouwers de heilige ook aan tegen allerhande varkenskwalen of dierenziekten in het algemeen. Vanaf het einde van de 16de eeuw werd Sint-Antonius-Abt, samen met Sint Rochus, Sint Adriaan, Sint Christoffel, Sint Sebastiaan en Sint Carolus Borromeus in het Brugse vereerd als pestheilige.
In 1854 werd de Broederschap van de H. Antonius Eremiet opgericht en op het einde van de 19de eeuw de maatschappij ‘Sint-Antonius Vrienden’, met als doel de varkenskwekers te verzekeren voor het eventuele verlies of ziekte van hun dieren. Of deze nog steeds bestaan, weet ik niet.
Waarschijnlijk bezat de kerk van Heist oorspronkelijk een relikwie van de patroonheilige. Deze relikwie moet in de loop der eeuwen verloren zijn gegaan, maar in 1740 kreeg Heist een stuk van de rechterarm (of het laatste lid van een vinger) van de heilige.
Er staat wel een enigszins beschadigde reliekbuste, en dat zou Antonius kunnen zijn.
Maar duidelijk is wel dat deze geen reliek meer bevat.
Volgens internet-informatie zou er aan de kerk van Heist een ‘schettekot’ geplaatst zijn, waarin de gelovigen giften konden plaatsen. Aangezien Sint-Antonius o.a. aanbeden werd tegen varkensziekten werden in het kot regelmatig biggetjes geplaatst. Deze biggetjes werden dan verkocht en de opbrengst diende om missen op te dragen. Toen wij er in november 2007 waren werd de kerk zodanig gerestaureerd dat er van de buitenkant practisch niets te zien was, dus een eventueel schettekot hebben we niet kunnen zien.
Toen we in november 2008 weer een bezoek brachten aan de kerk was de restauratie achter de rug. Maar ook nu was er geen schettekot te bespeuren. Wellicht is deze tijdens de verbouwing verdwenen. Wel was nu in de grote toegangsdeur een houten gebeeldhouwd nisje met beeldje van Antonius met varken te zien (links).
Boven de deur is een wit stenen beeld
achter vogelwerend gaas.
In de kerk zijn een aantal Antonius afbeeldingen: een gebrandschilderd raam, een beeld tegen een pilaar en een zeer fraai houten reliëf-retabel.
De T-staf aan het beeld van Antonius (links) is ongewoon lang en iel. Er hangt een klokje aan de staf.
Er zijn aan zijn voeten kleine vlammen te zien.
Naast hem zit een 'los' varkentje.
Het raam toont het moment van sterven van Paulus van Thebe. De leeuwen staan al klaar op de achtergrond; achter Paulus een vlecht-werkje in een kastje of zo (niet zijn kleed zoals gebruikelijk). Antonius heeft een klok aan zijn middel hangen. Een wat vreemd-blauw varken ligt aan zijn voeten.
In de kerk zijn erg veel bijzonder fraaie houten beelden en retabels, niet alleen van Antonius. Er moeten wel zeer bedreven beeldhouwers aan het werk zijn geweest!
   
De duivel probeert Antonius te "verzoeken" met een buidel geld. Antonius strek tzijn handen uit naar de crucifix. Antonius bij de dode Paulus van Thebe, terwijl twee leeuwen op de achtergrond bezig zijn een graf te delven.
Zoals we kunnen zien op de foto rechts, was het voorheen het voetstuk van de preekstoel, die weggenomen werd na het concilie van de jaren zestig.
Het oorspronkelijke zwijntje leek eerder een everzwijn en was veel groter dan het huidige varkentje.
Het mooie Antonius beeld is van J. Reynaert uit 1786. Het bordje erbij vermeldt dat het oorspronkelijke varkentje in 1999 gestolen werd.
 
Frederik Cnockaert stuurde me deze twee beeltenissen van Antonius uit de kerk van Heist.
Antonius als leraar van het volk, pelgrim en boeren. Zijn varlentje staat voor de rots waarop Antonius zit, zijn rechterwijsvinger geheven; zijn linkerhand steunend op een korte T-staf.
Een brandglas met een nogal wilde Antonius.
Hij steunt met de linkerhand op een korte haak-staf, met daaraan een klokje. Zijn varkentje staat achter / naast hem.
Tegenwoordig worden er in Heist geen feesten meer gehouden op de jaardag van Antonius.

Op zondag 15 augustus is (was) er in Heist – Sint-Antonius om 9.45 uur een processie. Om 10.30 uur is er hulde aan de slachtoffers van de zee. Om 11 uur volgt de eucharistieviering aan het Heldenplein met zeewijding.
Daarom vermoed ik dat de Antoniuskerk in Heist oorspronkelijk een vissers- en schipperskerk was, vooral van vissers, hoewel het me nog een raadsel is hoe deze verbintenis tot stand is gekomen. Misschien via de gevlochten netten. Zie ook Blankenberge, Scheveningen, Hoorn, Overlangel, Paesens.
Herdersem Oost Vlaanderen (J 17) Onze-lieve-Vrouw Tenhemelopneming Kerk en Sint-Antonius Abt kapel 1690
Het dorp ontstaan in 868, is gelegen aan de Dender, en staat bekend als de woonplaats van de Hardigisheimers alias de Hardigis alias de Meiviskoppen. De patroonheilige is de Heilige Gedula.
Sint-Antonius Abt kapel
Er is een kapel van Sint-Antonius Abt aan de Alfons De Cockstraat-Grote Baan, een monument sinds 1997.
Het Sint-Antonius Abt beeld in de kapel. Het huidige beeld is een duplicaat; het originele 17e eeuwse beeld (rechts) werd gestolen door een Nederlander!
Maar weer terug gevonden. Zie ook hieronder.
Kerk van Onze-lieve-Vrouw Tenhemelopneming
De huidige kerk van Onze-lieve-Vrouw Tenhemelopneming dateert van 1859-1861. Het is een bakstenen driebeukige neoclassicistische kerk met ingebouwde westertoren.
Van buiten oogt de kerk niet zo bijzonder, maar hij heeft wel een zeer fraai en behaaglijk interieur.
Het meubilair is overwegend 18de eeuws en is afkomstig uit de voormalige dorpskerk.
Het betreft de 17de-eeuwse zijaltaren van Sint-Antonius Abt en de H. Anna, het 18de-eeuwse hoofdaltaar met tabernakel, het 18de-eeuwse koorgestoelte, de 18de-eeuwse doopvont, de credenstafel van ca. 1750, en de 19de-eeuwse preekstoel.
Van de schilderijen zijn vooral bekend: de 17de-eeuwse Tenhemelopneming van Maria, door Gaspar De Crayer; Sint-Antonius en de H. Paulus van Thebe in de woestijn, uit de 19de eeuw, door Van der Eycken; en de kruisweg van 1866, door Rowijs uit Antwerpen.

Tijdens de mis ter gelegenheid van de St. Antonius begankenis op 17 januari 2005 zit de kerk afgeladen vol.
Het prachtige zijaltaar van Sint-Antonius Abt
en de 17e eeuwse reliekschrijn.
Bij het binnenkomen van Herdersem worden we voor de kerk verwelkomt door deze grappige Antonius, de tweede doch belangrijkste patroonheilige van Herdersem.
Een interessant detail van de reliekschrijn: de biddende Antonius die gekweld wordt door een duivel.
Ook het varken — ook al staat hij tussen Antonius en de duivel — lijkt hier iets demonisch te hebben.
Merkwaardig genoeg hebben we het Antoniusbeeldje boven het 17e eeuwse zij-altaar gemist tijdens onze bezoeken aan Herdersem. Het schilderij staat wel op één van mijn foto's maar was te donker. Zou dit een voorstelling van Antonius met Paulus in de woestijn zijn?
De begankenis in Herdersem in 2005
Reeds sinds 1690 wordt te Herdersem Sint-Antonius-Abt aanbeden. Toen omstreeks het midden van de 17de eeuw te Moorsel een pestepidemie uitbrak werd hier de hulp van Sint-Antonius ingeroepen.
De pest werd bedwongen en sindsdien wordt ononderbroken elk jaar uit dankbaarheid op maandag op of na de feestdag van Sint-Antonius door de Moorselse clerus een mis opgedragen.
Op 17 januari 2005, op de feestdag van de heilige Antonius zelf, werd naar aloude traditie om 10 uur in de kerk van Herdersem de Moorselse mis opgedragen.
Deze plechtige eucharistieviering, die altijd plaats vindt op de maandag na de 17e, wordt naar aloude traditie opgeluisterd door het Herdersems Koninklijk Gemengd Parochiaal Zangkoor.
Close-up van het slachtoffer.

Zoals gewoonlijk was de Gilde van Sint-Antonius (gesticht in 1663)
betrokken bij alle kerkelijke plechtigheden.


Na de mis was er buiten aan de kerkdeur de openbare verkoping van de geschonken offergaven in natura door de gildemeesters en dit ten voordele van de werking van de Herdersemse confrérieën.

Na de openbare verkoping ging iedereen naar de overkant van de straat, naar het gemeenschapshuis, voor een koffie, een soep of een drankje. De festiviteiten zouden afgesloten worden in zaal "De Kletser" met een eetfestijn, waarbij steak geserveerd zou worden. Dat laatste is een beetje eigenaardig; gezien het offeren van het varken, zou je eigenlijk karbonades en zo verwachten. Voor meer foto's van de begankenis in Herdersem in 2005 klik hier.
De Sint-Antoniusstoet in 2006
Het hele weekend na de 17e zouden er in Herdersem Antoniusfestviteiten zijn, zo zou (volgens een website) de Dorpsraad vanaf vrijdag voor kermisactiviteiten zorgen. Dat was dus voldoende reden voor ons om op zaterdag 21 januari 2006, op weg naar Aalst waar we die nacht zouden verblijven, een kleine omweg te maken door Herdersem. Er was daar absoluut niets te doen die middag. Volgens een plakkaat in café De Kletser, zou er die avond boerenbal zijn in het gemeenschapscentrum, en de volgende middag de Antoniusstoet en de pensenworp. De tijden waren wat onduidelijk.
In Herdersem vindt de Antonius mis altijd plaats op de maandag na de 17e, en op de zondag daaraan voorafgaande is er de Sint-Antoniusstoet, in 2006 dus op 22 januari.
Op zondagochtend gingen we eerst naar Essene, en daarna naar Herdersem. Het was helaas een wat sombere grijze dag, en het bleek moeilijk het beginpunt van de optocht te vinden. Men wist dat niet goed uit te leggen en nergens ook zagen we verwachtingsvolle toeschouwers langs de straten samengedromd.
We gingen op gevoel dus maar een eindje lopen, maar toen hoorden we muziek in de verte en daarop afgaand vonden we de optocht.
Het waren zo'n tien 'voorstellingen' op wagens die alle wel iets met Antonius en/of zijn varken te maken hadden. Leutig maar niet overweldigend.
Herdersem's marsepeinen varkentje.
Ook nu geen drommen toeschouwers langs de straten, maar wat mensen die voor hun deur of achter hun raam stonden. Zoals gebruikelijk waren er meer deelnemers dan toeschouwers.
Er werden vleeswaren uitgedeeld en jenever in kleine plastic glaasjes. Kinderen deelden ook snoepgoed uit; weer andere strooiden met marsepeinen varkentjes.
Hieronder zijn een aantal onderdelen van de stoet.
   
De reuzen Falle en Benedict en hun zoon Louis, voorafgegaan door reuzenvarkens. St. Antonius en duiveltjes en varkentjes; St. Antoniusgilde. De vriend van St. Antoon; 't Jonk Boskantvolk.
Boeren en boerinnen verdrijven de duivel; Wijk Kapelle. Het Antonius-beeld op de kar stond vorig jaar voor de kerk.
De Hardingheimers zongen de "Ode aan Sint Antoon", een swingende gospel.
De duiveltjes en varkentjes, leerlingen van de twee schoolgemeenschappen in Herdersem.
En nog een Antonius; Alfons de Cockstraat, Meivisstraat.
De pensenworp
Verleden jaar hadden we ook de jaarlijkse pensenworp gemist, een mysterieuze term, die verder nog werd gespecificeerd als de zilveren pens voor de kinderen, gevolgd door de worp naar de gouden pens voor de volwassenen.
Verdere navraag leverde weinig informatie op, en zelfs de plaats waar het zou gebeuren kon men slechts vaag aanduiden. Maar het zou na de ontbinding van de stoet zijn.
Zo tussendoor brachten we aardig wat tijd door in het gemeenschapshuis, van tijd tot tijd even de voortgang checkend. Uiteindelijk zagen we mensen zich samendrommen bij de lagere school, ietsje verder dan de kerk, en kinderen die binnen een afgezette plek verwachtingsvol omhoog keken. Toen ging daar op de eerste verdieping een raam open en we zagen één van de Antoniusfiguren uit de stoet, die samen met een paar anderen kleine in plastic verpakte dingetjes naar beneden begonnen te werpen, richting kinderen. Navraag leerde dat dat hele kleine worstjes zouden zijn (de pensen dus) met nog een nummer daarbij, dat later tijdens een tombola in de school een prijs op zou kunnen leveren.

De pensenworp voor de volwassenen hebben we maar niet afgewacht.
[Uit De Faluintjes] Elke vóór 1950 geboren Herdersemnaar herinnert zich nog levendig de dag dat het prachtige Sint-Antoniusbeeld verdween uit de kapel aan dezelfde heilige toegewijd, op de hoek van de Grote Baan met de Alfons De Cockstraat te Herdersem.
Het betreft een gepolychromeerd houten beeld dat omstreeks 1630 werd vervaardigd door Antonius Faydherbe, een Mechels beeldhouwer met naam. Het beeld was wellicht afkomstig uit de voormalige Sint-Antoniuskapel die volgens oude kaarten reeds vele eeuwen voordien op dezelfde plaats stond. De huidige kapel werd in 1894 heropgebouwd en in 1895 plechtig ingewijd. Op 6 maart 1997 werd ze als monument geklasseerd.
Sinds de diefstal bleef het stil rond het beeld. Uiteraard werd toentertijd een uitgebreide zoekactie opgezet, jammer genoeg zonder enig resultaat.
Totaal onverwacht is het gestolen beeld terug in de openbaarheid gekomen. Toevallig werd eind 2007 door een Nederlands privé-museum een Mechels Sint-Antoniusbeeld te koop aangeboden aan de Stedelijke Musea van Mechelen. Uit een aantal contacten bleek al vlug dat het hier wellicht ging over het destijds gestolen beeld uit Herdersem.
De afspraak met het museum om het beeld tegen een redelijke prijs terug te kopen werd niet nagekomen. Uit geldgebrek werd het beeld eind 2008 buiten ons weten om, te koop aangeboden op een veiling te Amsterdam. Het werd er tegen een relatief hoge prijs verkocht aan een anonieme verzamelaar uit Nederland.
Tegen alle verwachting in kwamen wij toevallig ook de nieuwe eigenaar op het spoor. Gezien de geschiedenis van het beeld verklaarde deze kunstminnaar zich onmiddellijk bereid om het beeld tegen aankoopprijs aan de Herdersemse gemeenschap door te verkopen. De prijs bedraagt 20.000 euro.
Bedoeling is dat het beeld tegen de eerstvolgende feestdag van Sint-Antonius Abt in januari 2010 in ere wordt hersteld in zijn kapel te Herdersem. Uiteraard zal in een veilige bewaring van het beeld worden voorzien zodat het geen tweede keer kan gestolen worden!
Antonius heeft een zeer correct hoofddeksel; mooie baard. Zijn rechterhand is geheven in een zegenend gebaar; in zijn linkerhand heeft hij een gesloten boek en een (nog) raadselachtig "slap" voorwerp, een stoffen zak of zo. Het varkentje, zeer klein, staat achter hem.
Herent Neerpelt, Limburg, België (R 15) Willibrorduskerk Antoniusviering
Op 17 januari 2006 waren mijn vriendin en ik in Herent, dat in de volksmond aldaar blijkbaar meestal 't Hent genoemd wordt, een gehucht vlak bij Neerpelt.
Met enige moeite waren we op de juiste plek aangekomen, hoewel ik het nauwelijks kon geloven toen ik de moderne 50er jaren kerk zag. Dat verwacht je niet in een klein Belgisch dorp. Maar de grote Willibrorduskerk was helemaal vol. Ook van binnen was de kerk typisch 50er jaren: lelijke kale bakstenen muren, geen pilaren, bijna geen beelden of andere fraaie verbeeldingen. Maar er bleek inderdaad een Eucharistieviering, die aan Antonius gewijd was, aan de gang te zijn.
Het beeld van Antonius met varken (met klokje om z'n hals), stond vrij prominent tegen een van de muren. Mooi uitgelicht met een spotje en een grote kandelaar. Het gaf wel de juiste sfeer, maar het was niet echt een fantastisch beeld en het was ook geen permanente plaats.

Na de dienst haastte men zich naar de overkant van de straat, naar het parochiegebouw, waar het Sint-Theunisfeest met verkoop van offergaven en 'Breugheliaans eten' zou plaats vinden.
Als vegetariërs hebben we het niet gecheckt, maar op het lunch menu stond erwtensoep, stamppot van winterkool met spek en worst, rijstpap of pudding.


Op het menu van het avondeten stond spek met eieren, bloedworst met appelmoes en pannekoeken met brood. Dat zijn gerechten waarvoor ze uit de hele wereld naar hier afzakken!

In het parochiegebouw waren wel een paar honderd mensen, allen uit Herent en omstreken. Het bier vloeide reeds in grote glazen (ook voor ons).

Voor het parochiegebouw stond wat kleinvee te wachten tot ze geveild worden. De heer Jaak Peeten uit 't Hent toont het klapstuk van de veiling.
De verkoop van de aangebrachte offergaven verliep met zeer veel enthousiasme. Er werden zeer hoge prijzen betaald (de hoogste die ik ooit gezien heb), wat volgens mijn vriendin een indicatie is van het hechte gemeenschapsleven hier in 't Hent. Behalve de varkenskop en de gebruikelijke worsten en broden werd ook veel levende have geveild, zoals kippen, konijnen, eenden, enz.
De veilingmeester in 't Hent is traditie-getrouw een veldwachter. De huidige veldwachter hield er na 30 jaar trouwe dienst mee op, en hij werd opgevolgd door de nieuwe veldwachter.
Het enige wat de oude veldwachter nog deed, was het veilen van de varkenskop. Hij kreeg daarna een presentje en een daverend applaus.
Hiernaast zien we veldwachter Jacques Backen en de pastoor samen in actie.

Van een zeer vriendelijke jongen bij ons aan tafel, hoorden we dat de Sint-Theunisfeesten al een paar dagen aan de gang waren. Het weekend dat het dichtst bij de 17e ligt, wordt daarvoor traditiegetrouw gereserveerd.
De mensen nemen ervoor vrij van hun werk. Er was sprake van een zettersprijskamp, wat iets met kaarten schijnt te zijn, en nog andere kaartspelen, in het ontmoetingscentrum. En er was sprake van kienen.
''s-Hertogenbosch Noord-Brabant Antonius Abt kapel & St. Jans kathedraal 1491
St. Antoniuskapel & Antoniegaarde
De St. Antoniuskapel aan de Hinthamerstraat is totaal deel geworden van het wooncentrum voor ouderen ‘Antoniegaarde’, en de voordeur is nu de ingang van de 'Antonie Apotheek'.
Antonius, aan de gevel, heeft een gevorkte baard. Zijn rechterhand rust op een korte T-staf, met daaraan een klok. Zijn opkijkend varkentje ligt dicht tegen hem aan.
De gevel is versierd met de beelden van de H. Maagd, St. Antonius Abt de patroon van de kapel, de H. Genoveva en de H. Maria-Magdalena. Ze werden vervaardigd door Hendrik van der Geld, die ook het beeld in de Sint Janskathedraal maakte (zie hieronder). (Foto Jan van Hoek)

Vroeger reeds was hier in de vroegere Diepstraat een ‘St. Antonis gasthuis’, dus deze functieverschuiving is niet zo vreemd, maar het geeft wel aan dat er al heel lang geen sprake meer is van verering van St. Antonius.
Dit hele buurtje was trouwens een "Antonius-kwartier", zoals blijkt uit de namen van straten, objecten en locaties: ‘St. Antoniustraatje', 'Anthoniebrug' en 'Bastion St. Antonie'. De eerste Antoniuskapel, hoogstwaarschijnlijk gesticht door Hertog Antoon en/of door de broederschap van St. Antonius, stond naast het Antonisgasthuis ‘aan de hoek van de Diepstraat’.
De Antoniuskapel is naar alle waarschijnlijkheid gebouwd door de bouwmeesters van de St. Jan, Allard van Hameel en Jan Heyns, en dateert van 1494 of 1491. Toen deze kapel buiten gebruik werd gesteld en verbouwd werd tot woonhuizen werd ze nog lang ‘d’oude capelle’ genoemd.
De kapel kreeg veel te lijden bij de beeldenstorm in 1566.

St. Antonius Kapel, ca.1840;
G.G. Lange, Staal gravure;
Chr. Schüler delt. / F. Foltz sculpt.
Ook bij de vruchteloze bestorming van de stad door Prins Maurits in 1601 werd de kapel door het geschut van de belegeraars zwaar beschadigd. Pas in 1621 werd zij weer hersteld. Nauwelijks acht jaar later in 1629 bij de belegering van Den Bosch door Frederik Hendrik kreeg de kapel het weer zwaar te verduren.
Hierna werd er weinig of niets meer gedaan aan onderhoud en raakte de kapel ernstig in verval.
In 1640 besloten de gildebroeders om het gewelf en de absis te slopen omdat er instortingsgevaar bestond. Het terrein achter de kapel werd verkocht voor het bouwen van woonhuisjes. Alleen de gevel bleef behouden. Het gilde bleef onderhoud uitvoeren aan gevel en klok tot 1670. In 1686 werd de vervallen gevel met de laatste bezittingen van de broederschap van St. Antonius overgedragen aan de Kerk– en rentmeesters van St. Jan.
In 1752 werd het tegenwoordige torentje gebouwd. Vervolgens is de kapel in 1798 overgegaan in het bezit van de stad. In 1913 werd de prachtige laat-Gotische gevel in oorspronkelijke staat hersteld.
We waren in 2005 in Den Bosch, toen we de foto's hierboven maakten, en in 2010 toen we de foto's hieronder maakten. We wisten toen in Antoniegaarde binnen te komen, waar twee moderne beeltenissen van Antonius aanwezig zijn.
Antonius op de binnenplaats van Antoniegaarde, en op een wandkleed in de ontvangsthal van Antoniegaarde, dat door bewoners zelf gerestaureerd en verfraaid is.
 
Sint Jans kathedraal
De Sint Jans kathedraal in Den Bosch werd gesticht ter ere van Christus, maar meteen werden de Moedermaagd Maria en de apostel Sint Jan tot haar patronen verkozen.
Antonius is aanwezig als beeld tegen een pilaar in de ommegang achter het altaar, en in een glas-in-lood raam heel hoog, slecht zichtbaar, bij de noordelijke ingang.
Een Bekoring van Antonius; glas-in-lood van Hezenmans en Bazin-Latteux.
Rechts de snuit van een vrij groot varken en een engel; midden een duivel achter Antonius die de biddende Antonius, op zijn knieën voor een crucifix en een klokje, belaagd; links duivels en een duivelse vrouw met vleermuizenoren en vogelklauwen.
In de linkeronderhoek: Gerardus en Elisabeth van Thüringen.
Antonius met zijn varkentje, met slagtand, die onder de slip van zijn mantel vandaan piept.
Met zijn rechterhand steunt Antonius op een korte T-staf met daaraan een klokje; hij leest in het open boek op zijn linkerhand.

Beeldhouwwerk door Hendrik van der Geld; 1889.
Foto's Jan van Hoek.
Heukelom Bergen, Limburg (NL) Antonius Abt Kapel 16e eeuw
Over de begintijd van deze kapel, die zeker teruggaat naar de 16e eeuw, is weinig bekend. De kasteelbewoners van Bleijenbeek, de heren van Afferden en Heukelom, worden met de bouw ervan in verband gebracht.
Tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) is de kapel grotendeels verwoest. Later is deze, op de koorruimte na, herbouwd. De voorgevel loopt boven uit in een vierkant klokkentorentje met houten spits. Aan de achterzijde is de gevel afgesloten met een rondboog van het vroegere priesterkoor.
In 1859, na grote schade door een overstroming van de Maas, heeft de parochie Bergen het bedehuisje grondig gerestaureerd, waarnaar het ankerjaartal in de voorgevel verwijst. Er werd een nieuw torentje op het dak geplaatst en het interieur werd opgeknapt.
De eerste klok van de kapel, gegoten omstreeks 1670, is spoorloos verdwenen. In 1904 werd door inwoners van Heukelom een nieuwe klok aan de kapel geschonken. Deze klok werd door de Duitsers in WO II weggehaald. Na de bevrijding werd deze klok in Duitsland weer teruggevonden, dankzij het opschrift: ‘te 1904 geschonken door de inwoners van Heukelom’.

In de kapel, zichtbaar door een glazen raampje in de gesloten houten deur (en helaas met moeite fotografeerbaar), is tegen de achterwand links (w.s.) een beeld van Antonius op een console, en in het midden een retabel met twee schilderingen van Antonius boven de titels: "Bidden" en "Werken".
Voor de kapel staat het prachtige bronzen beeld ‘De verzoeking van Sint Antonius’ van kunstenaar Clemens Driessen
Dit kunstwerk geeft de strijd tussen Sint Antonius en de duivel weer.
De duivel krijgt Sint Antonius er echter niet onder. Want Sint Antonius’ antwoord op de duivel is:

“De heer is mijn helper, ik kan neerzien op mijn vijanden."
Zie ook het andere beeld van Clemens Driessen— een varkenskop — bij de Antonius kapel van Aijen.
Volgens de liturgische kalender van de Parochie Bergen zou er op de 17e januari om 10 uur ook een viering zijn. Over de aard van de festiviteiten is mij (nog) niets bekend.
Hoeke West-Vlaanderen De Sint-Jacob-de-Meerdere-kerk 1260
Hoeke was voor mij een aangename verrassing. Via enkele internet-sites had ik al begrepen dat er zich een "schettekot" zou bevinden, zoals op meerde plaatsen hier in de buurt.
Zo is er ook een "schettekot" aan de Antoniuskerk te Blankenberge (zelfs twee). Maar toen ik (november 2007) bij het mooie kerkje van Hoeke aankwam — geen Antoniuskerk dus — zag ik tot mijn verbazing dat de schettekot was gewijd aan Antonius, zoals duidelijk blijkt uit een reliëf en een inscriptie in een natuursteen boven het kot. En ook in de kerk was er een fraai Antoniusbeeld en een schilderij van Antonius!
De Sint-Jacob-de-Meerdere-kerk van Hoeke dateert van 1260. Dit is de bloeitijd van Hoeke, de tijd dat de handelaars uit Hamburg, Bremen, Lübeck en andere Duitse Hanzesteden hier welvaart brachten en Hoeke stadsrechten bezat. Tijdens deze bloeiperiode werden er ook verschillende statige gebouwen gebouwd. En Hoeke kent als bedevaartsoord tot de H. Jacobus, de patroonheilige van de kerk, reeds in de 12de en 13de eeuw ruime bekendheid. Het was (is) startpunt of tussenstop voor de pelgrimage naar Santiago-de-Compostella.
Hoe lang geleden het is dat hier nog biggetjes, kippen of ander kleinvee werden geofferd aan Antonius — en hoe dat ging, bij wat voor gelegenheid, etc. — valt niet te achterhalen, maar gezien de afmetingen van het kot kunnen het nooit veel dieren tegelijk zijn geweest.
Het schettekot bevindt zich in de nis links van de toren
Het reliëf, hoewel zeer verweerd door wind en regen, lijkt een offergave te tonen. Links staat Antonius met een kruisstaf en bel, met een groot varken aan zijn voeten; rechts twee agrariërs, één staand en de ander knielend. Deze laatste heft de handen op, en daarop lijkt een klein biggetje te liggen, dat door Antonius gezegend wordt.
H ANTONIUS
BEVRIJD ONS
VAN HET VUUR EN ANDERE
PLAGEN
VOORAL ONDER
DIEREN EN VRUCHTEN
(Hierboven) de tekst op de natuurstenen plaquette (zie links) onder het reliëf.
Het beeld van Antonius (rechts) toont een kalebas aan zijn staf. Wellicht is dat onder invloed van Sint Jacobus, die als pelgrim wel met dat attribuut wordt afgebeeld — en hij staat ten slotte in een Jacobus kerk.
En het lijkt ook qua vorm wel wat op een klok, zoals op het schilderij (boven) — ook in de kerk — te zien is, voor de zeer oppervlakkige toeschouwer dan.
En ik heb het elders ook wel eens bij een beeld van Antonius gezien.
Dus zou de kalebas, met steentjes erin, bijvoorbeeld, ook een geluidsproducerend object zijn? Een soort rammelaar?
Maar waarschijnlijker is het een 'verkeerde' opvatting van dat object en een "verplaatsing" dus.
Hoensbroek Heerlen, Limburg (NL) De St. Janskerk van de parochie Sint Jan Evangelist 1405
In de sacristie van de grote St. Janskerk bevindt zich een botreliek van Antonius Abt in een ronde, witmetalen theca (ø 3,5 cm), waarvan het bijschrift luidt: 'S. Antonii Abb.' en er is een beeld van Antonius Abt uit de 17e eeuw.
De verering van Antonius Abt gaat in Hoensbroek terug tot 1405. Het is niet bekend of Antonius Abt tussen de 15e en 19e eeuw ook al op een bedevaartgebonden wijze in Hoensbroek werd vereerd.
Met zekerheid sinds de 19e eeuw trokken op de feestdag van de H. Antonius, 17 januari, de boeren uit Hoensbroek en omgeving — zegslieden noemen plaatsen als Heerlen, Heerlerheide, Brunssum, Waubach, Sibbe — naar de parochiekerk.
Het beeld van de heilige stond dan, versierd met bloemen, opgesteld voor het altaar. De boeren namen brood en water mee naar de kerk, dat tijdens de mis gezegend werd. De gezegende broden werden gevoerd aan het vee om het te behoeden tegen veeziekten. Naar het schijnt was er ook gezegend zand, dat in de stallen gestrooid werd.


Op 17 januari was tevens de 'Sint-Theuniskirmis' in Hoensbroek. De hengstenhouders kwamen naar de kermis om hun dekhengsten te tonen.
Hoorn Noord-Holland Oosterkerk voorheen Sint-Anthoniuskerk 1453
De Oosterkerk is de op één na oudste kerk van Hoom. Zij dateert van 1519.
Oorspronkelijk stond op de plaats van de Oosterkerk een houten kapel, die omstreeks 1453 werd gesticht. In 1483 werd deze kapel, gewijd aan de heilige Anthonius, afgebroken om in steen herbouwd te worden. Dit was vooral te danken aan de toenmalige pastoor Claes Joestz., die rond 1458 geboren was als kind van een Hoornse familie met aanzien. Zijn vader was stadsschrijver en had belangen in de scheepvaart. Claes Joestz. is niet onbemiddeld gebleven. Op zijn 24ste werd hij tot priester gewijd en aangesteld als pastoor van de Anthoniuskapel.
Zeer vertederend zoals Antonius en zijn varkentje door dit venstertje kijken! De gevelsteen boven de zijdeur van de kerk.
Het uurwerk van de Ooster- of Sint Anthoniskerk steekt als een uithangbord over de straat. Hoorn was twee van zulke klokken rijk, want ook aan de Noorderkerk hing er één, maar daar is nu (2009) alleen een kapot frame van over.
Na de Reformatie werd de kerk overgenomen door de Hervormden en kreeg toen de naam Oosterkerk.
De kerk dateert van 1519, toen werd eerst het koor van de kerk, daarna het transept en het twee beukige schip in steen opgetrokken.
Sindsdien bepaalt de kerk van het gewone volk aan een van de oudste straten van Hoorn mede het silhouet van de stad.
Van oudsher is de Oosterkerk de kerk van schippers en vissers.

Overigens: de Oosterkerk lijkt nu hartje oude stad gelegen te zijn, maar in de 15e eeuw was de geografische situatie van de stad zodanig, dat de Sint Anthoniskapel op buitendijks land gelegen was.

Het Grote Oost was destijds, en is nu nog steeds, een deel van de Westfriese Omringdijk.
Het poortje naast de Oosterkerk met een prominent T-teken. Het windvaantje is een scheepje.
Voor de uitbreidingen was vooral "de Broederschap van de zoete naam van Jesus en Sint Anne” verantwoordelijk, zowel in daad als in de besteding van het benodigde geld. Het altaar in de kerk werd dan ook aan deze broederschap gewijd.
De Oosterkerk was geen kloosterkerk. De gilden waren in die tijd (omstreeks1500) belangrijk voor een stad als Hoorn. Het waren de gildenleden die het meeste gebruik maakten van deze nieuwe kerk. Het was een bedehuis voor de gewone man, niet de armsten en zeker niet de rijksten van de stad. Het was vooral de vissers- en schipperskerk van Hoorn.
Op een vitrinekast in een zijbeuk staat een stoffig klein Antoniusbeeldje met opkijkend varkentje en vlammen.
Erachter hangt een schilderij van Antonius in een Egyptische omgeving, gezien de tempel rechts op de afbeelding, maar wel met varkentje. Het is duidelijk dat de verering van Antonius geen rol speelt in deze kerk, maar het mag toch evengoed als een wonder heten dat er überhaupt een heiligenbeeld — een afgodsbeeld — aanwezig is in deze Hervormde kerk, want het is nog steeds een actieve kerk met iedere zondag diensten om 9:30 en 16:30.
Als vissers- en schipperskerk is de Anthoniskerk in Hoorn niet de enige die aan deze beroepsgroep is gewijd. Ook in andere plaatsen is dat het geval, waaruit blijkt dat Antonius niet alleen de patroon van vee, varkens en andere dieren, etc, maar ook patroon is van vissers en schippers. Vooral van vissers, denk ik, hoewel het me nog een raadsel is hoe deze verbintenis tot stand is gekomen. Misschien via de gevlochten netten. Zie ook Heist, Blankenberge, Scheveningen, Overlangel en Paesens.
Tenslotte, het zal wel toeval zijn, maar het huisje voor Brandspuit B, links naast de kerk, zou wel goed op zijn plaats zijn, zo naast de "brenger" en "meester" van het Vuur, Antonius.
Houtave West-Vlaanderen (D 15) Herderskapelletje 1854
Het Antonius-kapelletje heet in voksmond het Herderskapelletje.
De stichter, Antonius van Lier (zie tekst boven), was wat men noemt een 'Duitse schaper'. Dat waren mannen afkomstig veelal uit Nederlands Limburg, die in de Westvlaamse Polders terecht kwamen als schaapherders.
Het kapelletje is opgericht in 1854 uit dank aan een z.g. wonderlijke tussenkomst waarbij de schaapherder Antonius Van Lier met zijn kudde schapen ontsnapt aan de aanvallen van een dolle hond, cf. bronzen gedenkplaat: "Deze capelle is gesticht ter eer van den H. Antonius eremyt door Antonius van Lier Anno 1854 Schapherder geboren te Nunheim Prov. Lembourg Canton Rurmonde. Vernieuwd en ingewijdt op zon. 12 aug. 1900".
De kapel raakt in verval en wordt in 1900 door toedoen van Pastoor Carlier van Houtave volledig hersteld en op 12 augustus 1900 ingewijd. Oorspronkelijk wordt een houten beeldje van Sint-Antonius geplaatst in de kapel, na een diefstal overgebracht naar de parochiekerk en later vervangen door een gipsen beeld; thans nieuw beeld.
De kapel is door de gemeente heropgebouwd in 1996.
Met dank aan Antoon Vanquaethem.
Op het devotieprentje (zie links) staat een ander Antonius-beeld dan in de kapel.

Er is in de Pastorie van Houtave nog een beeld van Antonius, w.s. wat hierboven genoemd is, maar daarvan heb ik geen afbeelding.
Close-up van het beeld.
Houtem Vilvoorde, Vlaams-Brabant (L 17) Sint-Antonius-Abt-kerk 1775
Houtem kreeg door toedoen van de abdij van Ter Kameren al zeer vroeg een eigen kapel, gelegen aan de baan naar Vilvoorde zoals blijkt uit het Kaartboek van de abdij van 1719. In 1775 werd een nieuwe kapel, de huidige kerk, gebouwd tijdens het beheer van abdis Serafina Snoy, wiens wapenschild boven de kooringang bewaard bleef.
In de kerk staat een prachtig beeld van Sint-Antonius uit 1775, vervaardigd door Walter Pompe uit Mechelen, dat gerestaureerd werd door Frank Lateur, de zoon van Stijn Streuvels. Opvallend is de schedel op het boek in de linkerhand, een zeldzaam attribuut voor Antonius. Op de schoudermantel staat een T. Het varkentje piept onder de mantel vandaan.
Op het altaar staat tijdens de viering een relikwie van Antonius; de tekst "S. Antonii Abb" staat er op zijn kop in.
Elk jaar, gewoonlijk op de derde zondag van januari, vieren de Houtemnaren hun 'Feest voor Antonius en het beest'.
Wij bezochten de viering in Houtem op zondag 13 januari 2013. Dit keer viel de viering niet op de derde zondag, omdat, zo werd ons verteld, men op die dag geen priester kon krijgen.
We arriveerden in alle vroegte; het was koud en er lag een beetje sneeuw.
Men was bezig met de voorbereiding, en ik maakte foto's.
Geleidelijk aan liep de kerk vol. Er zou weldra geen zitplaats meer zijn; er waren toch zeker zo'n honderd mensen, van alle leeftijden, en sommigen in klederdracht.
Helaas brak tijdens de werkzaamheden mijn statief, zodat ik geen goeie foto heb kunnen maken van het mooie drieluik achter het altaar. Maar ik laat de vage Antonius met varken toch maar zien.
Pastoor Geert Aelbrecht leidt de Mis. De offergaven — twee halve varkenskoppen, varkensvleesprodukten en de Antoniusbroden met T — werden niet speciaal gezegend, maar wel bewierookt. Het relikwie staat midden op het altaar.
De Mis werd opgeluisterd door het zangkoor.
Aan het einde van de mis wordt een Antoniuslied gezongen. Het was de eerste keer dat dit hier in Houtem gebeurde. Ik was de tekst al eens eerder tegengekomen, maar een opvoering ervan had ik nog niet eerder meegemaakt. Ja, laat ons vrolijk wezen,
op Sint-Antonius feest - feest - feest;
op Sint-Antonius feest.
Sint-Antonius en de duivel waren gemeen,
en ze dansten om het zeerst - zeerst - zeerst;
en ze dansten om ter zeerst.

Een van Lucifers posturen
die wilde vrolijk zijn - zijn - zijn;
die wilde vrolijk zijn.
Hij had een ijzeren braadpan op zijn hoofd
en een vaatje met brandewijn - wijn - wijn;
en een vaatje met brandewijn.

Hij zei tegen Sint-Antoneke:
"'t Is een glaasje tegen de vaak - vaak - vaak;
't is een glaasje tegen de vaak."
Sint-Antonius zei: "'k en mag geen brandewijn."
En hij goot het tegen zijn kaak - kaak - kaak;
en hij goot het tegen zijn kaak.

Dat was om hem te kwellen,
het ontnemen van de drank - drank - drank;
het ontnemen van de drank.
Sint-Antonius greep de duivel bij de steert
en hij schreeuwde wel zes uren lang - lang - lang;
en hij schreeuwde wel zes uren lang.
De mis wordt besloten met de verering van het relikwie, door aanraking met de hand.
Na de mis, in het portaal van de kerk, wordt een jenevertje geschonken door dames in klederdracht.
Schepen Absillis (met bolhoed) is al jaren de verkoper van dienst. Wie een lot koopt (die zitten in de mand, en worden getrokken door de twee meisjes), kan pensen, varkenspoten, kopvlees, Sint-Antoniusbrood of een heuse varkenskop (of eigenlijk, twee halve varkenskoppen) winnen.
Er werden marsepeinen varkentjes verkocht.
Rond de vuurkorf gingen de jenevertjes vlotjes binnen. De viering verloopt dan ook steeds zeer vrolijk. Dat er ook gedronken wordt op de gezondheid van de pastoor, maakt deel uit van de folklore.
Dat gebruik van de vuurkorf vind ik wel intrigerend. Dat trof ik ook aan in Essene. Zoals ik daar schreef, was ik er niet zeker van of dit alleen dient ter verwarming, of dat dit ook als "Antoniusvuur" gezien moet worden, maar nu ik dat dus weer een tweede maal aantref, begint het toch wel op het laatste te lijken.
Iddergem Oost-Vlaanderen (J 17) Sint-Amanduskerk
De kerk
De tekst over Iddergem en de foto’s van de kerk zijn ontleend aan de brochure van de Culturele Dienst.

Net als in veel andere Vlaamse parochies werd in Iddergem een kerk gebouwd ter ere van Sint-Amandus, de missiebisschop die in de 7de eeuw een actieve rol speelde in de evangelisering van Vlaanderen. Hij is dan ook patroonheilige van Vlaanderen en van talrijke Vlaamse parochies, zoals Denderleeuw en Iddergem.

Toch is ook Sint-Antonius altijd heel populair geweest in Iddergem. Getuige daarvan zijn de vele sporen die tot op de dag van vandaag terug te vinden zijn in het dorp. Zo is er de parochiezaal Sint-Antonius, die zich bevindt in de Sint-Antoniusstraat. Iets verder is er het Sint-Antoniusbaantje, dat leidt naar de Hoogstraat.

En ook in de Sint-Amanduskerk van Iddergem verwijzen heel wat voorwerpen naar Antonius: de rechterzijbeuk is aan hem gewijd, met als pronkstukken het marmeren altaar, het glasraam uit 1933 en een houten beeld uit 1934. Verder is er ook nog een schilderij en zelfs een eeuwenoud reliek!

In de Iddergemse parochiekerk zijn heel wat verwijzingen naar Sint-Antonius terug te vinden. Een van de pronkstukken is het prachtige glasraam dat aan hem gewijd is. Wie goed kijkt, merkt allerlei attributen op die Sint-Antonius typeren.
De Latijnse opschriften onderaan het raam vermelden het volgende: 'Sancta Antoni ora pro nobis' (Heilige Antonius bid voor ons) en 'Dono dedit reverendus dominus Cam. Staels Inspect dioces Anno 1933' (Als geschenk Eerwaarde Heer Cam. Staels, Diocesaan inspecteur Jaar 1933).
Het glasraam werd dus in 1933 geschonken door pastoor Staels.
Begin jaren dertig werd de kerk grondig verbouwd en uitgebreid. Terwijl het grootste deel van de Iddergemse Sint-Amanduskerk dateert uit de 15de eeuw, werden in 1932 onder meer de bakstenen kruisbeuken geplaatst en in 1934 het torenuurwerk. Een groot deel van deze restauratiewerken werd bekostigd door de gelovigen. EH Staels deed zijn bijdrage in de vorm van een groot glasraam.
Op het glasraam zijn drie heiligen te zien: links de Heilige Antonius Abt, in het midden, zwevend op een wolk, de Heilige Athanasius, en rechts de Heilige Paulus van Thebe.

Antonius, een T op zijn schoudermantel, zit op zijn knieën in aanbidding voor de crucifix. Zijn varkentje ligt achter hem. Zijn T-staf met klokje is zichtbaar achter zijn aureool.
Op de voorgrond in het middelste venster is de raaf van Paulus met een broodje in zijn snavel.
Paulus is niet gekleed in zijn gevlochten mantel.

Het is moeilijk te achterhalen hoe het precies komt dat de verering van Sint-Antonius altijd zo levendig geweest is in Iddergem. Een mogelijke verklaring is dat Antonius vaak werd aanroepen ter bescherming tegen veeziekten, wat levensnoodzakelijk was in een landelijk dorp als Iddergem. Een groot aantal inwoners had immers ťťn of meerdere dieren om te voorzien in zijn levensonderhoud. Dieren waren het kostbaarste bezit van de mensen en wanneer deze ziek werden, bracht dit niet zelden armoede en ellende met zich mee.
De rol van Sint-Antonius kunnen we ook lezen op een bidprentje uit 1892. Op dit prentje staan de vaste misvieringen vermeld ter ere van Antonius, op zijn naamdag en op de 1e maandag van iedere maand. De gelovigen baden dan samen tot Antonius om van besmettelijke ziekten bevrijd te zijn en het vee te bewaren van alle plagen.

Relikwie van Sint-Antonius
Interessant is ook dat het bidprentje van 1892 ons leert dat de Heilige Antonius-Abt op dat moment al 150 jaar vereerd werd in de kerk van Iddergem als beschermer van mensen en vee. Mogelijk verwijst dit naar de aankomst in 1733 van een relikwie van Antonius in de parochiekerk. Dit zal ongetwijfeld een stevige impuls gegeven hebben aan de plaatselijke volksverering van Sint Antonius. Net als de meeste relikwieŽn uit de laatantieke tijd is de authenticiteit van het relikwie van Sint-Antonius niet zeker. Hoewel het bij aankomst in Iddergem vergezeld was van een certificaat om de echtheid van de 'deeltjes uit de weggenomen heilige beenderen van Sint-Antonius' te staven, genieten de meeste relieken uit die tijd niet meer dan het voordeel van de twijfel.

Certificaat van echtheid
Tijdens haar opzoekingen voor deze brochure stootte de Heemkundige Kring van Iddergem op een certificaat in het oude parochiearchief dat zich bevindt in het Rijksarchief in Beveren. Het dateert van 14 juli 1729 en 'staaft' de 'echtheid' van het relikwie van Sint-Antonius in de Sint-Amanduskerk.
Het certificaat gaat uit van de toenmalige bisschop van Taumaci en benadrukt dat er grondig onderzoek werd uitgevoerd op het relikwie, waarna officieel kon bevestigd worden dat het wel degelijk om 'deeltjes uit de weggenomen heilige beenderen van Sint-Antonius' ging. Daarom werd het voorzien van een zegel ter identificatie.

Een prachtig beeld. Antonius heeft een correcte haardracht en fraaie baard. Hij heeft een lange kruis-staf in de rechterhand. Een gesloten boek op de linkerhand. Een bidsnoer met grote kralen en kruis hangt aan zijn Franciscaner koord, met drie knopen, om het middel. Zijn varkentje staat naast hem, dicht tegen hem aan. Vlammen aan de rechter voet.
Hieronder vindt u de letterlijke vertaling van het certificaat uit het Latijn:
D. Henricus Lasso de la Vega, met de genade van God en de Apostolische Zetel, de bisschop van Taumaci. Wanneer iedereen onze huidige authentieke brief zal inspecteren, beloven wij en getuigen wij dat, nadat ons zeer veel heilige relikwieŽn devoot zijn aangereikt, wij deze, die uit authentieke plaatsen gehaald zijn en met een authentieke brief en een zegel bevestigd zijn, zorgvuldig onderzocht hebben, waaruit wij de volgende genomen hebben, nl. deeltjes uit de weggenomen heilige beenderen van Sint-Antonius. Deze hebben wij eerbiedig bewaard en geplaatst binnen (...) en met een zijden touw in een rode kleur goed samengebonden en met ons klein in rode Spaanse was ingedrukt zegel, verzegeld ter identificatie van het genoemde heilige relikwie. En voor de grootse Roem van God en de verering van zijn Heiligen hebben wij het gegeven en geschonken ter uitvoering en met de mogelijkheid om het bij zich te houden, aan anderen te geven, buiten de Stad te sturen en in om het even welke kerk, bidplaats of publieke kapel uit te stallen en te plaatsen voor de verering door de christenen. Ter getuigenis hiervan hebben wij de opdracht gegeven om dit huidige getuigschrift, dat door onze hand ondertekend is en met ons zegel bevestigd is, door onze hieronder geschreven klerk te laten verzenden. Gegeven te Rome, buiten de Porta Flaminia, deze dag (...) van de maand (...) in het jaar 1729.
Een schilderij in de kerk. Antonius draagt een puntmuts capuchon. Zijn rechterhand rust op een korte T-staf, met daaraan een klokje (?). Een open boek, met zichtbare tekst, op de linkerhand. Zijn varkentje staat achter hem, neerwaarts kijkend.
De viering

Van oudsher gaat de verering van Sint Antonius gepaard met een wel heel bijzondere viering. De jaarlijkse traditie van gebeden en offergaven op 17 januari, groeide uit tot 'Sint-Antoniuskermis'. In Iddergem vond de kermis steeds plaats op de zondag het dichtst bij deze datum. Dan werd na de hoogmis per opbod een varkenskop verkocht aan de kerkpoort. Deze varkenskopverkoop maakte van de Sint-Antoniuskermis altijd al een bijzonder evenement.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de aloude traditie onderbroken en na de bevrijding helaas niet hernomen.
Pas in 1974 werd de kermis nieuw leven ingeblazen door de vzw Cultureel Contactcentrum De Enemolen. Na de kerkdienst werd opnieuw een varkenskop verkocht, terwijl de plaatselijke volksmuziekgroep 'De famille Klepkes' zorgde voor de folkloristische omkadering.
Vanuit de kerktoren werden een aantal 'toveressepoppetjes' te grabbel gegooid, als verwijzing naar de plaatselijke spotnaam van de bewoners.
Het jaar daarop werden nog enkele volkse elementen toegevoegd. Eregemse vlaai, gemaakt volgens een oud recept, werd samen met 'tabletten' te koop aangeboden. Tabletten waren zelfgemaakte snoepjes van ingekookte kandijsuikerstroop, boter en bruine suiker. Het warme mengsel werd in porties uitgegoten op vetpapier en op een koude venstertablet gelegd (vandaar de naam) om de bereiding te laten stollen. Het vetpapier werd dan gesneden en de kinderen likten de lekkernij van het papier.
In het Volksheem - een oud huisje naast de kerk - werd Balegemse jenever geschonken.
Mede door de muzikale omkadering groeide het evenement uit tot een volksfeest. Bij de ontbinding van vzw De Enemolen eind jaren zeventig viel de traditie terug stil.
De organisatie werd wat later wel overgenomen door de Tovenaarsgilde in samenwerking met de Chiro en jeugdclub Ariadne. Toen ook de Chiro en de jeugdclub in Iddergem verdwenen, werd uitgeweken naar het praatcafé 't Groot Gelijk.

Een vrolijke optocht; doet me een beetje aan Italië denken.
Hiervan is ook een kort filmpje, waarin we fragmenten horen van een versie van het lied “Sa, laat ons vrolijk wezen”, door van Bal en Frans De Schrijver, dat ook in Houtem werd gezongen.
De Tovenaarsgilde nam toen de organisatie alleen op zich. Door de sluiting van 't Groot Gelijk en het gebrek aan een uitwijkplaats kwam eind jaren tachtig ook een eind aan de Sint Antoniuskermis.
Maar het werd in 2010 weer opgepakt.
De verkoping van de varkenskop.
En:

"'t Is een glaasje tegen de vaak - vaak - vaak;
't is een glaasje tegen de vaak."

Nog meer foto's.
Ingooigem West-Vlaanderen (F 18) Sint-Antoniuskerk
De kerk
De informatie van de websites is uitgebreid en correct, dus ik daar hoef ik maar hier en daar iets aan toe te voegen. En mijn eigen foto's natuurlijk, van de viering op zondag 20 januari 2008.
Geheel volgens de traditie van de Sint-Antonius-winterommegang - maar in Ingooigem noemt men het gewoon de ‘Toontjesprocessie’ - viert ‘Yvegem’ zijn patroonheilige Sint-Antonius-abt op de zondag na 17 januari.
De avond voordien worden reeds de giften en offergaven opgehaald bij de grote en kleine boeren. De inzameling wordt begeleid door feestelijk avondklokkengelui.
In de kerk zijn een aantal fraaie Antoniusbeelden te bewonderen en meerdere relikwieën, welke een goeie 300 jaar geleden naar Ingooigem werden overgebracht.
De kerk staat in de stijgers, wat als voordeel heeft dat ik erin kan klimmen om de houten Antonius boven de ingang van dichtbij te fotograferen. Het is wat verweerd door wind en regen, maar de attributen staf, klok, varkentje en boek zijn nog goed te onderscheiden.
Vóór in de kerk, rechts, is de speciale Antonius nis. Daar is tegen de achterwand een 19e eeuws retabel in houten reliëf ; rechts ervoor staat een groot houten beeld, daarnaast staat een relikwiehouder op een metalen standaard en links van dit alles staat een relikwiebuste.
Het retabel toont in de twee scènes links en rechts van Antonius zijn strijd tegen de demonen. Links wordt hij geholpen door een gevleugelde engel met vlammend zwaard; terwijl hij rechts juist door een gevleugelde duivel met een knuppel wordt geslagen.
De relikwiebuste van Antonius met varkentje, een zeer fraai exemplaar, bevat geen relikwie meer. Vóór de mis werd hij getooid met de zilveren kroon met halfedelstenen en kreeg hij de zilveren staf in de hand.
Het grote houten beeld is "gerestaureerd; voor het veel mooiere origineel, zie hieronder. Met zijn staf lijkt Antonius een demonische draak met wijd geopende muil aan zijn rechtervoet te doorboren — wat eigenlijk aan St Joris doet denken. In het midden lijken vlammen omhoog te lekken. Aan zijn linkervoet staat zijn varkentje. Maar ik heb een oude foto van dit beeld (zie einde) gevonden, waarop het er een stuk antieker uit ziet en beschilderd lijkt.
Een zilveren beeldje van Antonius (8cm hoog, links), dat er volgens een bidprentje zou moeten zijn, heb ik niet kunnen bespeuren.
Het Antonius relikwie voor "dagelijks gebruik", stevig verankerd op zijn statief.
Het kleine en zeer oude reliekwiebeeldje van Antonius is prominent aanwezig op het altaar. Ik neem aan dat het alleen op hoogtijdagen tevoorschijn wordt gebracht. Na de mis kan het dan aan de kerkgangers voorgehouden worden om hen met zijn aanraking te zegenen (zie hieronder).
Het lijkt een beetje op een kabouter en heeft weinig attributen van Antonius; zijn hoofddeksel is evenwel aardig getroffen.
Door de vele aanrakingen is de verf rond het relikwie-venster afgesleten.
Het beeldje is voorzien van een handvat in zijn rug om het dragen gemakkelijker te maken.

Stijn Streuvels, de beroemdste inwoner van Ingooigem, lachte met deze eigenaardigheid en gaf het beeld een ludieke naam:
"Sint-Antonius met een tap in zijn gat".
En Meester Ducateeuw maakte hierover
dan een koddig gedicht:
Welke sint is dat?
Ra, ra, welke sint is dat?
Met een houten tap in 't gat.
In zijn navelsacristie
Vensterglas en relikwie.

Stamppotboeren, noenemoe,
Sneu van kwakzalvergedoe,
Klagen hem de nood van 't zwijn;
Plaaggeest moet belezen zijn.

't Is de grote Sint Antoon
Die, afdalend van zijn troon,
Bet de poten en de snoet,
Goedsmoeds zijn mirakels doet.


Ja, hij weet er 't fijne van,
Van de koek aan 't hertespan,
Van de nagelgaten, 't zuur,
De exeskes en het vuur.


Zou het dan geen zonde zijn,
Als wij Toontje met zijn zwijn
Lieten staan in 't spinragstof
Van een godvergeten slof?

Toe en zere, ga tot hem,
Doe de beeweg 't Yvegem,
Span het paard in, djakke ju!
Toontje is thuis en wacht op u.
De zegening
Om halftien stipt worden de dieren gezegend aan de kerk. Het zijn honden en paarden, niet zo heel veel, en het is snel voorbij. Aangezien dit "sierpaarden" en spannen zijn, maakt dit een nogal folkloristische indruk.
Maar deze folkloristische indruk wordt weer teniet gedaan — "gelukkig", zou ik haast zeggen — door een eigentijdse innovatie: er worden ook enkele auto's gezegend, wat aan de tractorzegening in Rollegem doet denken. Overigens worden alleen de auto's van bekenden uit de parochie; toevallige passanten worden genegeerd.
De zegening gaat — nogal afwijkend van andere vieringen — vooraf aan de Toontjesprocessie en de mis.
Toontjesprocessie
Zondagmorgen tussen acht en halfnegen verzamelen de eerste organisatoren van Yvegem Sportief en de Kerkraad, de Bolhoedheren, reeds aan D’Halve Maan voor een koffie met een dreupel.
Om 9.40 uur wordt de offerstoet gevormd. Vooraan de Koninklijke Fanfare ‘De Eendracht’.
Daarachter komen de pastoor en de leerlingen van de school, waarvan enkele verkleed in ‘paterke’, die het varken op een berrie dragen. Anderen brengen dan nog wat onderdelen van de kop, lendenstuk of poten mee.
Spectaculair zijn ook de andere offergiften (levende eenden, ganzen, kippen, konijnen, hanen, ...) die in getraliede houten hokken aan lange stokken mee in de processie mochten. Op die manier smeken de boeren de zegen van Toontje af voor een goed en vruchtbaar voorjaar en voor de bescherming tegen pest, mond- en klauwzeer.
Plaatselijke verenigingen als hondenclub de Wijze Hond, de Koninklijke Yvegemse Vinkeniers, duivenmaatschappij Recht voor Allen en de Landelijke Rijvereniging Sint-Arnoldus hebben diverse leden afgevaardigd, samen met hun lievelingsdieren.
De stoet wordt afgesloten door de Bolhoedheren van Yvegem, de Bolhoedheren uit Rollegem, het Anzegems Gaperke en Bronnenkind, met hun kampioenen, koningen, prinsessen en eredekens met hun erelinten en de wapperende vlaggen van alle maatschappijen en gilden; en tenslotte volgen enkele bedevaarders van Ingooigem en omliggende gemeenten.
Tegen tien uur zijn de stoetgangers en bedevaarders in de kerk voor de plechtige eucharistie ter ere van Sint-Antonius-abt, opgeluisterd door het Alleluiakoor.
Pastoor Jan Sevenhout leidt de mis. Op het altaar staat het reliekbeeldje van Antonius tussen de twee rode kaarsen. De zeer fraai geëtaleerde varkens en koppen voor het altaar krijgen niet veel aandacht en worden niet apart gezegend.

Na de mis raken de aanwezigen het reliekbeeldje van Antonius aan, dat pastoor Jan Sevenhout aan de "tap in zijn gat" vast houdt.
Vrijwel iedereen doet dat.
Na afloop van de mis kunnen de aanwezigen met een euro meedingen aan de verkoop van de offergaven ten voordele van de kerk, met als hoofdprijs een groot varken.
Veel aanwezigen kopen een glaasje jenever bij de blauwe tent, zo ook wij, en dat smaakt prima op zo'n natte en gure dag.
De voorzitter van de Bolhoedheren veilt de levende en dode offergaven per Amerikaans opbod. Het publiek steekt een muntje van 1 euro hoog in de lucht. De veilingmeester duidt met een liniaal telkens iemand aan die eigenaar kan worden van een gans, een konijn, een eend of een varkenskop.
Er zou nog een traditionele zwijntjeskermis in café ‘t Smesse zijn, maar daar zijn we niet naartoe gegaan.
Ommegangsfeesten
Vroeger was er nog een grote religieuse plechtigheid ter ere van Antonius, namelijk de ‘zomerommegang’ op de tweede zondag van juni, ter gelegenheid van de verjaring van de overbrenging van Antonius' relikwieën uit de abdij van St.-Antoine en Dauphiné naar Ingooigem in 1669. Dan kwamen de vreemde bedevaarders naar Ingooigem, trokken driemaal rond de kerk en bleven viermaal staan om te bidden voor hun speciale intenties. De zomerommegang gaf aanleiding tot feestelijkheden in het dorp, koekebak en kermistenten, en later ook een wielerkoers.
Stijn Streuvels, de beroemde inwoner van Ingooigem, heeft er in 1906 een prachtig verhaal over geschreven, “De Ommegang”, waarvan ik op de Literatuur-pagina op mijn site een excerpt weergeef.
Ook tegenwoordig zijn er nog Ommegangsfeesten omtreeks die datum, maar het religieuze karakter daarvan lijkt grotendeels verloren te zijn. Er zijn dan meerdere dagen feest, waarbij er sprake is van een Ommegangschieting, een Classic voor wielertoeristen, een Avondmarkt, braderie, rommelmarkt , een Sneukelwandeltocht, een Seniorenfietstocht, en een Wielerwedstrijd voor eliterenners.
Er is wel op de tweede zondag van juni een Jaargetijde in de Sint-Antonius-Abt kerk, maar wat dat precies inhoudt, weet ik niet.
Een volle aflaat werd op 3 januari 1792 verleend, door Paus Pius VI, aan al de gelovigen die, op een der bovengenoemde dagen, na gebiecht te hebben en gecommuniceerd, de parochiale kerk van Ingooigem bezoeken en er bidden voor de inzichten van Zijne Heiligheid de Paus.
St. Antoniuswandeltocht
Tenslotte wil ik nog volledigheidshalve de St. Antoniuswandeltocht noemen, die op de tweede zondag in januari gehouden wordt. Of dit een oude traditie is, weet ik niet. Ook een echt verband met Antonius lijkt te ontbreken. Maar wellicht is dit ooit uit de winter-ommegang ontstaan.
St. Antonius-eik
In de wijk Sint Antonius-eik staat dit moderne beeld van Antonius.
Vroeger was hier een Antonius-eik met een beeld van Antonius.
Men bouwde er een nieuwe woonkern en de boom moest er weg en die werd — modern barbaars — gekapt .
Dit in tegenstelling tot Liernu, waar de Gros-Chêne met Antonius beeldje nog steeds in ere gehouden worden.
Het beeldje werd toen aangebracht aan het café Sint Antonius, maar ook dat café is er niet meer. In 1990 plaatste men er dit moderne beeld op een pleintje.
In het Vlaams Sagenboek van K.C. Peeters staat een aardige sage over de Antoniuseik van Ingooigem.

De Antoniuseik hier in IJvegem, is een oude, oude eik. Ze zeggen dat hij daar staat van voor Napoleon. Er hing daar een even oud klein kapelletje aan met een beeldje in.
Nu hadden ze graag die eik weggekapt. Maar er was niemand die zin had om die eik weg te doen, niet zozeer uit schrik, maar ze zeiden: "Kijk, dat kapelletje hangt daarin en ik wil me niet moeien om dat weg te doen."
Maar toch was er één die er ferm mee lachte en hij zou die eik eens wegdoen. De eerste keer dat hij kapte met zijn bijl, lag ze daar in brokken en aan de boom was niets. De Jongen maakte zich boos, hij ging naar de smid en liet deze een nieuwe bijl maken, terwijl hij zei: "Ge moet ze goed in de staal zetten.”
Hij had aan niemand iets gezegd en zo wist ook niemand daar iets van. En hij met zijn nieuwe bijl naar de boom, weer gekapt en weer lag ze in stukken. De derde keer is hij van schrik weggelopen. Die eik staat er nu nog en niemand durft hem uitdoen.
Ge moogt vragen aan wie ge wilt, of hij die eik wil omhakken, niemand wil eraan beginnen. En het kapelletje hangt er ook nog.

Deze legende volgt een bekend patroon van heiligenbeelden die niet van hun plaats te krijgen zijn of weer naar hun plaats terugkeren en dan soms wraak nemen op hen die ze willen verplaatsen.
Het is in ieder geval wel duidelijk dat deze magische krachten in onze tijd niet meer werken.
Met dank aan Antoon Vanquaethem.
De foto links kwam ik tegen op de Belgische inventarisatie site, en het is ongetwijfeld het beeld dat in de kerk staat, hier rechts nogmaals afgebeeld.
Dat beeld is helaas totaal "gerestaureerd": de oorspronkelijke kleuren en details — duiveltje en varkentje — zijn helaas weggepoetst.
Het beeld stamt uit de 16e eeuw.
Izegem West-Vlaanderen Borstelmakersgilde van Sint Antonius Abt
België was tot voor een tiental jaren bekend om zijn borstelmakerijen. De patroon van de borstelmakers was Antonius Abt.

Nu is er in Izegem een zeer interessant Borstelmuseum. En daarin bevindt zich een beeld van Antonius en twee gildevlaggen van Antonius als Patroon van de borstelmakers.


Er is geen Antonius-viering in Izegem, want de borstelnijverheid is er praktisch verdwenen. Eigenlijk is er nooit een grote verering geweest.
De borstelmakers vereerden hem wel als patroon in januari, maar hun 'misdag' vierden ze op 24 juni, feest van Johannes de Doper, ook patroon van de borstelmakers.
In Kachtem, vlakbij Izegem, was er bedevaartplaats van Johannes de Doper. Daar werd dan na de viering verder gefeest van café tot café. En putje winter met Antonius Abt was dat minder leuk!
Tijdens ons bezoek op 12 augustus 2007 zijn we in de prachtige St. Tillokerk geweest. Merkwaardigerwijze was de kerk open, en een behulpzame koster wees ons op het Antonius-raam, met naast Antonius als patroon van de borstelmakers, de heilige Crispijn als patroon van de schoenmakers.
Met dank aan Antoon Vanquaethem.
Kasteren Noord-Brabant Kapel van St. Antonius Abt, parochie van St. Johannes' Onthoofding 15e/16e eeuw
Wanneer voor het eerst in Kasteren (Liempde) een kapelletje ter ere van Antonius Abt werd gebouwd, is niet exact bekend; men vermoedt in de 15e of 16e eeuw.
Het bedehuisje is na de Vrede van Munster afgebroken.
Kennelijk op dezelfde plaats werd in 1794 een houten kapelletje gebouwd, dat voor 1870 alweer was gesloopt, om plaats te maken voor het oude 'Duitse lijntje' (spoorlijn).
In 1982 is er een 'nis' geplaatst op initiatief van de buurtvereniging Kasteren en de Stichting Kèk Liemt, die in 2001 werd vervangen door de kapel.
Pelgrims bij de 'nis' of veldkapel met daarin het Antoniusbeeld (1990)
Sinds het begin van de 15e eeuw kende Liempde een St. Antoniusgilde. Men veronderstelt dat dit gilde het 'St. Theuniskapelletje' of 'Heilig Huijske' heeft opgericht. De oudste vermelding van bedevaarten naar deze kapel dateert uit 1645.

De zondag na 17 januari wordt in een kampeerboerderij in Kasteren een mis gevierd, georganiseerd door de buurtvereniging Kasteren en opgeluisterd door het gilde.
Een offer van varkensvlees wordt op het altaar gelegd. Aansluitend trekt men in processie naar het kapelletje, waar een gebed voor de dieren wordt gehouden en soms ook vee wordt gezegend. Terug in de boerderij is er een Brabantse koffietafel met verschillende varkensvleesgerechten.
De kapel op 23 januari 2005, de dag van Antonius in Kasteren.
Voor het in 1982 opgerichte veldkapelletje maakte beeldhouwer Pierrot van Leest uit Lage Zwaluwe een bronzen beeld van de heilige, met varken, boek en taustaf.
Om het beeld voor vandalisme of diefstal te behoeden is het achter tralies en glas geplaatst.
 
Niet alleen op de feestdag van Antonius trekt het bezoekers, maar ook op gewone dagen komen er gereld mensen voor een moment van stilte en retraite.
In een muur van de kapel is achter glas
een ronde theca met reliek ingemetseld.
Sinds in 1986 het Gilde van St. Antonius Abt werd heropgericht, bestaat er een bloeiende plaatselijke Antoniusverering.

In de kerk van Liempde heeft het heropgerichte Antoniusgilde in 1993 een eigen altaar gekregen dat achterin is geplaatst. Het altaarschilderij is in 1992 vervaardigd door Hendrik de Laat uit 's-Hertogenbosch.
Op de voorgrond staat de heilige zelf, op de achtergrond zijn landschapselementen en gebeurtenissen uit de plaatselijke geschiedenis geschilderd.
Op traditionele wijze zijn de zeven hoofdzonden verbeeld, terwijl oude en nieuwe symbolen verwijzen naar eigentijdse 'zonden' als vervuiling, verslaving, euthanasie, abortus en wellust.

Er komt ook St. Antonius Abt Gildebier uit Liempde.

Kasterlee Antwerpen Schuttersgilde St. Antonius
Kasterlee wordt genoemd in Geneesheiligen in de Lage Landen als een van de plaatsen waar Antonius als pestheilige werd vereerd. Zo is er een Antoniusbeeld in de Sint-Willibrorduskerk, en is er een Schuttersgilde St. Antonius, die reeds 420 jaar bestaat. Het was oorspronkelijk een beschuttende gilde, die de buks als wapen gebruikte. De Schuttersgilde is nu nog steeds recreatief actief.
Maar er lijken geen Antoniusvieringen (meer) plaats te vinden.
In de Sint-Willibrorduskerk is een beeld uit 1701-1800 (links).
Antonius heeft een T op de schoudermantel; in de rechterhand heeft hij een vreemde staf (ook gezien in Ville-en-Hesbaye en Wersbeek). In zijn linkerhand heeft hij een open boek. Er hangt een grote klok om de hals van het ernstig fronsende varkentje dat onder de mantel vandaan piept.
De gildevlag, met Antonius in het centrum, en eikebladeren en paarse eikeldopjes, twee gekruiste boomstammen, twee gekruiste buksen en twee vogeltjes.
Er is ook de nodige folklore in Kasterlee. Zo zeggen ze dat Antonius de stomste heilige is. Alle heiligen kennen hun gebeden van buiten maar Antonius moet ze nog uit een boekje lezen. (Hij staat lezende afgebeeld.)
En er wordt over een wonder verteld. Toen Antonius preekte, wilden de mensen hem niet geloven of hij moest een wonder doen. In de buurt had juist een zeug jongen geworpen. Één big had helaas ogen noch poten. De zeug legde zijn mismaakte baby voor Antonius zijn voeten en trok de heilige aan zijn jas terwijl zij hem smekend aankeek. Antonius gaf de big zijn zegen en zie: hij kreeg op slag ogen en poten. Van toen af heeft het varken Antonius nooit meer verlaten. Daarom wordt de heilige met een varken afgebeeld.
Dit is weer een variant op de Antoniuslegende uit Barcelona. [Zie op mijn site de pagina over het varken]
Het oude beeld (links) van het Schuttersgilde uit 1601-1700; nogal beschadigd.
En het nieuwe beeld van het gilde (rechts).
Met dank aan Antoon Vanquaethem.
Kiezegem, Vlaams-Brabant Viering Sint Anthonius 1700
Op de feestdag van Sint Anthonius werden varkenskoppen, pensen, worstenbrood, boerenbrood en zelfs vlaaien door de landbouwers geofferd, een zeer oud gebruik.
Het was een feestdag met hoogmis om 10 uur. ’s Avonds liep dat uit op de winterkermis in de danszaal van August Pypen.
De "Sint Anthonius met zijn varken" werd gevierd. Vooral om geluk en alle bijstand in de veestapel werd gebeden, geofferd en de relikwie aangeboden.

Na deze mis werden aan de kerkdeur deze geofferde varkenskoppen e.a. bij opbod verkocht.
De misdienaars moesten deze aangeboden offers dan aan de mensen tonen en de kerkmeester leidde, staande op een kerkstoel voor de kerkdeur de verkoop ter ere van Sint Anthonius.
Voor de misdienaars betekende dit een extra duit in het zakje want na de verkoop stonden zij daar met vettige, verkleumde en naar pekelriekende handen. Als koorknaap daar een tijdje rondzeulen met een halve varkenskop. Je had de eerste dagen na dit vertoon niet meer het zelfde succes bij de jonge meiden. Wat vooraf als een succesnummer werd verhoopt, bleek nadien al eens uit te draaien op een scheldnummer. Je kreeg dan de roepnaam: “hé varkenskop, hé pensendraaier, -hé broodzeug”.
De St-Pieterskerk van Kiezegem (hierboven). Het oudste deel van de kerk is het koor, waarvan de eerste steen ergens rond 1700 werd gelegd. Het overige gedeelte werd gebouwd omstreeks 1856.
De relikwie van Sint Anthonius is een van de mooiste voorwerpen uit de bezittingen van de Sint Pieterskerk.
Er is ook een Kapelleke van Spikdoorn.
Telkenjare, elke zaterdagavond van de maand mei hield de parochie Kiezegem een Lieve Vrouwprocessie naar de veldkapel waar vooral de kinderen de opdracht hadden het meilied te zingen: "De Veldkapel".
Ook heden ten dage nog vertrekken op hetzelfde moment, zowel te Meensel als te Kiezegem, de biddende parochianen op gezegde mei-avonden naar de kapel van Spikdoorn gelegen op een boogscheut van de Kapellekensweg in de omgeving van de watertoren.
Vanwege een legende heeft men in 1655 besloten de kapel te bouwen op de flank van de "Mannenberg", omzoomd door een bosje spikdoornstruiken (meidoornstruiken). Vandaar ook de naam "Kapelletje van Spikdoorn".
Vergelijk dit met de spikkeboom in Hakendover en de kapel O.L.Vrouw van den Doorn in Kleit, hieronder.
Kleit West-Vlaanderen De Sint-Vincentiuskerk 1860
De neogotische kerk van Kleit is toegewijd aan de Franse Heilige der armen en kleinen: Sint-Vincentius à Paulo.
In de kerk vinden we een preekstoel met kunstig houtsnijwerk uit 1661. Tegen de noordmuur van de kerk staan 3 kapelletjes ter ere van de H. Antonius, terwijl aan de zuidkant evenveel kapellen de devotie tot de H. Cornelis (beschermheilige van Hoornvee) aanwakkeren.
Tegen de koormuur aan de westkant vinden we een grote St. Antoniuseremijt.
De H. Antonius geeft zijn rijkdom aan de armen
Dergelijke reliëfs zijn ook te zien aan de buitenmuren van de kerken van Dikkele, Nukerke, Schuiferskapelle, Kleit en Donk. Vooral met deze laatste zijn sprekende overeenkomsten! Waarschijnlijk van dezelfde artiest. Vergelijk ook de op koper geschilderde ommegang van Sint-Antonius in Sint-Maria-Horebeke.
De duivel komt de H. Antonius bekoren
De H. Antonius zegent en geneest de dieren. Deze handeling is niet ontleend aan de Vita, maar is een reflectie van de plaatselijke zorgen.
Er is ook een kapel van O.L.Vrouw van den Doorn.
Langs de Urselweg vindt men de zeer mooie kapel van Onze-Lieve-Vrouw van den Doorn. Enkele jaren geleden werd de ruime kapel door de inspanning van de Kleitse bevolking gerestaureerd.
Het mooie houten beeld van Maria met het Kind zou volgens kenners van Spaanse afkomst zijn. Oorspronkelijk werd het beeld vereerd aan de Doornboom rechtover de herberg "Het Moorken", nu nog een eindje voorbij de huidige kapel gelegen.
Vergelijk dit met de spikkeboom in Hakendover en het Kapelleke van Spikdoorn in Kiezegem, hierboven.
Knegsel Eersel, Noord-Brabant Parochiekerk van de HH. Monulphus en Gondulphus 15e eeuw
Knegsel was al in de middeleeuwen een zelfstandige parochie met als patroonheiligen Monulphus en Gondulphus. Volgens sommigen zou voor de reformatie tussen Zand- en Kerk-Oerle, nabij Knegsel, een kapelletje hebben gestaan ter ere van de H. Antonius Abt. Van dit kapelletje is niets bekend.
Het dorp is in 1688 door de Franse legers verwoest en in 1702 geplunderd; nadien is het op een andere plek herbouwd. De oude parochiekerk was sinds 1648 buiten gebruik. Het gebouw is omstreeks 1800 ingestort en aan het begin van de 19e eeuw verder afgebroken. De plek staat bekend als 'het oude kerkhof'. Er staat een H. Hartmonument en de fundamenten van het oude kerkje zijn opgemetseld.
In de kom van het verplaatste dorp werd een schuurkerk gebouwd, die in 1789 afbrandde.
In 1926 verrees het huidige kerkgebouw naast de oude schuurkerk, die vervolgens is afgebroken.
Achterin de kerk, rechts van de ingang, bevindt zich een kleine devotiekapel ter ere van Antonius Abt. Op de wanden staat geschilderd: 'Patroon tegen besmettelijke ziekten / Ant Abt / bid voor ons'.
De kerk bezit een reliek van Antonius Abt. Het is een botfragment met de tekst 'S. Antonii Ab' dat in 1866 is goedgekeurd voor verering.

Het beeld van de H. Antonius staat achter in de kerk van Knegsel in een nis. De feestdag van de heilige werd tot eind jaren vijftig nog nadrukkelijk gevierd. Bedevaart, paardenzegening, processie enz. Vooral door toedoen van pastoor Van Cuijk werd het feest een jaarlijks dorpsfeest, bekend in de regio.
Een wonderbare gebeurtenis
In het begin of midden van de 18e eeuw heerste in de streek de pest; vooral het naburige Hoogeloon was getroffen. De inwoners van Knegsel namen het beeldje van Antonius Abt uit de kerk en volgden daarmee de weg naar Hoogeloon. Daarvandaan zagen zij een zwarte wolk in hun richting drijven. Toen zij echter met het beeldje naderden, dreef de wolk uiteen, hetgeen zij als een teken beschouwden dat zij van de ziekte gevrijwaard zouden blijven. Inderdaad schijnt toen niemand de ziekte opgelopen te hebben.
Ook wisten andere oude mensen rond 1900 nog te vertellen dat op de feestdag van de heilige, 17 januari, altijd een gezongen mis werd gevierd en de mensen uit de omgeving dan op bedevaart kwamen. Deze Antoniusverering is misschien te herleiden tot het verdwenen kapelletje tussen Zand- en Kerkoerle.
Gedurende het gehele jaar kwamen bedevaartgangers op eigen gelegenheid naar Knegsel om Antonius Abt te vereren.
In 1937 werd er een broederschap ter ere van de heilige opgericht. Het lidmaatschap kostte bij inschrijving een kwartje, waarvoor men een handboekje kreeg; de volgende jaren moest telkens een dubbeltje worden betaald. Aan het lidmaatschap waren onder bepaalde voorwaarden mogelijkheden tot het verwerven van een volle aflaat verbonden.
De feestdag zelf, 17 januari, werden in de jaren dertig gevierd in de kerk voor de broederschapsleden, de parochie en de varkensfokvereniging, doelgroepen die elkaar deels overlapten. Ook veel boeren uit de omtrek kwamen dan naar de kerk. Na afloop van de verschillende missen en na het lof zong men enkele liederen ter ere van de heilige. Onderwijl was er gelegenheid tot verering van de reliek. Na de mis werden veel kaarsen geofferd. Rond de feestdag kwam de pastoor bij de boeren de stallen en het vee zegenen.
Sinds 1937 kende Knegsel ook een paardenzegening op de eerste zondag in juli.
De paardenzegening op 5 juli 1938.
De bedevaart ging gepaard met een kleine kermis op het Dorpsplein met een draaimolen en kraampjes, waar tevoren in de kerk gezegende Antonius-Abtwafels verkocht werden. Later behoorden ook lolly's met een afbeelding van de heilige tot het assortiment.
Anno 1998 worden er nog altijd missen ter ere van St. Antonius Abt opgedragen omstreeks 17 januari en op de eerste zondag in juli. Een klein aantal leden van de Antoniusbroederschap is de heilige nog trouw gebleven. Elke zondag is er wel iemand die een kaars opsteekt bij het beeld van Antonius Abt.
Veel gezinnen in Knegsel hebben thuis nog een beeldje van de heilige, dat hem toont als kluizenaar met een varkentje, voornamelijk bruin en groen geschilderd. Deze beeldjes werden al voor de Tweede Wereldoorlog verkocht. Bij de boeren stond het in de stal.
Voor circa 1965 werden er ook gewijde medailles verkocht.
Koningshooikt Antwerpen Antoniusviering
Het was de feestdag van Sint-Antonius met zijn varken.
Het beeld van Antonius uit 1852, afkomstig van een voormalig zijaltaar. Ongelooflijk hoe groot de diversiteit aan geschonken producten van hoeve en erf was. Fruit en groenten, bloemen, grote broden en gebak, spek, preskop, hespen en ook de beruchte varkenskop ontbrak niet.
Zijn devotiebeeld stond midden in de kerk, zodat de gelovigen er hun offergaven konden neerleggen.
Bij het einde van de mis, die werd opgeluisterd door het Hooikts vrijetijdskoor, werd de relikwie van Sint-Antonius in haar zilveren houder ter verering aangeboden.
De aanwezigen ontvingen een herinneringsprentje met de afbeelding van de volksheilige en een varkenskop aan zijn voeten.

Na de eucharistieviering werd de Sint-Antoniusklok geluid. Dit was meteen de start van de verkoop per opbod van de offergaven, buiten voor de deur van de kerk.
Met de opbrengst van de verkoop van de offergaven verfraait men de kerk van Sint-Jan Evangelist.
Dit evenement werd ingericht door de Landelijke Gilde.
Varkens Jut - De bijnaam van de inwoners van Koningshooikt, die afkomstig is van de jaarlijkse verkoop van varkenskoppen.
Korspel Vlaams-Limburg (Q 16) Antonius kapel en schuttersgilde 1645
De oudste vereniging in Korspel is ongetwijfeld de schuttersgilde Sint-Antonius, in 1645 opgericht. De gilde is de trotse eigenaar van de Sint-Antoniuskapel (1680) en het ‘mennekesaltaar’.
Het 'Passieretabel van Korspel, zoals het officieel heet, wordt in de Sint-Antoniuskapel bewaard. Het is een pareltje van Antwerpse houtsnijkunst met voorstellingen uit de Passie van Christus. De eikenboom waaruit het gesneden is, is in 1492 gekapt.
Behalve dat altaar, is er volgens de Belgische inventarisatie site ook een beeld van Antonius (1601-1625), staande in de vlammen met opkijkend varkentje (links). En zelfs nog een ander beeld, rechts.
Maar van deze interessante kapel zijn op het internet helaas geen recente beelden te vinden.
We reden erlangs op 21 januari 2012. De kapel was dicht en we keken door het raampje en dachten alleen een beeldje van Antonius van Padua te zien. Of zouden we de verkeerde kapel hebben gezien? Dacht het toch niet. Nog eens checken.
Kortenberg Vlaams-Brabant (M 17) Antonius kapel 1948
De kapel van Sint-Antonius op de Vier Huisjes werd in 1948 gebouwd door de KWB-Kortenberg. Op het torentje staat een ijzeren kruis waarin de letters KWB [Katholieke Werklieden Bond] aangebracht zijn. Het is een typische veldkapel met puntgevel, ogetrokken in baksteen met een kleine klokkentoren. De klok werd geschonken door de St-Jozefskliniek. De kapel werd in 1948 plechtig ingewijd.
De Sint-Antoniuskapel is geflankeerd door twee lindebomen.
Op het kleine altaar vinden we het beeld van Sint-Antonius Abt of Sint-Antonius met zijn varken.
Toen de Sacramentsprocessie nog uitging was er hier een halte voorzien.
We waren in Kortenberg op zaterdag 17 januari 2009, een regenachtige dag.
“Vier Huisjes” heet tegenwoordig Vierhuizenstraat.

Door de glazen ramen heen maak ik een foto van het beeld van Antonius. De kapel is redelijk onderhouden, hoewel er op deze dag — de dag van Antonius — niets speciaals lijkt te zijn.
  Zo’n torentje met klok op een kleine veldkapel heb ik nog niet eerder gezien. In 1948 moet de kapel midden in de velden gestaan hebben. Nu is hij omgeven door nieuwe Belgische villaatjes.
Kozen  (Nieuwerkerken) Limburg Antonius kapel 1676
Tegenover Ter Cose, aan het begin van de Opcosenstraat staat de Sint-Antoniuskapel, een zeshoekig gebouw, dat al in 1685 bestond.
De kapel is toegewijd aan Sint-Antonius Abt 'met zijn zwijntje', de tweede patroonheilige van de parochie.
Buurtbewoners gaven de kapel omstreeks 1990 een opknapbeurt.

Het beeldje boven de deur is niet Antonius. De T op de punt van het dak is natuurlijk wel typerend voor een Antoniuskapel.
Van het interieur is me niets bekend, noch van eventuele vieringen.
Meer St. Antonius plaatsen H-K
  • Haaren (NL)
    Handboog Gilde St. Antonius - St. Sebastiaan
  • Hatert (NL)
    De Sint Antonius Abtkerk werd in 1967 gesloopt.
  • 's-Heerenberg (NL)
    De Broederschap van het St. Antoniusgilde
  • Kraainem (BE)
    De viering van het feest van Antonius lijkt verdwenen te zijn. Het had alle traditionele ingrediënten zoals o.a. een hele of een halve varkenskop, die per opbod verkocht werden. Zou het kapelletje van Sint-Antonius er nog wel zijn?
Broederschap van het St. Antoniusgilde te
ís-Heerenberg, gildebeker uit 1772.
Detail van het gebouw aan de Kantstraat te Haaren met beeld van Sint Antonius Abt.  
   

Heeft u informatie over Antonius Abt, of vragen, neem dan contact op met mij: Dolf Hartsuiker