Vita Antonii Abba's Iconografie Vuur Antonianen Kunsten Cultus Folklore Plant Dier Literatuur Paulus Hilarion Maria Simeon Adolphus
Nederlands Frans Italiaans Spaans Portugees Koptisch Duits Orthodox Engels Amerikaans Aziatisch
Sint Antonius Abt in de Lage Landen T-Z
Plaatsen A-B C-G H-K L-N O-R S T-Z Beelden A-B C-G H-L M-O P-S T-Z Kalender Kaart
Terheijden, 2010. Teuven. Vaalbeek. Vaals, 2006. Val-Meer. Veghel. Venraij, 2005. Ven-Zelderheide, 2005. Vlodrop. Volkel. Vollenhove. Vriezenveen. Waasmunster, 2008. Warfhuizen. Well. Welten. Wever, 2008, 2009, 2011 Antoniusviering. Wijbosch, 2005. Wijchen. Wolfsdonk, 2009, 2010 Antoniusviering. Zarlardinge. Zerkegem. Zoersel. Zwolle. Meer plaatsen T-Z.
Terheijden Noord-Brabant Parochiekerk St. Antonius Abt 16e eeuw

Antonius op het wapen van Terheijden
De parochie beschikt over een botreliek van St. Antonius Abt (ca. 2 cm lang) in een ovale zilveren houder. Onder de reliek is een stukje papier bevestigd met het opschrift 'S. Antony Abbatis'.
Hoe en wanneer de devotie tot St. Antonius Abt in Terheijden is ontstaan, is niet bekend. In 1551 werd er een kloveniersgilde opgericht dat aan de heilige is toegewijd.
Toen Terheijden in 1633 een zelfstandige parochie werd, koos men als patroon Antonius Abt. De heilige werd in Terheijden aangeroepen tegen allerlei veeziekten.
Georganiseerde bedevaarten zijn er niet bekend, wel bezochten omstreeks 17 januari veel boeren uit de omgeving de Antoniuskerk.
In 1775 werd door paus Pius VI een volle aflaat geschonken op het patroonsfeest, 17 januari, of op een andere door de bisschop aan te wijzen dag.
Op het feest van St. Antonius werd een gebed uitgegeven met een korte schets van Antonius' leven. In het gebed wordt de heilige aangeroepen tegen de pest en besmettelijke ziekten (Antoniusvuur) en ter overwinning van de duivel.
Het oude houten beeld van Antonius stond dan voor in de kerk opgesteld.
De mensen zeiden dan:
"Toontje staat weer op zijn troon".
Antoniuskerk
We bezochten Terheijden in februari 2010. Direkt bij aankomst aan de kerk valt het Antonius Abt seniorencentrum al op, met een beeld van Antonius ervoor, en daarnaast een Antoniushof.
Bij de kerk worden we opgewacht door Harrie Bruijns, deken-schrijver van het kloveniersgilde St. Antonius Abt in Terheijden, een enthousiaste Antonius fan, die ons in de kerk zal rondleiden.

Boven een zij-ingang van de kerk is een prachtig stenen beeld (links). Antonius heeft een 'vreemd' vierkanten object in de hand, dat ik ook wel heb gezien op een schilderij van Martin Schongauer, dat zich nu in het Musée d'Unterlinden van Colmar bevindt (rechts), en daar lijkt het nog het meest op het Boek in een doek verpakt.
Dat zien we ook bij één van de beelden in de kerk van Venraij (hieronder bij Venraij).
Vooruitlopend, wil ik nu meteen wel opmerken dat de verering van Antonius in Terheijden ooit zeer belangrijk geweest moet zijn — te oordelen naar de Antoniuskerk met het grote aantal fraaie objecten, het kloveniersgilde St. Antonius Abt, Antonius in het gemeentewapen, de seniorenvoorziening Surplus Antonius Abt, en het Antoniushof.
Tegenwoordig is van verering eigenlijk alleen nog bij het kloveniersgilde sprake, voorzover het zijn jaarlijkse teerdag op de maandag na 17 januari in de kerk houdt.
Maar in de mis rond die datum (de zondag zo dicht mogelijk tegen 17 januari aan) is wel aandacht voor de patroonheilige: de kerk is gedurende het gehele octaaf versierd met bloemen en kaarsen, maar een uitbundige viering vindt niet meer plaats.
Het eikenhouten beeld dateert uit de 16e eeuw en is mogelijk afkomstig uit een kapel die in het nabijgelegen gehucht Schimmer stond. Deze kapel, waarschijnlijk toegewijd aan Antonius, brandde in 1594 af.
Antonius heeft een fraai hoofddekseksel en staat in de vlammen; hij heeft een korte kromme staf in de rechterhand. In de linker een open boek. Het varkentje met een klokje om de hals kijkt omhoog.
Een beeld van lindehout uit de 17e eeuw.
Een reusachtige omhooggestrekte varkenskop rijst naast Antonius omhoog. Op de schoudermantel is een T afgebeeld.
Een schilderij waarop de bekende voorstelling van Antonius (voorgrond) die bij Paulus van Thebe op de bezoek is, en de raaf die een brood komt brengen.
Het is geschilderd door de in Terheijden geboren Petrus van Schendel (1806 - 1870).
Zie ook een schilderij bij Schijf.
Op het glas-in-lood raam, vervaardigd door Charles Eyck, zien we Antonius staande in de vlammen, met een lange gaffel-staf in de rechterarm, en met zijn varkentje voor zich. Hij is omringd door boeren met hun dieren — hond, koe en schaap — op de voorgrond; op de achtergrond, van links naar rechts, staan een monnik, een edele met zijn paard, en een paar burgers.
Onderaan het raam zijn vier voorstellingen uit het leven van Antonius: Antonius verkoopt zijn bezittingen en schenkt zijn geld aan de armen (niet te zien); een bezoeking van Antonius door demonen; Antonius met zijn leerlingen; Antonius op zijn sterfbed (niet te zien).
Het kloveniersgilde St. Antonius
In de kerk hangt dit fraaie antieke vaandel van het gilde. De gekruiste geweren (de "kolven", vanwaar het woord "klovenier" is afgeleid) zijn achter de afbeelding van Antonius te herkennen.
Het kloveniersgilde St. Antonius Abt heeft een eigen kapel in de kerk, met een altaar en een eigentijds beeld van Antonius uit notenboomhout (links), vervaardigd door de heer Janus van Hal uit Alphen, en werd op de 24 januari 2000 door hem tijdens de H. Mis op de teerdag overgedragen aan het gilde, waarbij dit beeld door de gildeheer gewijd is.
Enkele jaren (tussen 1980 en 1990) werd op de teerdag van het gilde in deze kapel de H. Mis voor de overleden leden van dat gilde opgedragen. Vanwege het geringe aantal zitplaatsen is men echter toch weer naar de grote banken in de kerk zelf teruggegaan.
Het gilde houdt de Antoniusviering op de maandag na 17 januari met een speciale mis en een feestelijke bijeenkomst. Na afloop van de H. Mis vereren de gildeleden de relikwie van de H. Antonius Abt.
Binnen dit gilde gelden nog steeds eeuwenoude tradities zoals koningschieten op een houten vogel en het stemmen met witte (= voor) en bruine (=tegen) bonen. Het kloveniersgilde is indertijd als ontspanning voor de werkende man opgericht.
Wapen van het kloveniersgilde, met gekruiste "kolven" in eikenblad.
Het vaandel met Antonius afbeelding en het vendelen in de kerk tijdens de teerdag in 2004. De sjerpen van de gilde-leden zijn versierd met een T.
Op de achtergrond, omringd door 17 lampjes, staat het 16e eeuwse beeld van Antonius (zie ook rechts). Daarachter aan de muur het schilderij van Antonius bij Paulus. Helemaal rechts aan de muur het 17e eeuwse beeld van Antonius.

Het kloveniersgilde St. Antonius Abt in Terheijden heeft een eigen Antonius-mars en een Antonius-lied.
Mars
Lied
Surplus Antonius Abt
Surplus Antonius Abt is de naam van een senioren complex naast of tegenover de kerk. Achter of naast het complex is het Antoniushof, een smal straatje dat naar een klein park leidt.
Het eigentijdse beeld van Antonius is in 1991 door de heer Niek van Leest uit Lage Zwaluwe vervaardigd.


Zo krom en gebogen als Antonius hier staat, lijkt het misschien wel een toepasselijk beeld bij een bejaardentehuis, maar het geeft toch niet de uitstraling van een aanroepbare, krachtige, genezende patroonheilige, waar bejaarden juist behoefte aan zouden kunnen hebben.
Naast het Antoniusgilde was ook de voormalige geitenfokvereniging naar Antonius vernoemd.
Teuven Voerstreek (Limburg) (U 18) St Pieterskerk  
In Teuven wordt Sint-Antonius in januari geëerd als beschermer van het vee. Men spreekt van Seent Teunes met het veireke, of S'n Tunnis. Op de feestdag kregen de aanwezigen gewijde Sint-Antoniusbroodjes mee als bescherming voor hun familieleden, huisdieren en veestapel.
Een grote, brede T-staf met twee klokjes eraan hangend. Bloemmotieven op mantel.
Op de dag van Antoniusviering heeft de eucharistieviering plaats om 10.30 u.
Een verslag uit 2013 (foto bovenste rechts, met mooi beeld in het midden).
Senioren schatten gewicht van varkentje van Sint Antonius Zoals vroeger mochten de aanwezigen ook het gewicht schatten van een levend varkentje dat in de zaal in een grote verwarmde kooi het gebeuren op de voet mocht volgen. Wie er het dichts bij zat kreeg een flink stuk spek aangeboden.
Een verslag uit 2015.
Zondag vierde de parochie Teuven St. Antonius. Sint-Antonius met het varken is bekend als beschermer van het vee en in vroegere tijden kwamen pelgrims van ver over de dorps- en landsgrenzen heen om dit feest te vieren. Naar goede gewoonte werd in de kerk brood gezegend. De Teuvenaars en bezoekers geven het gezegend brood aan hun dieren om ze te beschermen tegen alle mogelijke ziekten en kwalen.
In het Dorpshuis mocht iedereen het gewicht van een levend varkentje raden.
Vervolgens was er een receptie. Aansluitend zorgden de KVLV, de parochie en vrijwilligers voor een middagmaal en animatie. Ondermeer het raden van het gewicht van een levend varkentje  was voor de kinderen een belevenis. Dit jaar werden niet alleen de senioren uitgenodigd maar iedereen, dus ook de gezinnen en nieuwkomers van de parochie waren welkom.
Vaalbeek Vlaams-Brabant (N18) Maria Magdalenakapel 13e eeuw

De Maria-Magdalenakapel van Vaalbeek ligt verscholen in het groen. Enkel via de Sint-Magdalenaweg, een klein voetwegje, kan je de kapel bereiken. De eerste gegevens dateren al van 1219. In de 13e eeuw sprak men dus al van de Maria Magdalenakapel uit Vaalbeek. Rond die periode vond ook de kruistocht plaats, waar onder andere Goswijn III aan deelnam. Die Goswijn wou dat er elke zondag een mis gehouden werd in de kapel en dus betaalde hij de Abdij van Park maar liefst 8,5 bunders in ruil voor zijn zondagse mis. Tot op de dag van vandaag wordt er nog steeds een mis gehouden op zondag in de kapel.
In de Kapel zijn er ook veel beelden terug te vinden, zoals de gotische calvarie of beeldengroep, bestaande uit Maria, Johannes en Jezus Christus.
Het beeld van Maria Magdalena uit de gelijknamige kapel wordt vanwege haar fijn gezicht tot de Mechelse school van de 16e eeuw gerekend.
Sint-Antonius is de winterpatroonheilige van Vaalbeek. Het gaat hier om een plaasteren beeld van St.-Antonius samen met een varken. Hij is de beschermer tegen varkensziektes.
Er is ook nog een beeld van Jezus Christus op de koude steen.
Tenslotte is er nog een beeld van Jozef met zijn zoon Jezus en een beeld van de Heilige Theresia van Lisieux.

Elk jaar rond 17 januari wordt er kermis gehouden ter ere van St Antonius.
Op 22 juli of de zondag erna wordt een openluchtmis gehouden aan de rand van het Heverleebos.
De gewone missen zijn op zondag om 8h30.
Vaals Limburg (NL) Parochiekerk van St. Paulus 16e eeuw
De kerk van Vaals wordt voor het eerst genoemd in een uit 1266 stammende overeenkomst. De uit kolenzandsteen opgetrokken toren wordt echter gedateerd in de 11e eeuw.
De Antoniusverering gaat terug tot 1558. In dat jaar stond een Antoniusaltaar in de kerk. Mogelijk was aan dit altaar een broederschap verbonden, die in 1601 werd heropgericht. Antonius Abt was in Vaals de patroon van de wevers. Elk jaar was er een 'St. Tönniskirmes'.
Er is een botreliek, vervat in een zilveren theca (ø 3,6 cm) die opgenomen is in een 17 cm hoge zilveren reliekhouder. Bij het botpartikel staat op een tekststrookje: 'S. Antonii'. De achterzijde van de theca is voorzien van een rode lakzegel en op de vierpas van de houder staat de inscriptie: 'Reliquiae S. Antonii Abbatis Eccl. Patroni II'.
En er is een houten beeld van Antonius Abt.
De boeren uit de omgeving van Vaals bezochten de kerk op 17 januari. Zij brachten brood mee, dat tijdens de mis gezegend werd en thuis werd gevoerd aan het vee. Behalve brood was er ook gezegend water te krijgen. Het Antoniusbeeld stond niet op het altaar, maar op tegen de laatste pijler aan de rechterkant van het middenschip. Het beeld was voor die gelegenheid versierd met kaarsen en bloemen. Na de mis was er gelegenheid om voor aan de communiebank de reliek te vereren.
De Antoniusbedevaart hield stand tot in de jaren zestig. Het gebruik om op Antoniusdag een mis te laten lezen voor de levende en overleden leden van de afdeling Vaals van de Limburgse Land- en Tuinbouwbond (LLTB) bestond in 1999 echter nog steeds.
Sedert 1989 heeft het kerkbestuur de Antoniusverering nieuw leven ingeblazen door kerkgangers na afloop van de mis op 17 januari gezegende 'Antoniuswafels' te verkopen.

Wij bezochten de kerk in 2006.
Val-Meer Limburg (BE) Antonius Abt klooster & Sint-Severinuskapel  
Sint-Severinuskapel en voormalig Antonius Abt klooster, waar Antonius in een nis boven de deur (rechts) staat.
Sint-Severinuskapel

De Sint-Severinuskapel is een kapel en voormalige parochiekerk, gelegen in Meer. De kapel is gelegen aan de Bergstraat.
Antonius, de kluizenaar, staat in de Sint-Severinuskapel afgebeeld met zijn attributen: boek, bel, sint-antoniuskruis en een mollig zwijntje. Een welige haardos met golvende baard en donkere mantel typeert onze heilige.

Eeuwen geleden, tot aan het einde van de Tweede Wereldoorlog, kwamen biddende mensen uit alle aangrenzende dorpen in de noveendagen van het feest van Sint-Antonius elke morgen stoetsgewijze naar het kerkje van Meer.

Legende rond het beeld van Antonius
’t Was 16 januari, putteke van een ouderwetse winter, een ijzige oostenwind blies van Bolder over Meer. Geen zinnig mens waagde zich buiten.
’s Avonds schaarde men zich knus rond het knetterende haardvuur dat spookachtige schijnsels tegen de schamele kamerwanden flitste.
Doch vier mannen van Bolder trotseerden nacht en ontij: ze hadden een snood plan gesmeed!
Ze zouden het beeld van Sint-Teunis, dat al ten jare 1600 in de kerk van Meer pelgrims aantrok, naar Bolder brengen. ‘t Moest een onaangename verrassing zijn voor de lokale bevolking en de bedevaarders die ’s anderendaags Meer zouden aandoen.
Ze braken in het holst van de nacht de kapeldeur open en legden het eeuwenoude gepolychromeerde houten beeld gezwind in een wissen mand.
Behoedzaam droegen zij de kostbare last via de Bodemstraat richting Peutje. Maar wat voelden onze belhamels?
Hun gestolen buit woog zwaarder en zwaarder. Nu zetten ze hun prooi regelmatig neer en toen ze boven op de Peutjesweg arriveerden, moesten ze hun last als aan de grond genageld laten staan.
Met open bek hijgden ze van alteratie en inspanning; ze voelden een bovenaardse kracht die hun opzet dwarsboomde.

Terwijl ze met de handen in het haar zaten, zonk hun de moed in de schoenen.
Maar deze kerels waren nog de kwaadsten niet. In plaats van de plaat te poetsen, dachten ze: “ Beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald”.
Beeld in de Sint-Severinuskapel; 1601-1800.
Korte T-staf met klok. Zittend varkentje. Een betere foto heb ik niet kunnen vinden.
Prompt keerden de nachtraven zich om, met een forse snok hieven zij de zware Sint-Teunis op en droegen hem terug richting Meer.
Nu voelden onze bekeerlingen dat het beeld van de heilige eremiet in de mand alsmaar lichter en lichter woog. Op een drafje droegen zij de kluizenaar met bel, staf en varkentje naar de kerk weer en zetten hem parmantig terug op zijn vertrouwde sokkel.
’s Anderendaags, 17 januari, verliep het Sint-Teunisfeest rimpelloos.
Naar alle waarschijnlijkheid had enige dagen later iemand in Bolder zijn mond voorbij gepraat en zo raakten de lotgevallen van de stoute kerels met het beeld van Sint-Teunis bekend.
Vanzelfsprekend steeg ‘onze veebeschermer’ in de gratie van de goegemeente.
Sedert onheuglijke tijden neemt het beeld daarom een voorname plaats in de harten van alle Val-Merenaren.
Zo vertelden vele ouders van oudsher aan de kleinen de legende van het eeuwenoude beeld van Sint-Teunis van Meer.
Het klooster van St.-Antonius Abt
In 1855 bouwde men ten zuiden van de Severinuskapel een ruim klooster en kostschool in monumentale neogotische stijl. De organisatie van het klooster werd toevertrouwd aan de zusters van Liefde van Tilburg, die er meer dan een eeuw verbleven.
Dat de zusters de devotie tot Sint-Teunis propageerden zal blijken uit volgende tekst uit hun dagboek ten jare 1869.

Een ‘schoone, malsche hesp’ gestolen
Om de gelovigen nog eens tot liefdadigheid op te wekken had mijnheer pastoor Moors in 1869 zelf eene malsche hesp ten offer gelegd voor het beeld van den H. Antonius, volgens een oud gebruik, waardoor men van dien Heilige het herstel van zieke beesten trachtte te verkrijgen.
De Walen nu, welke jaarlijks omstreeks dien tijd bedevaarten naar de Kapel van Meer deden en nog doen om den zegen van Sint Teunis over hun vee te bekomen, waren dien dag in menigte tegenwoordig; met welgevallen beschouwden zij van verre die schoone hesp, na de H. Mis gingen zij die eens op hun gemak bezichtigen; eene Walin lachte dezelfde bijzonder toe, al biddende neemt zij de vrijheid de hesp op te pakken en scheen van plan er mede huiswaarts te keren, doch nu vertoont zich Eerwaarde Heer Pastoor, die alles had afgeloerd, zij die de hesp bij zich had, wist niet meer hoe er zich op eene fatsoenlijke wijze van te ontmaken. Gelukkig ontwaart zij in de gang ene zuster, zij begeeft zich tot haar en zegt heel beleefd: - Ma soeur, pour Melle Jodogne! (dit was eene der pensionaires) - De zuster die zeer goed de geofferde hesp herkende, nam dezelve zeer vriendelijk aan, zonder iets te laten merken, en bracht dezelve bij Moeder.

De kerkfabriek van Val-Meer kocht het klooster in 1961 maar verkocht het later opnieuw aan particulieren. Het kerkje bleef eigendom van de gemeente en behield zijn functie van gebedshuis.
Antoniusviering

Na de restauratie van de kapel en het gepolychromeerde beeld uit ± 1600 in 1995 werd de viering opnieuw leven ingeblazen.
De Landelijk Gilde van Val-Meer in samenwerking met de parochieraad en het zangkoor ‘De Val-se Meer-els’, zorgt na de zondagviering (zondag na 17 jan.) van 10 u. elk jaar voor een gezellig samenzijn in de zaal, die ook de naam van de heilige kluizenaar draagt.

Veghel Noord-Brabant Antoniuskapel 1984
Op de grens van Veghel en de toenmalige gemeente Erp werd in kader van ruilverkaveling in 1984 een kapelletje gebouwd, opgedragen aan de volksheilige de Heilige Antonius, beschermheer van de boeren en slagers, als teken van eeuwenlange verbondenheid tussen beide plaatsen.
Jaarlijks wordt in juni bij de kapel op ’t Ham een openluchtmis gehouden, waar zo’n vijfhonderd mensen aan deelnemen.
Na afloop van de mis wordt onder begeleiding van Het St. Barbara Gilde uit Veghel en het Onze Lieve Vrouwe en St. Catharina Gilde uit Erp naar de in de buurt gelegen boerderij van Van Stiphout vertrokken. Volgens goed Brabants gebruik staat daar de koffie klaar en kan er worden ‘gebuurt’.

De locatie is wat onduidelijk, is het op ’t Ham of aan de Morgenstraat in Erp?
Het Antoniusbeeld is vervaardigd door beeldhouwer Hans Goddefroy.
Toch opmerkelijk dat er in deze tijd nog een dergelijk kapelletje wordt gebouwd.
Venraij Limburg (NL) Petrus Banden Kerk & Antonius Abt Kapellen
Petrus Banden Kerk
De Sint Petrus Banden Kerk in Venray is een gotische kerk uit de 15e eeuw. De zorg voor de kostbare verzameling kunstschatten is door het kerkbestuur gedelegeerd aan de Stichting Behoud en Restauratie Beeldenschat Sint Petrus Banden Kerk. U kunt de kerk bezoeken op alle werkdagen tussen Pasen en 1 november, van 14.00 tot 16.00 uur.
Er staan prachtige Antoniusbeelden! Met fantastische demonische draken aan de voeten.
Opper-Gelre; ca. 1700. Dit fraai gesneden beeld van Antonius is een geslaagd kunstwerk uit de barok.
Correcte haardos; de lange T-staf boort in de draak, die zich aan de staf vastgrijpt; het vurig varkentje piept vanonder zijn mantel tevoorschijn.
Atelier Meester Arnt van Kalkar; 1480-1485.
Boven in de kruin is een diepe trapeziumvormige uitholling gemaakt waardoor het mogelijk werd om in het hoofd een relikwie te plaatsen. De zichtbare polychromie is neogotisch en nog intact.

Antonius draagt een mooi hoofddeksel; in zijn linkerhand heeft hij zijn T-staf, klokje en boek in doek (?), wat we ook in Terheijden (zie boven) zien. De T-staf drukt de draak tegen de grond. Naast Antonius staat zijn klein, leuk opkijkend varkentje.
Naast de twee grote Antoniusbeelden heeft de kerk nog twee kleine exemplaren (zie hieronder), die gezien hun geringe hoogte, waarschijnlijk in een wegkapelletje hebben gestaan. Zij behoren beide tot de eenvoudige Antonius-Abt-beelden. Zo ontbreekt de draak aan hun voeten. Een varkentje, een eenvoudig vuur, een staf en een boek zijn hun attributen.
Opper-Gelre; 15e-16e eeuw.
Dit kleinere, afgeloogde beeldje is meer gedrongen van vorm en laat diepe uitgesneden plooien zien. Beide beeldjes kunnen als goed lokaal werk uit de middeleeuwen gezien worden, waarbij het kleinste beeldje (links) een iets oudere stijl vertegenwoordigt.

Twee klokjes hangen aan de te lange T-staf. Zijn losstaande varkentje kijkt licht omhoog.
Opper-Gelre; 15e-16e eeuw
Dit grotere beeldje laat een zwierige mantel en een vloeiende houding zien en het gelijkt hiermee op de stijl van de Antoniusbeelden uit ca. 1500.

Antonius draagt een mooi hoofddeksel. De polychromie, zwart op een gouden ondergrond en versierd met bloemmotieven, lijkt oud. Zijn rechterhand steunt op een korte krom-staf. In zijn linkerhand is een open boek.
Het varkentje, niet Antonius, staat in de vlammen.
Hetzelfde beeld van Antonius als hierboven. De motieven op de mantel zijn beter te zien. De staf ontbreekt.
Dit beeld zou zich ook in Venray bevinden, maar ik heb er geen kleurenfoto van gezien. Qua voorstelling past deze Antonius zeker bij de andere beelden. De T-staf drukt de draak tegen de grond. De draak grijpt zich vast aan de kleding van Antonius.
Dit beeld zou zich ook in Venray bevinden en wordt beschreven als een Antonius. Als dat zo is, is het wel een zeer afwijkende voorstelling.
Antonius in een muur aan het Kerkpad achter de Petrus Bandenkerk.
Met zeer lange T-staf, open rood boek en opkijkend varkentje.
Antoniuskapel in Veltum, thans een wijk van Venray
De kapel werd in 1625 gesticht, het schipdeel stamt uit 1681, te zien in de muurankers.
Op zijn naamdag 17 januari werd tot in de jaren ‘20 van de vorige eeuw de köpkesmert bij de grote Antoniuskapel van Veltum werd gehouden.
Bij de Antoniuskapel in Veltum werden hondsdolle honden, soms afkomstig uit de verre omgeving, nog tot 1932 met een sleutel in de nek gebrandmerkt.
De Veltumse Kapel wordt niet meer voor de eredienst gebruikt.
De kapel ligt aan de Hoebertweg, een zijstraat van de Langstraat. De inventaris is gedeeltelijk terecht gekomen in het Venrayse museum, op woensdag-, zaterdag- en zondagmiddag geopend. Daar staat ook het oude beeld met het varken.
Bij Venraij liggen een aantal veldkapellen gewijd aan Antonius
De drie hier getoonde kapellen, hoewel degelijk onderhouden, ontberen toch echte zorg en liefde. Ze hangen vol spinnewebben en ander ongedierte. Er branden geen kaarsjes; er staan geen verse bloemen.
De Antonius kapel aan de Deurneseweg 52, bij Heide. Gewijd aan Antonius Abt en Alfonsus de Liguori.
Opvallend aan deze kapellen is, dat Antonius er nooit alleen is, maar dat hij altijd vergezeld is van een of meer andere heiligen.
Opvallend is ook dat Antonius wordt afgebeeld met een groene duivel onder zijn voeten, duidelijk in het stadium van overwonnen te worden, een opvatting van het duivelse 'attribuut' die in Nederland niet (vaak) getoond wordt.
Eigenlijk lijkt deze duivel op de draak die door St. Joris verslagen wordt. De inspiratiebron voor deze draak is het 16e eeuwse beeld van de kapel in Veltum, en dat heeft de draak. Die staat voor de duivel en het kwaad, dat Antonius bestreed. Het varken helpt hem overigens door de draak in een oor te bijten.
De Antonius & Alfonsus kapel werd in 1920 gebouwd door Jan Poels uit Venray, die zo naamheiligen uit de familie wilde eren. In 1982 maakten cursisten van de Vrije Academie nieuwe beelden. De kapel stond toen al jarenlang leeg. In 2004 is door leden van de Stichting Kruisen en Kapellen veel werk verzet om het stucwerk te vervangen en de afwatering rondom te verbeteren. Mede dank zij de steun van eigenaar Vroomen en de organisatoren van de Oldtimertoertocht is het werk afgerond. De Venrayse stichting heeft eigenhandig de oorspronkelijke kleuren uit de jaren ‘20 weer teruggebracht, die gehavend onder het stucwerk vandaan kwamen.
Alfonsus van Liguori is ‘zeldzaam’ in een kapelletje, de stichter van de orde der redemptoristen verwacht je eerder in een kerk van de kloosterorde. De redemptoristen waren de grote propagandisten van de volksmissies. Mogelijk was dat toentertijd een reden voor een plaatsje voor hun heilige voorganger, maar waarschijnlijk waren er een Toon en Fons in de familie Poels, die zo voor deze merkwaardige combinatie van heiligenverering zorgden.
Antonius draagt een correct hoofddeksel, kap. Hij heeft een gevorkte baard. Een open rood boek op de linkerhand. Antonius heeft een lange T-staf in de rechterhand, waarmee hij een duiveltje terneer drukt. Het duiveltje grijpt zich vast aan de kleding van Antonius. (De resten van) een roze varkentje naast Antonius.
De H. Maria, Anna en Antoniuskapel aan de Scheiweg te Leunen.
De beelden zijn beschermd tegen diefstal en vandalisme, door er plastic en tralies voor te plaatsen, waardoor het niet goed mogelijk is om er echt 'contact' mee te krijgen, of ze schoon te houden, of ze te fotograferen.
Antonius draagt een correct hoofddeksel, kap. Hij heeft een gevorkte baard .Een gesloten rood boek op de linkerhand. Antonius heeft een zeer lange staf in de rechterhand, waarmee hij een duiveltje terneer drukt. Zijn varkentje staat naast / voor hem, en lijkt aan het duiveltje te snuffelen.
De St. Anthonius abt en Barbarakapel aan de Veulenseweg te Leunen.

De kapel en het kruisbeeld aan de andere kant van de weg, vormden oorspronkelijk een eenheid.
Antonius heeft een open rood boek op de linkerhand. Hij heeft een zeer lange T-staf in de rechterhand, waarmee hij een duiveltje terneer drukt. Het duiveltje grijpt zich vast aan de kleding van Antonius.Een roze varkentje staat naast Antonius.
De St. Antonius-abtkapel te Hiept.

St. ANTONIUS
HIER OFFERT MEN
VOOR DE ARMEN

St.-Antonius-abtkapel ligt aan de Hiept 3 in Venray
De muurkapel uit de 19e eeuw is gebouwd tegen een 18e eeuws bakhuisje, zoals er vroeger bijna bij elke boerderij aanwezig was. Het ligt bij de fam Bouten. De combinatie van bakhuisje (nu veestal) en muurkapel is voor Venray zeldzaam en uniek. De reden van stichting is niet bekend, maar devote tot de H.-Antonius abt ligt voor de hand.
In de kapel stond vroeger een zeer primitief uit hout gesneden beeldje van Antonius met boek, reisstaf en bel, maar zonder varken zoals gebruikelijk. Het is veel ouder dan de kapel. Van het originele beeld werd door de Venrayse kunstenaar dhr. P. Clephas een copie gemaakt, welke op zondag 19 januari 1986, na door deken Theunissen in de Mis van 11.00 uur te zijn ingezegend, in de gerestaureerde kapel geplaatst.
In Venray is Antonius op nog meer plaatsen aanwezig, maar we hadden bij ons bezoek geen tijd meer om die te fotograferen. Een volgende keer!
Ven-Zelderheide Limburg (NL) Antonius Abt Kapel en Parochiekerk 1450
Antonius Abt Parochiekerk
De Antonius Abt Parochiekerk ligt aan de Vensetraat. Deze kerk uit 1953 is van een vergeetbare architectuur; hij lijkt eigenlijk nog het meest op een fabrieksgebouw.
Bij ons bezoek in 2005 bleek dat de kerk, zoals de meeste kerken tegenwoordig, gesloten was, zodat we niet konden zien of er binnen nog iets was dat de zaak opluisterde.
Maar zie hieronder!
Gelukkig was de kapel, verderop aan de Vensetraat bij de Kapellerweg, wel open!

Antonius Abt Kapel
Geschiedenis
De kapel werd gebouwd rond 1450, volgens een legende in opdracht van de Hertogin van Kleef. Een uitgebreide(re) weergave van deze legende (en de geschiedenis van Ven-Zelderheide) is te vinden op een bord bij de kapel.
De plaatsnaam Ven-Zelderhei wijst op twee gehuchten, die sedert vele eeuwen in elkaars nabijheid liggen: ’t Ven en landgoed Zelder met de heidegronden erom heen. Ruim tweehonderd jaar geleden had ‘Veen’ 149 inwoners en woonden er op het landgoed Zelder 46 personen. Al in 1381 vinden we in een overzicht van inkomsten en uitgaven van het klooster Grevendaal der Cisterciënzer Zusters bij Asperden (Dld.) “den Venschen Kirchaven” (=kerkhof) vermeld.
In 1413 vinden we “het darp int Venne” genoemd. Deze woonkern lag tamelijk geïsoleerd omdat de Zelderse heide, die zich tussen ’t Ven en Ottersum uitstrekte toen nog woest en onontgonnen was. In die tijd verrijst er bij het Vense kerkhof een kapelletje dat door Hendrik en Aleida Busserhuze (1468) in hun testament rijkelijk met landerijen wordt begiftigd. Dit echtpaar ontleent hun naam aan het landgoed Busserhuze onder Ottersum, ook thans nog bij autochtonen bekend als boerderij ‘de Heuvel’.
Legende
Omtrent de juiste stichtingsdatum van de kapel tasten we in het duister. Maar als de legenden een kern van waarheid bevatten, hebben we toch een uitgangspunt.
Een oud volksverhaal wil dat de kapel gesticht werd door hertogin van Kleef (deze hele streek behoorde immers sedert 1397 in feite aan Adolf II, graaf en later hertog van Kleef).
De hertogin had een bezoek gebracht aan de heer van Seller (Zelder) en wilde door ‘t Ven en het Rijkswald terug naar haar burcht te Kleef. Bij het Vense kerkhof was de weg zo slecht, dat de as van de koets brak, en het reisgezelschap in de modder bleef steken. De twee koetsiers tuurden door de snel invallende duisternis rond. De plek van het ongeluk was eenzaam, geen huis in de buurt. Wie wilde er immers bij het ‘bange’ kerkhof wonen!
In paniek riepen de hertogin en haar gezelschapsdames om hulp, maar er kwam geen mens opdagen. Toen bad riep de hertogin in uiterste wanhoop tot haar favoriete heilige St. Antonius Abt. En zie: plotseling kwamen van verschillende kanten mannen te hulp snellen en bevrijdden zij de adellijke dames uit hun benarde situatie.
Een mooi Antonius beeld, een gipsen replica waarvan het origineel in de kerk van Ven-Zelderheide staat (zie hieronder), met het jaartal 1986 op de sokkel aan de achterkant. Er staan verse bloemen en de hele kapel straalt zorg en aandacht uit.
Vol dankbaarheid beloofde de hertogin deze huiveringwekkende plaats tot een oord van zegening te maken. Ze liet hier een kapel bouwen, toegewijd aan de H. Antonius. Tevens stichtte zij een fonds, waaruit de kapelaan van Ottersum betaald werd om elke week naar ‘t Ven te gaan en daar een H. Mis op te dragen.
Tenslotte liet de bouwdame op het Vense kerkhof zo veel eikebomen planten als zij levensjaren telde. Als de bomen na enkele eeuwen volgroeid zouden zijn, en de kapel versleten, dan zou uit de opbrengst van het eikehout een nieuwe kapel gebouwd kunnen worden.
Toen de Ottersumse toren in 1867 vervangen moest worden, heeft men de eiken bij de kapel gekapt. Kort voordien was de kapel echter nog vernieuwd en kreeg ze haar tegenwoordige grootte, nl. 16 x 5 meter.
In het schrift bij de ingang schrijven gelovigen vele smeekbeden en dankbetuigingen aan Antonius Abt.
Een paar citaten:
30/8 Speciaal in gebed meenemen de zware operatie die een goede kennis moet ondergaan a.s. donderdag. Dat alles goed mag verlopen.
Voor mijn zieke zus; help haar het lijden verlichten.
Voor het slagen van mijn nieuwe baan.
3/9 dat mijn lieve vrouw maar vlug weer mag opknappen.
12-9-05 Sterkte en kracht bij een chemokuur.
2 okt '05 Lieve Heer Lieve Maria. Ik weet niet of jullie me gehoord hebben of te druk hadden. Maar a.u.b. please verhoor mijn gebed a.u.b. Laat ik snel beter zijn en voor Frans en Lins en de baby.
H. Anthonius goede vriend, maak dat ik wat verloren is terug vind.
Smeekbeden worden ook aan Antonius van Padua gericht, die met een prachtig beeldje in de kapel vertegenwoordigd is.
De Kapel
Het huidige priesterkoor is de oorspronkelijke kapel. Omstreeks 1750 en 1860 is ze twee keer uitgebreid. In 1894 werd het ingangsportaal tegen de kerk en de toren boven de voorgevel gebouwd. Oorspronkelijk stond het torentje op het priesterkoor en later midden op de kapel.
Op 20 oktober 1944 moest de Vense bevolking wegens de dreigende ernstige oorlogshandelingen evacueren. Toen kapelaan Th. Driessen in mei 1945 in Ottersum terugkeerde en de kapel ging bekijken, trof hij die in desolate toestand aan.
Het dak was kapot, de glas-in-lood ramen verbrijzeld en de muren met granaattreffers doorboord.
De beelden en de kruisweg waren weg (naar men later ontdekte, weggehaald door pastoor W. Janssen uit Mook met hulp van enige Engelse militairen).
De kapel bleek ondanks de beschadigingen toch door een aalmoezenier van het Engelse leger in ’44 en ’45 gebruikt te zijn.
Zondag 11 juni 1945 vierde kapelaan Th. Driessen er met de bevolking weer voor de eerste keer na de oorlog de H. Liturgie.
In de eindjaren ’70 was de kapel aan een nieuwe restauratie toe. Om verder verval tegen te gaan kwam men in samenwerking met de Rijksdienst voor Monumentenzorg tot plannen voor een renovatie. Deze plannen werden in 1983/84 gerealiseerd, zodat de St.-Antoniuskapel weer in oude luister de bezoeker/ster op de zeer historische grond verwacht.


Een Antonius boven de ingang. Een T-kruis op de nok achter.
In het toeristenseizoen is de kapel dagelijks geopend van 9-20 uur.
En verder zijn er in Ven-Zelderheide nog een RK Kerkelijk Zangkoor St. Antonius Abt en een Zangkoor St. Anthonius Abt.
En dat voor zo'n kleine plaats!

Twee historische foto's laten zien dat er in en aan de kapel veel veranderd is.
Moeilijk te zien, maar het lijkt erop dat Antonius links van het altaar tegen de muur staat. De bebaarde figuur op het antependium zou ook Antonius kunnen zijn.
Het torentje is verdwenen. Het T-kruis dat achter op de nok staat is sinds kort weer hersteld (zie boven).
Twee historische foto's van beelden die zich nu in de kerk van Ven-Zelderheide bevinden.
Beeldje van Antonius dat zich in de kerk van Ven-Zelderheide bevindt.
Met een knop-staf bedwingt Antonius een duiveltje dat tegen zijn kleding omhoog klimt. Zijn wat dreigend varkentje, met een klokje om de hals, met de voorpootjes gevouwen, piept vanonder de mantel tevoorschijn.

Beeldje van Antonius dat boven de ingang van de kapel stond, maar dat zich nu in de kerk van Ven-Zelderheide bevindt.
Antonius draagt een correct hoofddeksel, muts. Hij heeft een gevorkte baard. Zijn rechterhand rust op een korte staf onder de mantel. Een open boek, met de tekst naar de toeschouwer, op de linkerhand.

De foto's van de twee beelden en het mozaiek in de kerk van Ven-Zelderheide, en het T-kruis op de kapel, zijn gemaakt door Thea Penterman die in 2017 kerk en kapel bezocht.
Het beeld links boven is er door de "restauratie" niet op vooruit gegaan, zoals gewoonlijk,
Het beeld rechts boven heeft wat minder geleden, en heeft er een varkentje bijgekregen.

Het moderne mozaiek van Antonius in de absis heeft iets Byzantijns. Er hangt een klokje aan de korte T-staf. Rechts staat zijn varkentje met klokje om de hals.

Op van het koperen deurtje van het tabernakel lijkt een voorstelling van Antonius (of Christus?) in reliëf te zijn. Hij zegent een kind (of adorant) door de hand op het hoofd te leggen; de andere twee staan in aanbidding.

Vlodrop Roerdalen, Limburg (NL) Parochiekerk van St. Martinus 1688
In de kerk bevindt zich bij de rechter zij-ingang een met ijzerwerk afgesloten ruimte met daarin een St. Antoniusbeeld. Het is uit lindehout gesneden en stamt uit de 18e eeuw. Het varken aan zijn rechtvoet is later toegevoegd. In zijn linkerhand heeft Antonius een T-staf met twee klokjes.

Een visitatiebericht uit 1688 vermeldt dat er een fundatie in de Martinuskerk bestaat ter ere van Antonius Abt. Deze stichting verplichtte de pastoor eenmaal per week een mis op te dragen. Over een bedevaart naar Vlodrop voor de 20 eeuw is echter niets bekend, maar voor 1940 kwamen gelovigen van Herkenbosch op 17 januari ter bedevaart naar Vlodrop. Ook uit het Duitse grensgebied kwamen gelovigen Antonius te Vlodrop vereren om bescherming af te smeken voor het vee. Dit gebruik bleef tot aan de Tweede Wereldoorlog bestaan. De feestdag van Antonius werd er als een zondag gevierd.

In 1997 was er nog enige devotie tot Antonius Abt, hetgeen zich uitte in het branden van kaarsen voor zijn beeld in de kapel en het plaatsen van bloemen aldaar.
Er is een botreliek van Antonius Abt en er zou nog een tweede beeld van Antonius zijn. Het is gepolychromeerd en stamt uit het eerste kwart van de twintigste eeuw en zou zich op de zolder van de sacristie bevinden.
Glas-in-lood raam met een "Bekoring van de H. Antonius, houthakkers, ploegen met ossen en het wapen van St. Odiliënberg". Van Joep Nicholas, 1964.
Volkel Uden, Noord-Brabant Parochiekerk St. Antonius Abt 15e eeuw

In september 1455 werd een kapel opgericht en toegewijd aan Antonius Abt en Barbara. De kapel stond op de plaats van de huidige parochiekerk van Volkel. In 1455 werd er in de kapel een vast rectoraat gevestigd. In oktober 1635 werd de Volkelse kapel gebrandschat door rondtrekkende Kroatische troepen. In 1739 werd de kapel bestolen van haar kerksieraden.
In 1835 werd de middeleeuwse kapel afgedankt en afgebroken tot aan het middeleeuwse priesterkoor en in 1836 werd het vernieuwde en vergrote kerkgebouwtje ingewijd. In 1938 kwam er uiteindelijk een driebeukige bakstenen kerk.

In de kerk staat op het priesterkoor een lindenhouten beeld van Antonius abt (hoogte ca. 1,20 m) dat in de 19e eeuw vervaardigd is door de Volkelse schaapsherder-beeldhouwer F. van der Wijst.

Antonius Abt was in Volkel behalve patroon van de parochiekerk ook beschermheilige van de Boerenbond en daarmee van het vee.

Op 17 januari, de feestdag van Antonius Abt, werd vroeger een plechtige veezegening gehouden. Behalve boeren kwamen op die dag ook de meeste parochianen naar de kerk. Het Antoniusbeeld in de kerk was voor de gelegenheid naar voren gehaald en met bloemen versierd. Bij het beeld brandden kaarsen.
Na de zegening van het vee met water werd er door de leden van de Boerenbond een feestelijke vergadering en een koffietafel gehouden.
In het begin van de tachtiger jaren van de 20e eeuw hield de Volkelse veezegening op te bestaan.

De benamingen van de verdwenen Coöperatieve Stoomzuivelfabriek St. Antonius, Antoniusstraat, bejaardentehuis St. Antonius verwijzen naar de verering van de heilige in Volkel.
Evenals het restaurant "d'n Heilige Antonius" in de Antoniusstraat.

Antonius heeft een lange staf met klok in de rechterhand en een open boek in de linker. Zijn varkentje staat naast hem, tegen hem aan.
Vollenhove Overijssel Voormalig St. Anthoniegasthuis 1445
Het St. Anthoniegasthuis heeft globaal gelegen achter de plek waar nu het appartementencomplex 'De Steinen Vuyst' staat. Op 1 mei 1567 werd recht tegenover het St. Anthoniegasthuis in de Oude Straat het Weeshuis gesticht door pastoor Johan Vuist, naar wie dit appartementencomplex werd genoemd. De Oude Straat heette later de Visscherstraat. Het fungeerde van plm. de 15e eeuw tot aan het einde van de 18e eeuw als wat men nu een verzorgingstehuis zou noemen.
Het proveniershuis van Sint Anthonius wordt voor het eerst in 1445 genoemd.
In tal van steden was vroeger een St. Anthoniegilde, dat zich met een goed deel der armenzorg belastte. Ook te Vollenhove was een dergelijk gilde. De plichten van deze St. Anthoniegildebroeders bestonden voornamelijk in het werven van nieuwe broeders tot instandhouding en uitbreiding van hun gasthuis en die zich willen richten op het geven van hulp en troost aan arme, zieke en oude mensen.
De oprichting te Vollenhove heeft waarschijnlijk reeds plaats gehad toen de stad bloeide door het bezit van de bisschoppelijke zetel.
In 1545 volgen opnieuw opgestelde bepalingen voor dit gasthuis met het opschrift: "Ordonnantie van dat armenhuys bynnen Vollenhoe, genoemet St. Anthoniushuys".
Het eerste hoofdstuk handelt over de verkiezing van de gildemeesters, het ontvangen van de inkomsten en het afleggen van rekening daarvan door de gildemeester, die daartoe werd aangewezen. Het tweede hoofdstuk betreft de opname van mensen in het gasthuis. Het derde hoofdstuk over de benoeming van een moeder in het huis en hoe die en de proveniers (kostgangers) zich hebben te gedragen.
Behalve de gildemeesters waren er een aantal gildebroeders die jaarlijks op St. Antonius dag (17 januari) in het gilde werden opgenomen

In het midden van de 19e eeuw was een gedeelte van dat gasthuis nog intact. Daarin werd een boerenbedrijf uitgeoefend.

Op een lijst van stadszilver, opgemaakt 4 december 1787, komt onder meer voor een St. Anthoniusbeeld van het St. Anthoniegasthuis, zijnde een zeer oud fraai stenen beeld, van binnen hol, te gebruiken als beker. Onder om de voet, die de mond van de beker is, een zilveren rand zodat het niet kan staan of neergezet kan worden.
Het heeft geen typerende Antonius attributen.
Vriezenveen Overijssel Parochie Heilige Antonius Abt 1797
Anno Domini, in het jaar onzes Heren 1797, aan het einde van de achttiende eeuw het geluk genietende in een land van vrijheid te wonen en onbelemmerd in alle plaatsen van de republiek onze heilige godsdienst te durven uitoefenen hebben de rooms-katholieken van 't Vriezenveen na meer dan twee honderd jaar elders te hebben gekerkt, op loopafstand van ongeveer anderhalf uur over gevaarlijke en moerassige wegen met welwillende toestemming van de pastoor van Geesteren, deze parochie gesticht, met als patroonheilige Antonius Abt.
Waasmunster - Rodendries Oost-Vlaanderen (J 16) Sint-Antonius Abt kapel 1628
Er is een kapel van Sint-Antonius abt en eremijt op de Rodendries — een voormalig gehucht binnen Waasmunster.
We bezochten deze kapel op 17 januari 2008, omdat we toch in de buurt (Puivelde) waren. De grote kapel (bijna een kerkje) was dicht en zag er wat verwaarloosd uit. Omgewaaide bloempotten; mijn vriendin zette ze recht. En dat op de 17e!.
Op de Rodendries 30, tegenover de kapel, is een café Sint-Antonius, dat helaas ook dicht was.
Gelegen midden op het driehoekige plein aan de Rodendries en St Anna (Hamme), op een langwerpig perk deels omzoomd door bomen en lage aanplantingen met hagen. Opgericht in 1628 door Philips van der Haeghen, heer van Roden, en zijn echtgenote Maria de Neve als dankbetuiging voor de genezing van hun dochtertje Barbara-Francisca. Het kind was door het Sint-Antoniusvuur aangetast.
Oorspronkelijk gebouwd als een votiefkapel toegewijd aan Sint-Antonius abt en eremijt, evolueerde de bidplaats tot een bedevaartsoord van deze heilige. In 1634 verleende de Gentse bisschop machtiging om er jaarlijks vier missen te houden, te celebreren door een geestelijke van de nabij gelegen Sint-Annakerk van Hamme. Toestemming voor een maandelijkse mis (1637) bevestigd in 1851. Tot in 1949 bezit gebleven van de familie de Neve die de kapel toen schonk aan de kerkfabriek van de Sint-Annaparochie te Hamme.

Een bedevaartvaantje uitgegeven omstreeks 1744 door de familie de Neve- d’Oosterlinck geeft een beeld van de toenmalige voorgevel, grosso modo overeenstemmend met het huidige voorkomen ervan.
Brede steekboogdeur gevat in een vernieuwde witstenen omlijsting voorzien van geprofileerde sluitsteen en gebogen druiplijstje. Ingekerfd jaar 1628 op de makelaar van de dubbele kapeldeur verwijzend naar het oprichtingsjaar. Omlijste nis boven de inkomdeur van de kapel, tussen twee omlijste oculi, voorzien van een alliantiewapen van de familie de Neve – d’Hanins. Daarboven een beeld van Sint-Antonius abt op console met engelenhoofdje, geplaatst in een hoge steekboognis met gelijkaardige omlijsting als de deur.

Erg jammer dat de kapel dicht was, want volgens de Belgische inventarisatie site, zou er toch heel wat moois te zien zijn (zie hieronder, hoewel de reliekschrijn wel uit het zicht gestaan zou hebben).
Zo zijn er:
Een beeld van Heilige Antonius abt (gepolychromeerde steen, eerste kwart 18de eeuw ?), op wandconsole met engelenhoofdjes en wapen van familie de Neve.
Een gepolychromeerd houten portiekaltaar van omstreeks 1723 met beeldje van geknielde Sint-Antonius abt, buste van paus en bisschop; beschilderd antependium met voorstelling van Sint-Sebastiaan.
Zilveren ex-voto’s verzameld in een lijst.

Dankzij de zwart-wit foto's van deze inventarisatie site en foto's die Frederik Cnockaert mij toestuurde, kan ik daarvan toch wat laten zien.
Frederik is overigens niet schuldig aan de "restauratie" van de beelden.
Twee foto's van het beeld van Antonius abt (links en rechts).
Hoewel duidelijk hetzelfde beeld, is er door amateuristische schildering toch een totaal andere sfeer ontstaan.
Van de geknielde Antonius bovenop het altaar (midden boven) zien we hieronder links een close-up. Het lijkt erg op een beeld van Antonius uit 1723 (rechts onder), dat volgens de inventarisatie site hier zou moeten zijn, maar het is toch duidelijk niet hetzelfde. Op een andere site wordt het (hetzelfde?) zelfs omschreven als: "In het midden van het indrukwekkende altaar prijkt een levensgroot beeld van de beschermheilige in knielende houding met staf en zwijntje." Het huidige beeldje is dus een kopie. Waar zou het origineel zijn?
Het is voor Antonius wel een opvallend afwijkende houding. Nog nooit heb ik hem zo geknield zitten, maar gezien de attributen kan het toch alleen maar Antonius — en niet bijvoorbeeld een Antoniaan — zijn.
En dan is er nog (of zou er moeten zijn) een fraaie reliekschrijn uit ± 1750 (links), met varkentje achter Antonius, en T op de schouder.
Er was vroeger op de vierde zondag van september een begankenis voor het Sint-Antoniusvuur (gordelroos). Tegenwoordig is er alleen nog een een noveen om 18:30, op de negen dinsdagen voorafgaande aan 13 juni, ter ere van Antonius van Padua.

Antonius Abt "leeft" dus niet meer in Waasmunster.

Warfhuizen Groningen O.L.V. van de Besloten Tuin 2001
We bezoeken de kluis in september 2016. Daarbij valt op dat toch vooral de Maria-verering centraal staat. Zoals boven de deur is aangegeven: Virginis Matris Clausula; en een groot en fraai beeld van O.L.V. van Smarten is prominent aanwezig aan de linkerkant van het altaar, waar centraal een groot beeld van een zittende Christus staat. Aan de rechterkant is het reliekenkistje van Antonius, geflankeerd door twee reliekhouders, met daarboven een zeer klein beeldje van Antonius.
Wat de belangrijkheid van Antonius weer wel lijkt te benadrukken is de weervaan op de toren: een vliegende duivel (met handboeien?).
De kerk van de heilige Liudger stamt oorspronkelijk uit de dertiende eeuw, maar is in 1858 vervangen door het huidige gebouw in waterstaatstijl.
Na vierhonderd jaar in protestantse handen te zijn geweest, is het gebouw sinds 2001 veranderd in een Rooms-Katholieke kluizenarij, de Kluis van Onze Lieve Vrouwe van de Besloten Tuin, en is daarmee de jongste van de Nederlandse kluizenarijen.
De kluis in Warfhuizen bouwt voort op de traditie van de Limburgse en Brabantse kluizenaars die ontstond in de tijd van de contrareformatie. Zo is er een afgesloten gebied (clausuur) waarbinnen de heremiet die er woont, Broeder Hugo, werkt en bidt.
In de kerk is dit zichtbaar door het imposante clausuurhek dat het priesterkoor van het schip scheidt.
Zoals in de contemplatieve kloosters wordt in Warfhuizen het Officie onderhouden. De invloed van de Limburgse traditie is merkbaar aan verschillende toevoegingen uit de volksdevotie, zoals het hardop gebeden rozenkransgebed en verschillende litanieën die op verschillende tijden van de dag worden gezongen.
De verering van de Heilige Antonius Abt, van wie het reliekschrijn zichtbaar is achter een hekje in het hoogaltaar, neemt daarbij een bijzondere plaats in. Zo wordt daar elke dag de litanie van de heilige Antonius gebeden.
De kluiskerk is altijd open.
Het reliekenkistje van Antonius, geflankeerd door twee reliekhouders, met daarboven een zeer klein beeldje van Antonius. Hij
Een zwierige Antonius heeft een lange staf met Lotharings kruis, met daaraan een klokje, in de rechterhand. Aan de gordel om zijn middel hangen een kalebas (ongebruikelijk) en een bidsnoer. Zijn geheven linkerhand is leeg. Hij lijkt geen varkentje te hebben.
Jaarlijks is er op 17 Januari feestelijk officie, net als op de feestdagen van de heilige Bruno van Keulen en het span kruisverheffing/O.L.V. van Smarten.
Wat de verering van Antonius betreft, en de plaats die het Antoniusreliek daarbij inneemt, en hun betekenis voor het kluizenaarschap, laat ik Broeder Hugo zelf aan het woord:
"Al vanaf 2001, dus sinds de stichting van de kluis, wordt Antonius in Warfhuizen geëerd. Het reliek heeft daarbij nooit een grote rol gespeeld, het heeft, net als het kruisreliek dat ook aanwezig is, een puur symbolische functie (in die zin dat het bijna onmogelijk echt lijkt te kunnen zijn.) Het Antoniusreliek was al in mijn persoonlijk bezit voor ik broeder werd. Ik denk dat ik het een keer geruild heb op een devotionaliabeurs in Eindhoven. Het is zo'n typische ronde theca met een glaasje ervoor.
Wat een veel grotere rol heeft gespeeld is het feit dat het in Warfhuizen om een bewoonde kluizenarij gaat. Niet voor niets heet Antonius in al zijn litanieën wel ergens "voorbeeld der eremijten".
Als kluizenaar heb je zo'n heilige nodig. Alle oude kluizenarijen hebben zulke devoties gekend, ofwel voor Antonius, ofwel voor Egidius of Leonardus (behalve wanneer de kapel in kwestie een Mariaoord was, zoals in Schilberg, Oetsloven of Roermond.)
De kluis in Warfhuizen wil nadrukkelijk een voortzetting zijn van de oude Nederlandse kluizen, voor zover dat onder het huidige canoniek recht kan (en dat kan niet 100%, vandaar dat hier en daar wat "kartuizerijen" in de gang van zaken zijn geslopen.)
De oude Nederlandse kluizenaars waren eenvoudige broeders die vaak meer "devoties" hielden dan dat ze ingewikkelde officies baden.
In Warfhuizen wordt wel het officie gebeden, maar de psalmen zijn er over meerdere weken uitgesmeerd om zo ook die devoties, waarvan de Antonius-verering er één is, hun plaats te gunnen (dat is des te belangrijker omdat ze een tijdlang erg uit de gratie zijn geweest en toch altijd erg belangrijk zijn geweest voor het voortbestaan van het christelijke geloof.)
Leuk is dat de laatste Nederlandse kluizenaar oude stijl broeder Lutger heette, en dat in Warfhuizen de patroon van de kerk al sinds onheuglijke tijden Sint-Lutger is.
Dat geeft echt het gevoel dat het stokje (in dit geval: kruisje) wordt doorgegeven. Broeder Lutger woonde overigens op de Schaelsberg waar de devotie sterk op Leonardus was gericht, maar dat had net zo goed Antonius geweest kunnen zijn als hij een ander beeld of reliek had gehad. Zo ging dat in die dagen."

Een bedevaartvaantje, waarop Antonius prominent aanwezig is.



Nogmaals het reliekenkistje.
Meer informatie over de kluis en Broeder Hugo op de site van de Besloten Tuin en de Wikipedia site.
Well Limburg (NL) St. Antoniusgilde Well 1435
Het oudst bekende gilde van de gemeente Bergen is het Wellse St. Antonius gilde. Dat blijkt uit de gildebrief, die Roelman van Aerendael, heer van Well, in 1435 aan het gilde gaf. Zoals gebruikelijk bestond zo'n gilde enkel uit gehuwde en bejaarde mannen. Door erflatingen en schenkingen kregen ze rechten en allerhande bezittingen, die veelal voor goede doelen werden aangewend.
Zo deed het gilde van Well rond 1600 afstand van al zijn bezittingen ten behoeve van de opbouw van het dorp dat tijdens oorlogshandelingen vrijwel volledig van de kaart was geveegd. De gift werd onder meer gebruikt voor een nieuwe kerk aan de Maas. Het gilde leidde hierna een kwijnend bestaan, tot het rond 1641 nieuw leven werd ingeblazen om op te treden tegen rondstropende benden en rovers die de omgeving op het einde van de Tachtigjarige Oorlog onveilig maakten.
In 1881 maakte het gilde opnieuw een dieptepunt door, waarbij zelfs het zilver moest worden verkocht. Acht jaar later kwam het echter weer tot leven, wat verband hield met de opkomst van de schietsport met het geweer.
Tot 1960 functioneerde het Wellse gilde vooral als schuttersvereniging. Hierna werden nieuwe kostuums aangeschaft en trokken de gildebroeders weer rond met trommelaars, vendeliers en klaroenblazers.

Op 17 januari 2015 was er een St. Antoniusviering, met als locaties Café Vink en de kerk van Well.
Het beeld van Sint Antonius Abt gefotografeerd in de oude St. Vituskerk aan de Maas in 1928.
Antonius heeft een zeer lange, gestileerde T-staf met klokjes eraan in de rechterhand.
Een open boek op de linkerhand. Bloemmotieven op mantel.
Zijn varkentje staat dicht tegen hem aan, strak omhoog kijkend.


 
Welten Heerlen, Limburg Parochiekerk van H. Martinus 16e eeuw
De boerenbevolking van Welten en de omliggende plaatsen trok op 17 januari naar de Martinuskerk om daar Antonius Abt te vereren.
Wanneer de bedevaart naar Antonius Abt in Welten is ontstaan, is niet bekend. Het beeld in de parochie stamt uit de 16e eeuw. In elk geval was er dus toen al een zekere verering voor deze heilige.
Er is een gepolychromeerd houten Antoniusbeeld (72 cm hoog), dat stamt uit het midden van de 16e eeuw. Antonius Abt is afgebeeld als monnik met een scapulier.
Antonius heeft een staf met klokje in de rechterhand; een gesloten boek in de linker. Naast hem staat een "vos"-achtig varkentje. Er zijn vlammen aan de voeten van Antonius; misschien een demon aan zijn rechtervoet?
Een verguld koperen, reliekhouder uit circa 1900, met relieken van Antonius Abt en Rochus. Een tekststrookje vermeldt: 'S. Antonii Abbatis'.
Er waren op 17 januari, zoals op de zondag, vier missen in de ochtend. Brood en water werden gezegend en de reliek werd vereerd.
Nog in 1997 werd de feestdag van Antonius Abt gevierd. Het beeld van Antonius Abt stond toen temidden van bloemen op het koor. Tegen het einde van de mis werd met de reliekhouder de zegen gegeven. Na de mis kon de reliek worden vereerd en werd gezegend brood uitgedeeld.
Wever Vlaams-Brabant (O 17) Antonius-Abt-kerk 17e eeuw
Het begevingsrecht van de kerk van Wever behoorde tot aan het Frans Bewind aan de heer van Attenrode. De pastoor had maar een schamel inkomen in de eerste helft van de 17de eeuw; van de opbrengst van de tienden inde hij 180 gulden, of de helft van deze van Attenrode.
De oude kerk stond 200 m ten zuiden van de huidige kerk; naast het nog bestaande kerkhof. In 1635 brandde ze af tijdens de verwoesting van Tienen. In 1642 was ze met stro bedekt. In 1787 werd ze hersteld voor 300 florijnen.
Men begon met de bouw van de nieuwe kerk in 1857 en ze werd ingewijd in 1862. Ze is toegewijd aan Sint-Antonius eremijt.
De kleine toren is in de gevel ingebouwd en heeft een achthoekige torenspits.
“Men kent er uur noch tijd”: de uurwerkcirkel is voorzien, maar er staat geen uurwerk in.

We bezochten Wever op zondag 11 januari 2009. Verleden jaar waren we hier ook al eens langsgekomen — op 16 januari om precies te zijn. De kerk was toen dicht maar er was wel een aankondiging van een Antoniusviering op zondag 13 januari, met traditionele varkenskopverkoop.
Omdat de viering verleden jaar dus vóór de 17e was, dacht ik dat het dit jaar ook weer zo zou zijn. Maar als we om 9:00 uur zijn, blijkt er een gewone dienst te zijn. Later hoor ik dat het de zondag het dichtst in de buurt van de 17e is, dus dit jaar op de 18e.
Het is een mooie kleine kerk. Mooie beelden.
Na de dienst praten we wat met de kerkgangers. Ze zijn zeer vriendelijk en hebben met ons te doen omdat we nu “voor niks” gekomen zijn.
Men deed wat geringschattend over de beelden van Antonius (links en rechts), in vergelijking met het echt kostbare, kleine beeldje van Antonius dat bovenop het altaar van Maria staat (linksonder).
Het grote witte beeld (hierboven links), dat in een nis achter een hekwerk stond, zou de volgende week tijdens de vieringen buiten de kerk geplaatst worden. Men noemde het "een grote bonk gips", maar niettemin is de uitdrukking ervan prachtig. Ook over het andere beeld (hierboven rechts), leek men nauwelijks tevreden — ook al wordt het gedateerd van 1591-1710 — maar vooral het varkentje (alleen de kop eigenlijk) staat er zeer mooi op: zoals hij aanhankelijk omhoog kijkt naar Antonius! Ook de grote klok is zeer fraai.
De glasramen in het koorgedeelte van de St.-Antoniuskerk te Wever zijn de oudste glasramen van het gebedshuis en dateren zeker uit de tijd van de bouw van de kerk en misschien zelfs van daarvoor. Wie de maker was van deze prachtige glasramen is onbekend maar de gebruikte materialen en de manier waarop de heiligen zijn afgebeeld zijn een toonbeeld van vakmanschap. Bekend is wel dat de glasramen geschonken zijn door Pastoor Sneyders, de zielenherder van de parochie van 1838 tot 1876.
Een klein beeldje van Antonius staat bovenop het altaar van Maria.
Dit beeldje uit de 16de eeuw werd in 1984 na een inbraak gestolen maar werd door de politie weer teruggevonden.
Op een glas-in-lood raam zien we Sint Antonius met zijn varkentje, een lange ‘zelfbouw’ kruis-staf met klok eraan gebonden in de linkerhand, en een gesloten boek in de rechterhand.
De grijze snuit van zijn varken piept net achter de omlijsting links tevoorschijn.

Sint-Joris staat met zijn voet op de kop van de verslagen draak.
Het was te donker om een goede foto te kunnen nemen van het schilderij, en het schilderij zelf was ook zeer donker, maar met enige digitale opwerking is er nog wel iets zichtbaar van te maken.
En qua voorstelling is het zeker de moeite waard.
Een ernstige, karaktervolle Antonius zit te lezen. Een gele T op zijn schoudermantel. Zijn trouwe metgezel, het varken, bij zijn linkerbeen.
Er vind een Verzoeking plaats door een verleidelijke vrouw met kostbare juwelen, maar haar ware betekenis wordt duidelijk door de heksenbezem die de gehoornde duivel achter haar omhoog houdt. Achter Antonius in het donkeris nog een gevleugelde duivel zichtbaar.
Prominent op de voorgrond zit een rat aan iets te knagen. De symboliek hiervan ontgaat me enigszins — het zou de rat als verspreider van de pest kunnen zijn.
Zelfs na twee bezoeken aan de kerk, hebben we dit raam niet opgemerkt. Het raam, met tien taferelen uit het leven van Antonius, is vervaardigd door Maurits Nevens.
De bijgevoegde beschrijvingen van de tien taferelen zijn niet alrijd correct. In []mijn correcties, toevoegingen.

Bovenin: Antonius.
Dood van de vader [ouders] van Antonius. Antonius aan het werk als kluizenaar.
Antonius luistert naar het Evangelie: Ga en verkoop... [Als je volmaakt wil zijn, ga dan heen, verkoop ...] Bekoringen van St Antonius.
Antonius opgevoed in een klooster. [Antonius brengt zijn zus naar een klooster.] Antonius met zijn volgelingen.
Antonius deelt alles uit aan de armen. Dood van St Antonius.
Antonius biddend in de woestijn. Verering van St Antonius.
Met dank aan Antoon Vanquathem.
Antoniusviering 2011
In alle vroegte zijn we op zondag 16 januari 2011 in Wever, voor viering van de dag van Antonius, die met de mis van 9:00 uur zal beginnen.
Het is in feite dus de derde keer dat we in Wever zijn!
Men is reeds bezig met de voorbereidingen. In de leeggeruimde kerststal voor de kerk worden wat artikelen voor de verkoop neergezet; het grote Antoniusbeeld wordt met een steekwagentje naar buiten gereden en aan de stoeprand gezet, met zijn gezicht naar de kerk; de varkenskop wordt naar binnen gebracht, en voor het altaar neergezet.
De kerk stroomt vol; niet alleen oude mensen, maar ook jongeren, van beiderlei kunne.
In preek en lezingen wordt aandacht gegeven aan de gebruikelijke karakteristieken van Antonius en het varkentje: Antonius de kluizenaar die zijn bezittingen aan de armen schenkt; het “Antonieter” varkentje met belletje in het oor dat vrij door het dorp mocht lopen tot het geslacht werd en zijn vlees onder de armen werd verdeeld.
Om de aanwezigen te stimuleren straks ruim te bieden bij de verkoop van de varkenskop, vertelt de pastoor de legende van Paulus en Antonius, en het wonder van de raaf die bij hun ontmoeting een héél brood brengt.
Louis Bruyninckx brengt na de hoogmis ter ere van de patroonheilige Sint-Antonius de varkenskoppen per opbod aan de man. Dit keer gaat de opbrengst van de verkoping naar de van Wever afkomstige zuster Lucienne Gooris, die in Burundi missiewerk verricht. Met het geld wil ze in een schooltje in Jenda toiletten laten bouwen.

De traditie van de varkenskoppenverkoop in Wever wordt in stand gehouden door het Davidsfonds en de parochieploeg.Er worden ook nog andere producten verkocht, zoals witte en zwarte pensen en preskop, en er worden “wittekes” geschonken.
Luc Beelen van café De Wever (op de foto 3e van links) bood 150 euro voor de varkenskop, opbiedend tegen de andere Weverse cafébaas Gunther Gilis van Het Windmoleke.
Bruyninckx schat dat van de varkenskoppen en van de verkoop van borreltjes sterke drank en pensen zeker 1.200 euro overblijft voor de zuster.
'Voilà', zegt een van de kopers van een halve kop.
'De nonnekens kunnen naar de wc gaan.'

Het Nieuwsblad.be weet verder nog te melden: "De verkoop kreeg bezoek uit Utrecht. Folkloristen daar verrichten studiewerk over gebruiken in parochies rond Sint-Antonius."
Wijbosch Schijndel, Noord-Brabant Antoniuskapel 1428
De oude kapel van Antonius Abt was gesticht in of kort voor 1428. Op het schip stond een klein torentje dat in 1836 tijdens een storm is weggeslagen. De kapel was sinds 1648 buiten gebruik, een tijdlang als woning gebruikt. In 1850 werd ze afgebroken door de gemeente.
Uit de periode dat de oude kapel in gebruik was, circa 1428 - 1850, is niets bekend over bedevaarten.

De enige tekening van de oorspronkelijke kapel werd gemaakt door Hendrik Verhees op 6 augustus 1788.
Er zijn gedrukte litanieën uit 1878 en 1915 waarin wordt vermeld dat de heilige bijzonder wordt vereerd ter afwering van de veepest.

Bij mijn bezoek dd. 16-05-05 lees ik op een ‘oorkonde’ aan de muur:


Deze Capel in het Weebosch onder Schijndel werd gebouwd in A.D. De gemeenteraad liet de bouwvallige kapel in 1850 afbreken.
De Stichting “de Schouw” — het Comité Verfraaiing Schijndel — en de Schijndelse Evenementen Stichting hebben deze herinneringskapel doen bouwen.

Het is een mooi kapelltje, met een fraaie T op het dak.
Het ligt rustig, aan het Kapeleind in Wijbosch.

De Antoniuskapel behoort tot de parochie St. Servatius.
De gemeenschap van Schijndel — instellingen en verenigingen, stelden geld en materiaal beschikbaar. Een vrijwillige bouwploeg uit Wijbosch bouwde deze kapel onder architectuur van Virgilius van Liempd.
Het gemeentebestuur schonk het St. Antoniusbeeld, vervaardigd door de brabantse beeldhouwer Niel Steenbergen uit Oosterhout. Het beeld laat Antonius zien als een rijzige figuur, met de rechterhand zijn hoofd ondersteunend en gezeten op een varken.
Het kapelletje is herbouwd in 1986, tegenover de historische plek, onder auspiciën van de Werkgroep Monumenten en oude ambachten, samen met de Heemkundekring Schijndel, architect Virgilius van Liempd, fa. de Wit, en vrijwilligers.
Op de inzegeningsdag 5 september 1987 heeft de Stichting “de Schouw” de grond en de kapel overgedragen aan de gemeente Schijndel.

Dat Antonius op zijn varken zit, is wel heel modern.

Wijchen Gelderland Parochiekerk St. Antonius Abt 14e eeuw
De middeleeuwse kerk van Wijchen werd in 1853 vervangen door een kerk in neo-classicistische stijl; deze werd in 1854 plechtig ingewijd.
Van 1675 tot begin 2003 zijn franciscanen onafgebroken pastoor geweest in de Antonius Abtparochie in Wijchen.
Ook al is het een Antoniuskerk, het lijkt erop dat de Mariaverering daar belangrijker is dan de verering van Antonius.
Het voorportaal van de Antonius Abt kerk is ingericht als Stilte-kapel.
De drie grote Antonius Abt kerken van Overasselt, Nederasselt en Wijchen vormen een opvallende cluster. Ze zijn tegenwoordig, met nog meer parochies, verenigd in "De Twaalf Apostelen". In de Nieuwsbrief van de parochie wordt wel vermeld dat 17 januari de feestdag van Antonius is, maar van bijzondere vieringen is mij niets gebleken.
Wolfsdonk Vlaams-Brabant (O 16) Sint-Antonius-Abt-kerk en kapellen
Antoniuskapel Processieweg
We bezochten Wolfsdonk voor de eerste keer op zaterdag 10 januari 2009.
We waren eigenlijk op weg naar Wever, via Diest.

Het was zeer verrassend om bij het inrijden van het dorp al meteen twee kapellen aan te treffen: een grote op de hoek van de Veerlestraat en de Processieweg (links), en een kleinere aan de Veerlestraat (rechts).
Bij de eerste kon ik door de tralies van het raam in de deur het beeld van Antonius fotograferen (hieronder), maar van de tweede waren de tralies in de deur zo breed en dicht op elkaar dat ik het Antoniusbeeld wel kon zien maar niet fotograferen.
We waren duidelijk niet op tijd voor de Antonius-viering, maar daar waren we natuurlijk ook niet vanuit gegaan.
Evenzogoed was het een zeer vruchtbaar bezoek.
Sint-Antonius-Abt-kerk
Zoals gebruikelijk was de kerk gesloten, en over de buitenkant valt weinig meer op te merken dan dat hij neoclassistisch is en dat de eerste steenlegging in het jaar 1842 plaatsvond.
Gelukkig konden we via een 'miraculeuze' omweg toch de sleutel tot de kerk bekomen. Want het interieur was zeker de moeite waard! Er zijn zoveel Antoniusbeelden en beeltenissen hier.
Wolfsdonk is een echt Antonius-dorp, met al die kapellen, de kerk met veel beelden en de Antoniusviering op de zondag van of na de 17e januari.
Antonius op het glas-in-lood raam heeft een zeer lange kruisstaf met daaraan een klok in de linkerhand; in zijn rechterhand heeft hij een gesloten blauw boek. Zijn varkentje staat achter hem; kop en twee poten zijn zichtbaar.
Op een console aan de muur in de kerk staat een wit beeld van Antonius. oorspronkelijk zal het wel polychroom geweest zijn. Hij heeft een zeer lange staf in de rechterhand en een boek op de linkerhand. Zijn varkentje zit naast hem.
Links en rechts zien we details van de vaandels die in de kerk staan (zie ook hieronder links), kleine schilderijen in feite.
Op de rechter afbeelding houdt Antonius een klokje in de hand. In de achtergrond links staat een rood boek; daarboven een schedel.
Rechts een houten beeldje van Antonius op een console aan de muur
(zie ook hieronder).
Antonius-viering 2010
Op zondag 17 januari 2010 bezoeken we Wolfsdonk voor de tweede keer. De mis zou om 9:00 uur beginnen. Als het weer het zou toelaten, zou de mis worden voorafgegaan door een processie naar een kapelletje van Sint-Antonius. Ik vermoed dat het de kapel aan de Veerlestraat zou zijn, maar aangezien het regent gaat de processie helaas niet door.
Het 15e eeuwse beeld van Antonius, dat door het jaar heen hoog aan de muur op een console staat (hier rechts boven), staat op deze feestdag centraal in de kerk, vóór het altaar.
Het houten beeldje van Antonius met vlammen en een zeer klein, miniatuur varkentje aan zijn voeten, uit 1501-1510, heb ik hier drie keer weergegeven.
Op de Belgische inventarisatie-site zag ik een foto van dit beeld in wat leek op witte steen. Dus het was ooit eens wit geverfd, hoewel het oorspronkelijk waarschijnlijk polychroom was, en is het daarna weer in zijn huidige houten gedaante gerestaureerd.
Volgens de foto rechts heeft het beeldje ooit een metalen aureool gehad, en op de replica's die in Wolfsdonk te koop zijn zien we die aureool nog steeds.
Op een balustrade links van het altaar staat een zeer leuke reliekschrijn opgesteld — de torso van een lezende Antonius — waar het reliek evenwel aan ontbreekt. Deze reliekschrijn uit 1741-1760 is normaliter niet te zien.
Een kleine ronde theca die wel een reliek bevat ligt ernaast.

De hele kerk is vol, ondanks het vroege uur, oud en jong is aanwezig. De mis wordt opgeluisterd door een fanfare korps.
Pastoor Jozef van Osta brengt in een zeer geïnspireerde preek de viering van de dag van Antonius de Heremiet in verband met de viering van de Bruiloft in Cana, het Evangelie van deze zondag.
Aan het eind van de mis kan men de reliek van Antonius door aanraking vereren.
Op de voorkant van de kazuifel van pastoor Jozef van Osta is — zeer fraai — een beeltenis van Antonius in appliqué geborduurd.
Na de mis gaat iedereen naar de St. Antonius Abt Feestzaal, schuin tegenover de kerk, voor een kopje koffie of een pintje.

In een vrij nieuwe nis in de muur, is een beeld van Antonius met varkentje omringd door kunstbloemen (rechts).
Na enige tijd vindt de verkoop van (halve) varkenskoppen en andere varkensvleesproducten plaats. Het viel ons op dat deze gaven niet als offerandes in de kerk gezegend werden. Dit aspect lijkt dus in Wolfsdonk van minder belang te zijn.
Op de tafel staat een gipsen replica van het 15e eeuwse Antoniusbeeldje. Deze replica's zijn hier ook te koop, evenals noveenkaarsen, pelgrimsvaantjes, pelgrimsinsignes en marsepeinen varkentjes.
Antoniuskapel Veerlestraat
We lopen nog langs de twee kapellekes.
Eén ervan is open, die aan de Veerlestraat, en er brandt een kaars voor het beeld. Dat komt goed uit want verleden jaar had ik van dit interieur geen foto kunnen maken, en het is toch een leuk beeld en een goed verzorgd kapelletje.
Het andere Antoniuskapelletje, op de hoek van de Veerlestraat en de Processieweg, is niet open — toch vreemd! Er brandt geen kaars en het maakt, zo door het venster gezien, een stoffige indruk.
Zarlardinge Oost-Vlaanderen Kerk O.L.Vrouw & Antoniusviering
Recente afbeeldingen van Antonius in Zarlardinge zijn niet te vinden. De afbeeldingen hieronder zijn van de Belgische inventarisatie site.
 

 

Een glas-in-loodraam door Niclaus, 1901-1910. Antonius met lange kruis-staf, open boek en varkentje. Een hoofd-altaar door Delestrée, 1851-1900, met Antonius in de top. Een beeld uit 1501-1600. Fraai hoofd-deksel. Korte staf met klokje. Open boek. Neerkijkend borstelig varkentje staat in de vlammen.
Dat er zo weinig ruchtbaarheid wordt gegeven aan de beelden, komt misschien ook door de misdadigheid in deze plaats, zoals er in het Nieuwsblad melding wordt gemaakt:
"Twee offerblokdieven meenden ongezien hun slag te slaan in de Onze-Lieve-Vrouwkerk maar dat was buiten de bewakingscamera gerekend. Die filmde de diefstal maar dat kon niet verhinderen dat de dieven met hun buit aan de haal gingen. Het grote offerblok, bekroond met een beeld van Sint-Antonius, werd vernield. De dieven hadden vooraf wel het heiligenbeeld aan de kant gezet en sloegen dan toe. Ook een klein offerblok werd leeggeroofd. De diefstal werd woensdagavond vastgesteld toen de koster de kerkdeuren wilde sluiten. Hij merkte dat het beeld van Sint-Antonius was verplaatst."
Sintantuntjen en trippenworp
De trippenworp en verering van St. Antonius op 17 januari wordt zelfs op Wikipedia genoemd. Ook hiervan zijn weinig beelden te vinden.
Samenvatting van diverse verslagen in Het Nieuwsblad:
17 januari is de feestdag van Sint-Antonius abt, in de volksmond 'sintantuntjen' genoemd. Deze kermis die gevierd wordt rond Antonius-Abt trok, tot diep in de jaren zestig, veel volk. De mensen kwamen er om een bedevaart te doen tegen stalziekten en varkenspest.
Sint-Antonius is de patroon van de parochie en werd jaarlijks geëerd met een Trippenworp tijdens de winterkermis. Maar de voorbije jaren zoefden er geen pensen meer door de ijle winterlucht tijdens het feest voor Sint-Antonius.
Na de mis werden er varkenskoppen openbaar verkocht. En na de middag was er een stoet met optocht van het reuzenpaar. De afsluiter was de Trippenworp. De heilige werd dan in een stoet door het dorp gevoerd, reuzenpaar voorop en fanfare in zijn zog. Afsluitend werden er pensen in de menigte gegooid.
De trippenworp op 21 januari 2016.

Parochie eert Sintantuntjen. Vrijdag 20 januari 2006.
Het antieke eiken beeld van Sint-Antonius krijgt deze week een ereplaats in de parochiekerk. De populaire volksheilige Antoon ontvangt er de Sint-Antoniuspelgrims en staat nu zondag centraal tijdens een folkloristische Sint-Antoniusviering.
De parochiekerk van Zarlardinge is toegewijd aan Onze-Lieve-Vrouw.
Maar Maria moet er deze week met Sint-Antonius wedijveren om de gunst van de kerkgangers.
Het waardevolle Antoniusbeeld, dat anders achter slot en grendel staat, wordt voor de bedevaarders uitgestald. Bewakingscamera's houden de heilige in het oog.
Nu zondag 22 januari eten en drinken de parochianen na de mis van 9.30 uur op het heil van de dorpspatroon. Er wordt in de kerk Toontjessoep met stukjes spek geserveerd, gesmikkeld van witte en zwarte pensen en genipt van de Sint-Antoniusdrank. En dat met de zegen van deken Rudy Van Acker die samen met de parochieploeg de devotie en folklore voor ”Sintantuntjen” levend wil houden.

"Sint-Antonius van Zarlardinge" Een gedicht van Karel De Pelsemaeker

Op Sint-Antonius-Abt,
smullen de Zalardingenaren
van het vetgemeste zwijn:
de grote roze hespen,
het klein versneden spek,
het fijn gekruide hoofdvlees,
de staart, en de kronkelige
witte of zwarte trippen!

Van ’t gezouten volgt er dorst,
daarom wordt er ook met
gerstenat gemorst!

We weten het wel,
voor Sint-Antonius kon vlees
worst wezen, doch fruit en
groenten at hij des te meer.
En door te leven als asceet,
legde hij zijn hoofd, pas
na honderdenvijf jaar neer.

O, Sint-Antonius uit Zarlardinge
met het zwijn, ik kom u fluisteren
in uw oren:  ‘Ik ben mijn lief verloren.’
Met gebed en offerkaars wou ’k Hem
toen bekoren: ‘Heilige Antonius,
daarboven in de hemel, mag ik
alstublieft mijn lief weerzien?’

Meteen verscheen me een visioen:
‘Het is niet bij mij, maar bij broeder
Antonius van Padua, dat je moet zijn!’
Ik doofde de kaars en keerde me rechtsom.
Waar, vlak voor mij, mijn teerbeminde
likkebaardend te verlangen stond
naar een warme worst, dik en rond.

Zerkegem West-Vlaanderen St. Vedastuskerk
De St. Vedastuskerk in Zerkegem werd opgetrokken in 1871. Het koor en het oostelijke gedeelte stammen echter uit de gotische periode. Het westelijk gedeelte en de vierkante toren zijn dus recenter.
Naast de patroonheilige St.-Vedastus bestaat er een volksdevotie tot de H. Antonius, dus in de kerk wordt ook St. Antonius-met-zijn-zwijntje vereerd. Het houten beeld van deze heilige werd omstreeks 1840 uit het kasteel te Izegem of Roeselare met een kruiwagen naar Zerkegem gebracht.
De dag van Antonius werd vroeger gevierd, maar nu is er omtreeks die dag alleen nog maar een kleine kermis.
Zoersel Antwerpen (N 15) Sint-Elisabethkerk
Na de zondagmis op 23 januari 2011 vond in de Sint-Elisabethkerk een verkoop per opbod plaats van varkenskoppen en -poten, wijn, kaas, beulingen enz. Dat gebeurde ter gelegenheid van het naamfeest van de H. Antonius.
Er werden ook creatieve werkjes, gemaakt door de kinderen, verkocht.
De opbrengst gaat naar de parochie.
De Heren van Zoersel, ze zijn nog met drie leden, nemen jaarlijks de organisatie voor hun rekening.
Roel Van Elsacker zorgde voor een geanimeerde verkoop, wat de opbrengst de hoogte in dreef.
Zwolle Overijssel Parochiekerk van O.L. Vrouw ten Hemelopneming (Peperbuskerk) 1398
Het Antoniusaltaar werd in 1398 gesticht in de toen pas gebouwde O.L. Vrouwekapel. In hetzelfde jaar woedde een pestepidemie in Zwolle; de keuze van de 'pestheilige' Antonius Abt zal dan ook niet toevallig zijn geweest. Een pauselijke bul van 1399 spreekt over een grote toevloed van mensen naar de kapel. Deze bul verleende aflaten aan bezoekers van kapel en altaar.
De rooms-katholieken hebben het gebouw tot 1591 en vervolgens weer sinds 1811 in gebruik gehad. In de huidige kerk bevindt zich niets meer wat eventueel aan een Antoniuscultus herinnert.
Meer St. Antonius plaatsen T-Z
  • Tegelen (NL)
    Schutterij St. Anthonius
  • Udenhout (NL)
    Gilde Sint Antonius - Sint Sebastiaan
  • Uitbergen (I 16) (BE)
    Eerste zondag na 17 januari St. Antoniuskermis en varkenskoppen-verkoop.
  • Vijvekapelle / Vivenkapelle (E 15) (BE)
    Te Vijvekapelle zou op 17 januari een ommegang worden gehouden ter ere van Sint Antonius. Meer is er niet over te vinden, dus het is twijfelachtig of dat nog gebeurt. Er staat een mooi beeld (zie links).
  • Vorden (NL) (bij Zutphen)
    ook wel de Antoniuskerk of de Hervormde kerk, wordt voor het eerst vermeld als parochiekerk in 1235. De kerk kreeg als patroonheilige Antonius van Egypte.
  • Vorstenbosch (NL)
    Schuttersgilde Sint Antonius Abt
  • Weelde (BE)
    In 1453 werd het beneficie van de H. Antonius en de H.H. Maagden Catharina en Barbara opgericht.
  • Wingene (E 16) (BE)
    Antonius kapelleke.
  • Zarlardinge (BE)
    Jaarlijkse varkenskoppen-verkoop.
Antonius in de Kerk O.L.Vrouw Geboorte en Sint-Philippus in Vivenkapelle.
Vervaardigd in 1859 doorJean Baptiste Bethune (ontwerper), Leopold Blanchaert (beeldhouwer), en Adrien Hubert Bressers (polychromeur).

Antonius heeft een correcte haardracht en mooie baard. Hij heeft een T-staf van correcte lengte, met klokje eraan, in de linkerhand. Een open boek op de rechterhand. Motieven op de mantel. Zijn varkentje staat naast hem, los, en kijkt op. Antonius staat in de vlammen.

Antonius in de Dorpskerk van Vorden.
Prachtig beeld, ongetwijfeld zeer oud.
Antonius staat in de vlammen. Vóór hem zit zijn varkentje, aanhankelijk omhoog kijkend, met een klokje aan zijn oor.

Met dank aan Joop van Druten.

Nog wat kapellekes
Wingene, Ratelingestraat bij nr 8.
Wanzele.