Vita Antonii Abba's Iconografie Vuur Antonianen Kunsten Cultus Folklore Plant Dier Literatuur Paulus Hilarion Maria Simeon Adolphus
Nederlands Frans Italiaans Spaans Portugees Koptisch Duits Orthodox Engels Amerikaans Aziatisch
Cultus en vieringen rond Antonius
Kerkdiensten - De zegening van brood - De zegening van meel, zout, water en aarde - Verering van de relikwieën - Varkenskoppen voor Antonius - Varkensslacht voor Antonius - Andere offerandes - Zegening van dieren en tractoren - Processie - Ommegang - Optocht - Uitvoeringen, toneel en dans - Verkleedpartijen - Duiveltjes - Muziek - Gedichten, spotdichten, liederen - Uitdelen, schenken - Eten en drinken - Kermis - Vuren voor Antonius - Vuren in Italië - Vuren in Spanje - Vuurwerk in Spanje - Vuren in de Lage Landen - Brandstof - Bronnen en fonteinen - Gebruiken met bloemen en planten en vruchten - Bloementapijt - Bloemen en planten bij vieringen - Gebruiken met de sinaasappel - Beschermheilige - Ex voto's - Volkse namen.

Het verschil tussen cultus en folklore is niet altijd even duidelijk. Maar het leek me toch wel nuttig een scheiding proberen aan te brengen. Voor Folklore, zie pagina.
Een aantal gebruiken zijn zeer specifiek voor Antonius, zoals het offeren en of zegenen van varkens en varkenskoppen. Ook sommige gebruiken met vuren, wanneer daarbij het verbranden van de duivel in de hut van Antonius, zoals in Spanje, aan te pas komt. Ook de verkleed partijen met duivels zijn nogal specifiek voor Antonius.
Een aantal gebruiken zijn zeer algemeen, en worden voor alle heiligen verricht, zoals de Mis, of voor een flink aantal heiligen, zoals de zegening van brood en water, het zegenen van dieren, een ommegang, gemeenschappelijk eten en drinken, een kermis.

Deze pagina is nog verre van volledig!
Kerkdiensten op en rond de jaardag van Antonius
Tijdens kerkdiensten op de jaardag van Antonius wordt hij meestal gepresenteerd als een welvarende jongeling, die zijn wereldse leven vaarwel zei en — de Bijbel indachtig — zijn bezit wegschonk aan de armen, om zich als kluizenaar terug te trekken in de de woestijn.
Dan wordt meestal ook — het kan toch niet anders — zijn varkentje genoemd, maar daar weet de gemiddelde priester niet goed raad mee. Het varken wordt dan — weer de Bijbel indachtig — gepresenteerd als symbool van de wellust die door Antonius overwonnen werd of als manifestatie van de Duivel die door Antonius verslagen werd.
Het is in zekere zin tragisch dat een pastoor dit zo tegenover zijn congregatie van eenvoudige, varkensvlees etende boeren en burgers durft te beweren, en elders op mijn site maak ik ook duidelijk dat dit een totale misvatting is.
De zegening van brood
Tijdens een groot aantal missen voor Antonius wordt brood gezegend. Dit wordt dan na de mis aan de dieren gegeven — tijdens een paardenwijding bijvoorbeeld — of aan de mensen uitgedeeld, die het dan zelf opeten en/of aan hun dieren geven.
Het brood, als "vehikel" voor de goddelijke zegen, doet zeker denken aan de hostie.
De zegening van brood in Blehen.
(Links) Het zegenen van de broodjes in de St. Jozefkerk in Smeermaas. Een modern beeld van Antonius op de achtergrond, door Gene Eggen.  
 
De zegening van meel, zout, water en aarde
Zakjes gewijde meel (rechts) en een theca met reliek van Antonius in Chaam, Noord Brabant. Op het einde van de plechtige hoogmis ter viering van Antonius’ jaardag wordt een zegening van meel verricht en is er gelegenheid tot het vereren van de reliek van Antonius.
In 1981 werden er zo'n 150 gewijde meelzakjes afgehaald die door de bezoekers werden meegenomen om na thuiskomst ter bescherming vermengd te worden met het veevoer.
Verering van de relikwieën
Nog steeds wordt Antonius aangeroepen als bemiddelaar, beschermheilige, genezer, trooster en redder (zie hieronder).
In die rol hebben zijn relieken — magische objecten — altijd een grote rol gespeeld.
En zo zien we dat tijdens of na de mis voor Antonius in veel kerken de relikwiën nog vereerd worden.
Niet alle pastoors gaan daarin voor met veel enthousiasme; sommigen hebben een houding van "vooruit dan maar, omdat jullie dat zo graag willen". Terwijl veel gelovigen juist — naar mijn mening — er prijs op stellen, er baat bij hebben.
De legendes over de overbrenging van de relieken vanuit Egypte, heb ik beschreven op de pagina over Saint-Antoine. Deze relieken hebben zich over heel Europa verspreid; voor een verzameling relieken van Antonius, zie mijn pagina.
Tijdens de Paardenommegang in Serskamp konden de deelnemers de relikwie van de Heilige Antonius, gevat in een T-vormige houten theca, kussen.
Na de mis en eucharistie in Salphen kon men het Antonius relikwie kussen.
De mis in Houtem wordt besloten met de verering van het relikwie, door aanraking met de hand.
Na de mis in Galamus kust men de relikwie van Antonius.
Na afloop van de mis in Lille zegt de pastoor dat de relikwie vereerd kan worden, maar daarbij wordt Antonius niet expliciet genoemd. Vrijwel alle aanwezigen gaan naar voren om de relikwie aan te raken.
Na de mis in Oosthoven is er gelegenheid om de relikwie van Antonius te vereren, maar daar zijn weinig gelovigen die dat doen. Volgens de pastoor raakt dat een beetje uit de mode.
Varkenskoppen voor Antonius
Een korte processie van "paterkes" voor een driekwart ronde om de kerk van Rollegem, West Vlaanderen. De kinderen lopen te zeulen met het varken — het is behoorlijk zwaar — en dragen het dan de kerk in, waar het voor het beeld van Antonius wordt neergezet.
Het meest opmerkelijke hedendaagse ritueel tijdens de Antoniusvieringen, is het bij opbod verkopen van een of meer varkenskoppen, en andere produkten van varkensvlees.
Vooral in de Lage Landen vinden deze offerandes van varkenskoppen plaats.
In andere Europese landen, zoals Italië en Spanje, vinden deze offerandes niet plaats, maar wordt er toch wel vaak varkensvlees gegeten als ritueel onderdeel van de festiviteiten.

Soms, maar zeker niet altijd worden de varkenskoppen in de kerk gebracht waar ze dan meegenomen worden in de zegening. Zelden dat de direct gezegend worden in tegenstelling tot brood dat vaak wel direct gezegend wordt.
In de kerk van Essene.
Verkoop van varkenskoppen bij opbod op de Köpkesmert in Aijen, Limburg.

Een opvallende afwijking van het gebruik van varkensofferandes vinden we in Broekhuizenvorst, waar men geiten slacht voor een viering, de zogenaamde Geitekermis, met een gezamenlijke maaltijd van geitevlees, na de verbranding van de Tunnis pop.
Hoe deze overgang van varken naar geit heeft plaastgevonden — want daar moeten we toch wel van uitgaan — is me onbekend.

Varkensslacht voor Antonius
In Becerril de Campos (Palencia, Castilië) vindt op Antonius-dag het doden van het varken plaats, het verschroeien van de huid, een processie met het dode varken, en het ophangen van het kadaver voor de slacht.
Opmerkelijk dat het allemaal in het openbaar plaatsvindt. In andere plaatsen is er onder druk van dierenrechtenbewegingen een eind gekomen aan deze vorm van slachten.
In La Bañeza (Leon) is er een de Dag van de Verheerlijking van het Varken (een wat cynische titel), het feest van de varkensslacht, die wordt georganiseerd door de Broederschap van San Antonio Abad.
Vanaf 11 uur wordt aan honderden mensen een gratis maaltijd van varkensvlees, met brood en wijn, verschaft.
Zie YouTube.
Hoewel het georganiseerd wordt door de Broederschap van San Antonio Abad is het geen viering van Antonius. Die vindt plaats in het weekend het dichtst bij 17 januari.

In La Bañeza kan echter zelfs geen echt varken door de straten gevoerd worden, maar gebruikt men een varken van papier-maché.
Op andere plaatsen, zoals Vitoria-Gasteiz, is er een varken van chocola om te verloten.
Andere offerandes: levende dieren, fruit, gebak
Een krat met levende bokjes in Oosthoven.
Wat kleinvee in Herent.
Een krat met levende kippen in Herent.
Fruit en groenten, bloemen, grote broden en gebak, spek, preskop, hespen en ook de beruchte varkenskop ontbrak niet. In Koningshooikt, Antwerpen.
Al tijdens het begin van de mis in Oosthoven, Antwerpen, zegent de pastoor de gebrachte giften.
Centraal hierbij staat natuurlijk de varkenskop, maar in het voorportaal van de kerk staat ook nog een krat met levende bokjes.  
Konijnen, ganzen, duiven in Ingooigem.
De dag van San Antón wordt gevierd met een mis in de parochiekerk San Martín de Tours.
Na de mis van San Antón op 17 januari in Aspariegos, Spanje, is er in de poort van de kerk een veiling van de offerandes die aan de voet van het Antoniusbeeld zijn geplaatst, zowel als kippen, konijnen, schapen, varkens, en varkensvlees-producten.
Zegening van paarden, dieren en tractoren
De zegening van het vee en in het bijzonder het paard, de zegening van huisdieren, de tractoren.
Paardenommegangen en paardenwijdingenvan Antonius vinden niet alleen plaats op 17 januari, maar ook wel op andere tijden in het jaar, zoals bijvoorbeeld in Borsbeke.
De zegening van tractoren in Rollegem.
De zegening van een auto in Ingooigem.
Processie
Een processie met het Antoniusbeeld in Edegem.
In Spanje:
Festa dels Tres Tombs, in Barcelona en allerlei plaatsen eromheen, zoals Alcover, Argentona, Arenys de Munt, Castellar del Vallès, Corbera de Llobregat, La Garriga, Igualada, Mataró, Molins de Rei, Sant Andreu de la Barca, Sant Boi, Sant Cugat, Sant Feliu de Llobregat, Sant Llorenç de Morunys, Sant Vicenç de Castellet, Sentmenat, La Selva del Camp, Solsona, Tàrrega, Terrassa, Torrelles de Llobregat, Valls.
Ommegang van paarden
In Spanje, les Tres Tombs
Badalona, een voorstad van Barcelona, viert begin februari het feest van Antonius met de traditionele zondagse Passada de Sant Antoni Abat, in de volksmond ook wel bekend als de Passada van de ezels.
In 2016 is dat voor de 140ste keer. Zoals gewoonlijk wordt er een ontbijt geserveerd in de Masia de Can Cabanyes, georganiseerd door de Associació Passada de Sant Antoni Abat, vóór de aanvang van de parade door de straten van de stad, die om 11 uur aan de Masia de Can Cabanyes begint.
De ruiters, koetsiers en passagiers dragen fraaie en tarditionele kleding, en de paarden en keosten zijn prachtig opgetuigd. Onderweg, op de Plaza de la Plana, is er een dierenzegening, waar ook huisdieren worden gezegend. De parade eindigt bij de Assamblea Plaza de Catalunya, tegenover het Museu de Badalona, rond het middaguur.
Of er ook een mis is, is me niet bekend; ook niet waar het beeld van Antonius dat op een van de wagens wordt meegevoerd, zich normaliter bevindt.
YouTube filmpjes: 1; 2; 3.
Optocht
Optocht van verklede personen.
In Arquillos, Spanje, is er ’s middags een traditionele optocht met de lokale drumband en de grote hoofden (cabezudos). [YouTube]
Zang in Italië in optocht
Trommelpartijen in optocht
In Spanje, in Torrent
Bronzen klokken en bellen in optocht
In Italië, Sardinië, Mamuthones
In Spanje, in Torre de Arcas, op Ibiza, Eivissa
Verkleedpartijen
Gebruiken rond de Kleding in onze tijd
Verkledingen tijdens de viering van Antonius, als monnik, in bruine habijt veelal.
Duiveltjes & varkentjes
Duiveltjes in de Lage Landen.
St. Antonius van het St. Antoniusgilde en de duiveltjes en varkentjes, leerlingen van de twee schoolgemeenschappen, tijdens de Antoniusstoet in Herdersem, bij Aalst, Oost Vlaanderen, België.

De duivel die in Spanje tijdens de Antonius feesten in het vuur verbrand wordt — een rode mansgrote pop — doet me ook sterk denken aan de vuren die de avond vóór het Indiase nieuwjaar, Holi, aangestoken worden op de kruispunten van wegen en waarin een beeltenis van een oude vrouw, Holika, die natuurlijk het oude jaar vertegenwoordigd, verbrand wordt. Holi, dat in maart-april valt is tegelijkertijd een op en top vruchtbaarheidsfeest.
"Dimonis" in Mallorca (Spanje) tijdens het feest van Antonius.
Uitvoeringen, toneel en dans
Muziek
Gedichten, spotdichten, liederen
Aan het einde van de mis in Houtem (Vlaanderen) wordt een Antoniuslied gezongen. Het was de eerste keer dat dit hier in Houtem gebeurde. Ik was de tekst al eens eerder tegengekomen, maar een opvoering ervan had ik nog niet eerder meegemaakt. Ja, laat ons vrolijk weze,
op Sint-Antonius feest - feest - feest;
op Sint-Antonius feest.
Sint-Antonius en de duivel waren gemeen,
en ze dansten om het zeerst - zeerst - zeerst;
en ze dansten om ter zeerst.

Een van Lucifers posturen
die wilde vrolijk zijn - zijn - zijn;
die wilde vrolijk zijn.
Hij had een ijzeren braadpan op zijn hoofd
en een vaatje met brandewijn - wijn - wijn;
en een vaatje met brandewijn.

Hij zei tegen Sint-Antoneke:
"'t Is een glaasje tegen de vaak - vaak - vaak;
't is een glaasje tegen de vaak."
Sint-Antonius zei: "'k En mag geen brandewijn."
En hij goot het tegen zijn kaak - kaak - kaak;
en hij goot het tegen zijn kaak.

Dat was om hem te kwellen,
het ontnemen van de drank - drank - drank;
het ontnemen van de drank.
Sint-Antonius greep de duivel bij de steert
en hij schreeuwde wel zes uren lang - lang - lang;
en hij schreeuwde wel zes uren lang.
In Spanje, zoals Abenfigo, Aguaviva of Mas de las Matas, tijdens de Antoniusvieringen gedichten (mochiganga, moxiganga of mojiganga) te maken waarin de negatieve eigenschappen of daden van een persoon op grappige wijze worden verteld. Dat doet natuurlijk sterk denken aan onze sinterklaasgedichten.
In Alcorisa, Parras de Castellote (Spanje) wordt de "albada" gezongen. Opvallend is dat de Antonius in veel van deze liederen uit Frankrijk komt.
Uitdelen, schenken
Tijdens veel vieringen worden allerlei producten uitgedeeld. Ook worden wel producten bij opbod verkocht, of verloot, waarvan dan de opbrengsten worden geschonken aan een goed doel.
Dit uitdelen is m.i. al veel ouder dan het Christendom, maar in de context van Antonius is de verbinding natuurlijk al gauw gelegd naar de episode in het begin van zijn leven, zoals dat beschreven is in de Vita § 2, waar hij zijn aardse bezit wegschenkt aan de armen in zijn dorp. Vreemd genoeg wordt daar in de kerkdiensten — die wij hebben bijgewoond — meestal niet naar verwezen, terwijl dat toch de aanwezigen zou kunnen aansporen royaal te geven.
Ik denk dus dat het gratis uitdelen ouder is dan het Christendom, omdat daarvan bijvoorbeeld al sprake is bij het offferen van het zwijn in Keltische of Germaanse rituelen, en later hog het offeren van het ‘gemeenschapsvarkens’, d.w.z varkens die vrij door het dorp rondscharrelden, zoals ik dat op de pagina over het varken beschreven heb. Het vlees dat bij de slacht wordt geproduceerd, wordt ofwel aan de armen van de gemeenschap gegeven of het wordt gezamenijk opgegeten.
(Tussen haakjes: Ook de uitdelen van cadeaux en snoepgoed door Sinterklaas is een voorbeeld van pre-christelijke, en gekerstende heidense vrijgevigheid.)
Bij de producten die tijdens Antoniusvieringen worden uitgedeeld, spelen onderdelen van het geslachte varken of varkensvleesproducten vanzelfsprekend een voorname rol, maar ook andere dingen worden uitgedeeld of bij opbod verkocht.
Een lijst:
  • Varkenskoppen worden eigenlijk altijd per opbod verkocht;
  • Varkensvleesproducten; meestal worden deze per opbod verkocht, maar in Trigueros (Spanje) worden hammen van het balkon van het stadhuis gegooid.
  • In Trigueros (Spanje) wordt ook brood van het balkon van het stadhuis gegooid; bijzondere broodjes of gebakjes
  • Jenever; uit eigen ervaring weten we dat bij de meeste vieringen in Vlaanderen gratis jenever wordt uitgedeeld; er wordt ook mee getoast;
  • Snoepgoed; de pensenworp van Herdersem, hoewel qua terminologie referend aan worsten, betreft het uit het raam gooien van marsepeinen varkentjes; ook in Uffholtz (Frankrijk) worden tijdens de Antonius-viering marsepeinen varkentjes uitgedeeld;
  • Het als een razende uitdelen van speelgoed in Canals (Spanje), tijdens de Festa dels parells;

Eten en drinken
Varkensvlees
Eigenlijk is het eten van varkensvlees zo wijd verbreid dat ik maar enkele voorbeelden zal geven. De gran Salchichada in Alicante [waarschijnlijk houdt dit woord verband met "salchicha" dat worst betekent, en zou het dus een worstmaaltijd kunnen zijn]
Een varken van het spit in Salphen, België.

Zelfgemaakte worsten in Amarilla, Spanje.
In veel delen van Spanje wordt op en rond 17 januari de "Sanantonada" ofwel “Olla de San Antón” gegeten, een stoofpot die bestaat uit witte bonen met varkensoren, varkenspootjes, enzovoort.
Bijzondere broodjes of gebakjes
In Algete, Spanje, bakt men voor de Antonius-viering een speciale grote taart in de vorm van een varken. ‘s Avonds is er een verkoop bij opbod van deze taarten.
In Almadén, Spanje, deelt men “bollos de San Antón” uit, de broodjes van Antonius, die “caridades” worden genoemd, wat vertaald kan worden als "goede doelen" (van charitas).
Antoniusbrood — met gestileerde T — in Houtem.
Apart snoepgoed
In Herdesem (links) en Houtem (rechts) worden marsepeinen varkentjes respectievelijk gestrooid en verkocht.
Tijdens het feest van Antonius in Arquillos, Spanje,worden de traditionele "pericones van San Anton" gegegeten, zeer zoet gebak van meel en eieren, waarvan het recept teruggaat tot de Moren. [Pericones is weer zo’n woord waar geen vertaling van te vinden is.]
En er is sprake van "huevos moles", die niets meer dan de geslagen eiwit zijn met een siroop van witte suiker. [Rechts; lijkt toch ook op de afbeelding van de pericones.]

Borrel, wijn of bier.
Na de mis, in het portaal van de kerk van Houtem, wordt een jenevertje geschonken door dames in klederdracht.
Gemeenschapsmaaltijden
In Almansa, Spanje, is er een gemeenschappelijke maaltijd in de kapel, die bestaat uit vlees en “gachasmigas”.
"Gachasmigas" is een traditioneel gerecht, een brij (una gacha) van bloem, water, olijfolie, zout en in sommige streken, aardappel.

In Arquillos, Spanje. ’s Middags is er de bereiding en verorbering van de reuze-paella, Het bereiden van de paella door enkele inwoners duurt meer dan vijf uur, en de voornaamste ingrediënten zijn 120 kilo rijst, 40 kilo kippen, 30 kilo inktvis, 30 kilo garnalen, 20 kilo ribben, snijbonen, 15 kilo knoflook en 10 kilo paprika. Daarnaast worden nog 250 broden verorbert.

Kermis
de kermis
Vuren voor Antonius
De vuren tijdens de Antoniusvieringen, doen vanzelfsprekend denken aan de heidense midwintervuren of voorjaarsvuren. In onze contreien zijn die vuren tijdens de kerstening in meestal aan andere heiligen gekoppeld dan Antonius, maar in de mediterrane regionen zien we juist zeer uitbundige vuren voor Antonius.
In Frankrijk, enigszins merkwaardig — want de bakermat van de Antonianen — zijn er geen vuren (voor zover mij bekend).
Bij de vuren zijn natuurlijk de vorm van de brandstapel en vooral de symboliek en legendes van belang, maar ook de brandstof heeft betekenis. De gegevens over de brandstof zal ik in een aparte § hieronder samenvatten.
Ook het vergaren van de brandstof — zagen, knippen, plukken — en het transport is met enige ceremonie omgeven; in de regel is het een gemeenschapsinspanning, volgens traditie.
Vuren in Italië
Ook in Italië zien we dergelijke vreugdevuren, zoals in Abruzzo, waar een ander aspect van de relatie van Antonius met het vuur geconstateerd wordt, namelijk als beschermheilige tegen de gevaren van het vuur. Dit werpt ook een verhelderend licht op de positie van Antonius als beschermheilige van de pauselijke brandweer.
Maar in Italië is Antonius in de eerste plaats de "brenger" van het vuur, zoals blijkt uit de legende hoe Antonius samen met zijn varkentje als assistent het vuur uit de hel heeft gestolen. Zoals deze mythe verteld wordt in Villar San Costanzo, La Caletta (Sardinië), Dorgali (Sardinië), Siniscola (Sardinië), Villagrande Strisaili (Sardinië). Verder zien we dit bijvoorbeeld in Pavia en Rescaldina, Rocchetta, Sant'Antonio ...
Op tientallen plaatsen in Italië worden er vuren ontstoken, meestal op de vooravond (16 januari) van het feest van Sant’Antonio, op kruispunten van straten en pleinen voor de kerk.
In Valentano zijn naast het vuur ook de andere gebruikelijk ingrediënten van het feest aanwezig, zoals paarden, worsten en broodjes. Deze vuren zijn soms van rietstengels die bijeengebonden worden tot zogenoemde 'fachie', die wel tien tot twintig meter hoog kunnen zijn, zoals in Abruzzo, vaak ook van wijnranken of olijftakken die samengebonden in piramides worden opgestapeld.
[Zie op deze site de YouTube filmpjes]
In Calamonaci en Cassaro (foto links) op Sicilië springt men door de vlammen of rennen jongetjes met veel bravour over de gloeiende asresten
Het vuur wordt geacht (de terugkeer van) de warmte aan te moedigen waardoor het zaad zal rijpen, en de as wordt bevorderlijk geacht voor de vruchtbaarheid van de grond.
Nog meer plaatsen in Italië waar Antoniusvuren ontstoken worden, al dan niet met het verbranden van duivel of demonen (en deze lijst is nog niet compleet!)
Casalpusterlengo, Cellere, Esterzili, Nepi, Valentano, Villavallelonga. Op Sardinië: Oliena. Op Sicilië (o.a.): Cassaro, Messina. En nog veel, veel meer.
Typerend voor Italië is het mee naar huis nemen van de kooltjes van de vreugdevuren, om te vermengen met het eigen huishoudvuur om geluk, gezondheid en voorspoed te brengen, en bewaren van de as van de vreugdevuren om te gebruiken als medicijn. Tevens brengt men zo de zegen van de heilige Antonius in huis.
In zekere zin kan dit ook opgevat worden als een imitatie van het wonder van Antonius, die volgens de legende (zie ook de pagina over Antoniusvuur) was afgedaald naar de hel om het vuur te stelen om het aan mensheid te geven.
Ook werd (wordt) de as over de velden gestrooid voor een goede oogst.
Vuren in Spanje
In de Spaanse plaats Benicarló wordt op 16 en 17 januari — de vooravond en de dag van Antonius — feest gevierd met o.a. een immense brandstapel waarop de duivel verbrand wordt.
In andere plaatsen, zoals bijvoorbeeld in Algemesí, kan dat een vrouwelijke pop zijn, of een toren van gekleurde papier rollen, weer in Algemesí.
En natuurlijk een varken, zij het van papier-maché, in Valencia.
Duivel in Benicarló Varken in Valencia Pop in Algemesí
De foto's uit San Bartolomé de Pinares (hieronder) tonen mannen te paard rijdend en springend door de vuren tijdens het 'Luminarias' feest op de vooravond van Sint Antonius, een oeroud ritueel dat ten doel heeft de paarden te reinigen. Iets dergelijks zien we ook in Vilanova d'Alcolea.
De door of over het vuur springende jongens of paarden worden als het ware gelouterd, een zeer oude opvatting van één van de functies van het vuur.
Springende jongen in Algemesí
In Elche loopt men door het vuur
Bedmar (Jaén)
Op 16 januari, op de vooravond van San Antón zijn er traditionele vuren. Jonge mannen springen met behulp van stokken door de vlammen. Daarna worden op de gloeiende kolen worstjes en karbonades geroosterd die onder alle aanwezigen worden verdeeld.

(Links) Sant Antoni Abad wordt in Canals gevierd met o.a. deze "foguera", een conische brandstapel die qua vorm erg veel lijkt op die van de Kopten.  
   
In Ascó (hieronder) is er een rond, laag vreugdevuur in het midden van het kerkplein.
Elke dag, van zes uur ‘s middags en tot middernacht, wordt er rond het vreugdevuur gedanst, en wel de Sardana, een kringdans en de Jota.
De Jota wordt ook wel de "Ball de Coques" genoemd, de “dans met de koeken”.
In de "Verordeningen van de stad van Ascó” van 1520, op het hoogtepunt van de Moorse tijd, is al sprake van de Jota van Ascó. De jongens of mannen dansen met een taart of koek in de hand, en volgens de traditie geeft de jongen of de man de taart aan het meisje aan het einde van de dans.
Vroeger was het zo dat als de jongen van het danspaar “Xafa-la” ('trap er op’) riep, en op de voet of espadrille van het meisje trapte, zij het recht had om hem te kussen. Ook nu wordt het nog wel geroepen.
Rond het vreugdevuur zijn er verder nog gezamenlijke maaltijden, die vaak gepaard gaan met muzikaal of humoristisch amusement. Een populair gerecht is clotxa (brood gevuld met haring, sardines, knoflook, uien en geroosterde tomaten).
Behalve de "foguera" (a.k.a. hoguera of fogueron) is er nog een ander type Antoniusvuur in Spanje, dat "barraca" wordt genoemd, en welke een soort "hut" van brandhout is.
Het oprichten van de centrale boomstam wordt wel "plantà del mayo" genoemd, en lijkt zeker op het planten van de Meidoom, zoals dat in onze streken gebruikelijk was (of is?). In ieder geval ligt de symboliek van de 'levensboom' hier wel voor de hand.

In Aguaviva wordt aan de vooravond van het Sint Antonius feest een toneelstuk opgevoerd waarin deze “vuurhut” een belangrijke rol speelt. In feite wordt de “verzoeking” van Sint Antonius nagespeeld, waarbij een meisje probeert om hem tot zonde te verleiden. Daar slaagt ze niet in en de heilige vlucht de vuurhut in; dan de komen de duivels eraan en zij steken hem in brand. Eerder al was er (in het geheim) een uitgang voorbereid zodat de acteur uit de brand kon ontsnappen zonder dat het publiek het zag.
Constructie van de "barraca" — de “vuurhut” — in Cinctorres.
In Forcall wordt een optocht, de "Santantoná", gehouden op de avond van het vuur. Demonen die hier "botargues" (dwazen of narren) worden genoemd, voeren de heilige Antonius en Paulus (van Thebe, de kluizenaar collega van Antonius in de boetedoening) aan een koord door alle straten van de stad. Ook hier wordt een soort "verzoeking" nagespeelt, door een man verkleed als vrouw, met een jasje en rok van rode stralen, het gezicht opgemaakt met bloem en water en in de hand een pijnboomtak. Al deze personages doorkruisen de belangrijkste straten van de stad, terwijl de narren de gevangengenomen heiligen met hun stokken afranselen. De optocht eindigt bij de Plaza Mayor, waar men eerder een enorme vuurhut heeft gebouwd, die bestaat uit stammen van de pijnboom als skelet, die met takken van de jeneverbes en de eik zijn opgevuld.
Deze vuurhut stelt de grot voor waarin Antoniuszijn boetedoeningen deed. Zodra ze daar zijn aangekomen, komen de “cremallers" (brandstichters) om de "vuurhut" aan te steken, met Sint Antonius erin, terwijl de "botargues" eromheen lopen en dansen.
Dan plotseling, door de aanraking van een “dulzaina” (de schalmei, een blaasinstrument), worden de demonen overwonnen en Antonius verlaat als overwinnaar de hut — en de beproeving.
Tenslotte is er het ritueel van het publiek, dat door de brandende vuurhut rent, terwijl men binnen in de hut traditionele liederen zingt gericht tot Antonius. Zeer gevaarlijk allemaal!
In Huesca spreekt men van "castillos", waarmee men grote vuren bedoelt; zouden dat ook een soort 'barracas" zijn?
In Biar (l) loopt men met fakkels.
In Morella (r) met vuurwerk.
Nog veel meer plaatsen in Spanje waar Antoniusvuren ontstoken worden, al dan niet met het verbranden van duivel of demonen (en deze lijst is nog niet compleet!).
Abanto, Abenfigo, Albaida, Alcublas, Alcudia de Guadix, Allepuz, Benicarló, Bordón, Cantavieja, Cañada de Benatanduz, Cañizar del Olivar, Castellfort, Catí, Cinctorres, Crivillen, Ejulve, Enguera, Estercuel, Esparreguera, La Fresneda, Forcall, Fortanete, Fuentes de Ebro, Galve, Gandesa (Terra Alta), La Ginebrosa, Herbés, Luco de Bordón, Madridejos, Manises, Mas de las Matas, Massamagrell, La Mata de los Olmos, Mirambel, Molinos, Morella, Mosqueruela, Oliva, Los Olmos, Olocau de Carraixet, Ontinyent, Pitarque, Puertomingalgo, Quinto, Reus, Sagunto, Seno, Sevilla, Tauste, Tobarra, Todolella, Torrent, Tronchon, Valdeltormo, València, Vilanova d'Alcolea, Villarluengo, Villores, Vinaròs, Xeresa, Zucaina. Op Ibiza: Sant Antoni de Portmany. Op Majorca: Alcúdia, Pollença, Sóller, Son Servera.
Vuurwerk in Spanje
In l’Alcudia is er een optocht van de Dimonis Enroscats (vuurwerk-demonen met het vuurwerk op de rug).
Vuren in de Lage Landen
In de Lage Landen is wordt in Salphen, bij Malle, Antwerpen, België, een Antoniusvuur ontstoken als onderdeel van de festiviteiten.
De mannen die met het vuur bezig waren verzekerden mij dat het een oeroude traditie was die te maken had met het verbranden van de kleding van de lijders aan de ziekte het Antoniusvuur, die immers werden gezien als pest-patiënten die de besmettelijke ziekte op anderen zouden kunnen overbrengen.
Met groene palmtakjes en wijwater zegent de pastoor het Antoniusvuur, na een toespraak gehouden te hebben, waarin hij het vuur historisch perspectief gaf door te zeggen dat het oorspronkelijk diende om het moederkoren (de oorzaak van de ziekte het Antoniusvuur) te verbranden, maar dat het meer symbolisch toch ook gezien moest worden als het vuur waarin alle kwaad wordt verbrand, zoals ook Antonius het Kwaad bestreed. Daarna gooide hij zijn bundeltje palmtakjes in het vuur.

Als vuur is het toch wel wat kleinschaliger dan de Mediterrane vuren, maar niettemin 'heilig'.
Het is geen echt vreugdevuur dat in Flobecq, Wallonië, wordt gestookt, geen prachtige brandstapel, want het wordt gemaakt van bijeen geraapte rommel. Maar evenzogoed toch wel interessant dat vuur en vuurwerk in de festiviteiten een rol van betekenis spelen.
En ook in Spanje bijvoorbeeld maakt men wel vuren met dit soort rommel.
Door de verbranding van het varken is het toch wel echt een Antoniusvuur.
Vuur is in de Lage Landen een weinig voorkomend element in de Antoniusvieringen; verder alleen eigenlijk in Salphen.
En Vloesberg ligt op de grens van Vlaanderen en Wallonië, dus alle soorten vuur in deze contreien zijn een interessante aanvulling.
In sommige plaatsen gebruikt men een vuurkorf, zoals in Essene en in Houtem.
Uit navraag bij de mannen van de Sint-Antoniusgilde in Essene, bleek dat zij het niet als "Antoniusvuur" of als "heilig" vuur beschouwen, zoals in Salphen. Maar toch valt niet uit te sluiten dat het een zeer vaag overblijfsel van het Antoniusvuur is.
Een zeer interessant gebruik van de vuurstapel vinden we in Broekhuizenvorst, waar een pop, Sint Tunnis verbrand wordt alvorens aan een geitemaaltijd deel te nemen. Hier lijkt een soort vermenging van andere traditionele midwinter- of eindejaarsvuren met het Antoniusvuur plaatsgevonden te hebben.
Het lijkt ook op dergelijke verbrandingen in Italië en Spanje, zoals bijvoorbeeld in Benicarló maar waar dan de duivel — en dus niet Antonius — verbrand wordt.
Verder kwam ik nog een vermelding van een Antoniusvuur tegen in een boekje over de vieringen in Rollegem, maar een inwoner van dat dorp, die ik bij een viering in Ingooigem weer tegenkwam, vertelde me dat dat niet meer gebeurt.
Brandstof
Bij de vreugdevuren speelt de soort brandstof natuurlijk een belangrijke rol. In het algemeen kiest men voor altijdgroene bomen of struiken, of struiken die in de winter bloeien.
Maar er zijn heel wat vuren die gewoon met de eerste de beste brandstof worden gestart en gaande gehouden, zoals pallets, oude meubels en andere rommel. Overigens heeft het gebruik van oude dingen wel enige symboliek: ze staan voor het oude jaar dat wordt afgesloten door het zuiverende vuur.
In Alfondeguilla, Spanje, wordt het brandbare materiaal — oude rommel — rond een centrale boom geplaatst — het lijkt een denneboom. In Algemesí, Spanje heeft men een zeer ludiek brandbaar materiaal gebruikt — een oude piano waar op gespeeld wordt terwijl deze brandt. Zie het YouTube filmpje.
Spanje
  • In Alcublas en Estercuel gebruikt men de takken van de gaspeldoorn, een giftige altijdgroene struik uit de vlinderbloemenfamilie, en één van de weinige wilde struiken die tijdens de winter in bloei komt. Vanwege de typische brandstof — de giftige gaspeldoorn — ziet men het vuur wel als een metafoor voor alles wat slecht is en wat die avond zal worden verbrand om het uit het leven te laten verdwijnen.
  • In Albocàsser de stam zonder bladeren van een altijd-groene boom, de eik.
  • In Albox, snoeihout van de olijfboom, de esparto matten, die gebruikt worden in de traditionele olijvenpers, nog steeds gedrenkt in olie, een uitstekende brandstof en oude meubels.
  • In Almería en Cabra del Santo Cristo, oude rommel en meubels.
  • In Ares, takken van "els ròssecs" [heb hiervan nog geen vertaling].
  • In Arquillos olijfboomtakken.
  • In Canals en Forcall, stammen en groen van pijnbomen.
  • In Castellfort, "malea", een erica soort of heide.
  • In Aldaia, Crivillén, Enguera en La Ginebrosa, dennebomen of denneboom als centrale "Meiboom".
  • In Madridejos, schoven wijnstok of bundels "ramón" [heb hiervan nog geen vertaling].
  • In Morella, een monumentale "baracca", van takken van dennen en eiken.
  • In San Bartolome de Pinares, takken brem.
  • In Trigueros, eik, mastiekboom en rozemarijn.
  • In Tronchon, "zocarras" [heb hiervan nog geen vertaling].
  • In Vistabella del Maestrat, gaspeldoorn en "malea", een erica soort of heide.
Italië
  • In Abruzzo, Italië, zijn er de 'fachie', gemaakt van rietstengels, en vaak ook van wijnranken of olijftakken.
  • In Avetrana, een enorme piramide van pas gesnoeide wijnstokken.
  • In Carmiano, bundels brandhout van de wijnstok van het afval van gesnoeide wijnstokken.
  • In Napels, oude rommel en meubels.
  • In Novoli, bundels van wijnranken.
  • In Pettorano sul Gizio, takken van de groene jeneverbes.
  • In Porto Cesareo, 3.500 bundels van olijftakken.
  • In Rocchetta Sant'Antonio, een piramide gevuld met brandbaar materiaal, zoals karton, stro, bundels van hout en bedekt met brem.
  • In Salice Salentino, honderden bundels van wijnranken.
Het verzamelen en transporteren van de brandstof
Spanje
In Aldaia wordt de denneboom voor de brandstapel met enig ceremonieel naar binnen gesleept. Langs de route staan takken opgesteld.
Aldaia
In Ascó wordt de vooravond van het Sant Antoni feest brandhout verzameld, dat alle bewoners voor de deuren van hun huizen hebben neergezet. Dit wordt gebruikt om de vuurstapel in het midden van het kerkplein op te bouwen, voor een vuur dat alle dagen van het feest blijft branden.
Italië
  • In Posta
Water, bronnen, fonteinen, putten
Het lijkt er eigenlijk op dat Antonius in Frankrijk vooral de beschermheilige van het water is — zoals hij in Italië vooral de beschermheilige van het vuur is. Zowel water uit de bron en vuur uit de vulkaan hebben met het onderaardse te maken. En hier speelt het varken of zwijn als expert in onderaardse betrekkingen weer een rol.
Natuurlijk is Antonius niet de enige heilige die met bronnen geassocieerd wordt, maar het lijkt mij dat er misschien toch meer bronnen aan hem gewijd zijn dan aan een andere heilige.
Plouharnel (70 B1) Chapelle Saint Antoine et Eloi. 1624
Dit jaar [2008] kwamen voor het “pardon” een zeer groot aantal gelovigen, niet alleen uit Plouharnel, maar ook uit Erdeven en verdere omstreken. De kleine kapel was niet groot genoeg om iedereen te ontvangen, en de plechtigheid werd ook buiten gevolgd.
De mis werd door priester Evennou en de diaken Clemente Noellec voorgegaan, en de doop van Victoire Buléon uit het dorp Saint-Antoine werd en gevierd.

De zegening van het water van bron en wasplaats met lauriertakken.
Vervolgens hebben de pelgrims zich in processie achter de banieren geschaard voor de zegening van het water en van de paarden.
Jean-Noël Le Piouff, voorzitter van de vereniging Vrienden van de Kapel Sint Antonius en Sint Elooi, legde uit welk werk sinds de oprichting van de vereniging drie jaar geleden wordt verricht: “Ons doel is altijd hetzelfde: de restauratie van de kapel, de wasplaats en de bron. Tot nu toe werd het altaar hersteld, het dak zal deze zomer klaar zijn, en de leden zijn eveneens zeer gemotiveerd voor de volgende werkzaamheden: het schilderen van de binnenkant van het gewelf dat zijn blauwe kleur zal terugkrijgen, maar ook zijn verdwenen sterren, en de renovatie van de wasplaats“.
Er zijn nog meer wasplaatsen, bronnen, fonteinen en putten in Frankrijk die naar Antonius genoemd zijn of met hem geassocieerd worden, zoals in:
  • Ambazac; een Antonius-bron, Fontaine Saint-Antoine tegen Rheumatisme;
  • Bagnols-en-Forêt; wasplaats (lavoir) - bron;
  • Bercenay-en-Othe; wasplaats (lavoir) & Antoniuskerk;
  • Boulay (Varsberg), een Antonius-bron, "Gudden boren";
  • Conty; geneeskrachtige bron;
  • Excideuil; lavoir Saint-Antoine;
  • Gajoubert; fontaine Saint-Antoine, met onbepaalde goede eigenschappen;
  • Guiscriff; een devotionele bron of fontein;
  • Lézat sur Lèze; bron onder kapel, meertje als vertrekpunt van processie;
  • Magny-le-Désert; geneeskrachtige bron en wensput;
  • Pleumeur-Bodou; een devotionele fontein;
  • Plouharnel; wasplaats (lavoir) - bron;
  • Plouisy; een geneeskrachtige bron die zou helpen tegen steenpuisten als je er spijkers in wierp, lijkt verdwenen te zijn achter een spoorbaan en snelweg, en is in ieder geval niet meer in gebruik.
  • Pommerit-Jaudy; Antoniusbron of -fontein, waar men heen gaat (of ging) om steenpuisten en zweren te doen genezen.
  • Préhy; fontaine du Tôt = fontaine du Tau, geneeskrachtige bron;
  • Rambervillers; bron;
  • Raymond, wasplaats (lavoir);
  • Saint-Antoine-de-Galamus; bron in de grot;
  • Saint-Antoine à Hennebont; fontein;
  • Saint-Antoine-de-Landéda; wasplaats (lavoir) - geneeskrachtige bron;
  • Saint-Antoine-du-Rocher; geneeskrachtige bron;
  • Saint-Sauveur; bron;
  • Saint-Selve; fontein;
  • Saint-Sornin; een wonderen verrichtende fontein;
  • Ver; een wonderen verrichtende fontein - fontaine Saint-Antoine.
Gebruiken met bloemen en planten en vruchten
Bloemen worden bij elke religieuze viering gebruikt, dus als een Antoniusbeeld met bloemen getooid is, hoeft dat niet altijd een speciale betekenis te hebben, zoals waarschijnlijk rechts. Hoewel we er wel vanuit kunnen gaan dat de keuze voor de soort bloemen en de schikking toch ook niet helemaal toevallig is (links). Traditie zal daar toch een rol spelen.
Sant'Antonio in Grottole (MT) en in Chiaserna (PU), Italië.
Bloementapijt en bloemenprocessie
 
Een paar foto's van de “Procession Fleurie” die ik op het internet vond.
Tijdens de Antoniusviering in Lézat-sur-Lèze, het tweede weekend in juni, wordt er een bloementapijt over de straten waarlangs de processie gaat uitgespreid. Deze “Procession Fleurie” gaat vanaf een meertje in de buurt naar de kerk in het dorp, waarbij een beeld van Antonius wordt meegedragen.
Ook aan de andere kant van de Middellandse zee, in Villavallelonga (AQ), Italië, wordt een dergelijk bloementapijt gelegd (rechts).
Een soortgelijk bloementapijt hebben we gezien in Spanje, in Almeria de Toledo (onder) — een zeer interessant Antonius-plaatsje in Spanje — tijdens feestelijkheden rond de eerste communie op 18 juni 2006.
Daar was zelfs een prachtig bloemenaltaar op straat.
Het was dan wel niet tijdens een Antoniusviering en we konden toen niet achterhalen of dit dan ook plaats vindt. Maar ik neem aan van wel.
Bloemen en planten bij vieringen
Vrouwen in klederdracht in Collelongo (AQ), Italië. Het is me niet duidelijk hoe de bloemen en planten in het midden zijn geschikt.
Een processie in Ferla (SR), Sicilië. Wat hangt er in de 'boom'? Broodkransen met sinaasappels?
Gebruiken met de sinaasappel
Sinaasappels ofwel “Appels uit China” werden pas sinds de 16e eeuw in Europa ingevoerd en later geteeld, maar in Italië en de eilanden in de Middellandse Zee worden tijdens Antonius feesten en processies sinaasappels rond en op zijn beeld gegroepeerd.
Deze doen mij vooral denken aan de kralen van zijn bidsnoer, zoals we hier links zien op een plaatje uit Forcall, Spanje, maar wellicht ook is er (nog) een andere connectie.
In Collelongo (AQ) wordt de speciale Antonius-prut gekookt in de schouw, met erboven de sinaasappels
Het beeld van Antonius in Collelongo (AQ), Italië.
Een Antoniusprocessie in Collelongo (AQ), Italië.
In Aregno, Corsica, gaat Antonius mee op processie
De Antoniusprocessie in Corbara, Corsica, verlaat de kerk
Een verkoping bij opbod van kippen in Amendolara (CS), Italië
Traditionele kleding en aanbieding van producten en de Antoniusprocessie in Villavallelonga (AQ), Italië.
De toegang tot de kerk van Canals in Spanje. Een gestileerde T op het toegangshek. De nis van Antonius is ter gelegenheid van de vieringen versierd met sinaasappels. Het is zeer vertederend dat zijn varkentje een eigen krans van sinaasappels heeft. Sinaasappels worden verder nog gebruikt om de top van de vuurstapel te versieren.
Na de mis van San Antón op 17 januari in Aspariegos, Spanje, is er in de poort van de kerk een veiling van de ketting van kastanjes en sinaasappels die aan het beeld heeft gehangen en van de offerandes die aan de voet van het beeld zijn geplaatst
Ook in Wallonië, Flobecq, zien we een soort traditionele kleding en sinaasappels.
Ook zeer fraaie klokjes aan de gordel en bellen aan het hemd!
Beschermheilige
Antonius is beschermheilige:
  • van kluizenaars en monnikken;
  • tegen het 'Antoniusvuur' (ergotisme of moederkorenvergiftiging), nogal vanzelfsprekend, en tegen andere middeleeuwse epidemieën ; tegen besmettelijke ziekten, eplilepsie, angst, gordelroos, hoofdpijn, huidziekten, jeuken, krabben, lupus, negenoog (karbonkel), netelroos, ontstekingen, pest, roos, scheurbuik, steenpuisten, versterf (necrose) en wratten;
  • tegen de pijnen van het vagevuur;
  • tegen het vuur in het algemeen;
  • van geamputeerden;
  • tegen dierziekten, i.h.b. varkensziekten
  • van zwijnen, varkens (wat nogal voor de hand ligt), maar ook ander vee en paarden en uiteindelijk huisdieren;
  • van ruiters, wagenmenners, koetsiers, boeren, zwijnenhoeders en varkenshouders;
  • van de Antonianen, ook zeer vanzelfsprekend;
  • van duizenden parochies, dorpen, stadjes, kerken, kapellen, waaronder als opvallenden: in Frankrijk van de landstreek Dauphiné en van de hoofdstad Parijs; in Italië van de stad Napels; in Nederland is hij patroon van de plaats Sint-Anthonis; hij staat afgebeeld in tal van het gemeentewapens; in Oostenrijk is hij patroon van de plaats Sankt-Anton am Arlberg; in Duitsland is hij patroon van de steden Hildesheim en Paderborn; in Spanje van het eiland Menorca; in Afrika is hij patroon van Ethiopië.
  • van honderden schutterijen in Europa; dus van schutters en boogschutters, want Antonius is beschermheilige tegen de pest en de middeleeuwer meende, dat iemand door deze ziekte werd getroffen, doordat God vanuit de hemel zijn pijlen op de beoogde mensen afvuurde.
  • van ridders;
  • van doodgravers en grafdelvers en andere arbeiders van de begraafplaats, vanwege het feit, dat hij Paulus van Thebe begroef;
  • van varkensslagers, wat nogal voor de hand ligt, gezien het varkentje, de metgezel van Antonius;
In 1475 werd de Broederschap van de Ridders van Sint Antonius gesticht, die verdween maar vervolgens in 1966 weer in ere werd hersteld. De kleuren van het wapen dat door Louis XII aan de varkensslagers werd gegeven, zijn blauw voor de kleur van het fond van het schild en goud.
Het wapen van La Confrérie des Chevaliers de Saint Antoine te La Rochelle.
De Macekliers, een slagersgilde uit Zottegem, België, hebben St Antonius als patroonheilige.
Ze hebben een gildelied.

Wij zijn de Macekliers
De vrienden van Jan Breydel
We vochten steeds voor 't Vlaamse recht
Al zijn wij trots noch ijdel
Ook met de fret zijn wij gezwind
Zie't feest begint bij pot en pint
Zie dat g'om twaalf uur nog uw keelgat vindt
En los nu maar een wind
Beenhouwers vette mannen,
Laat het bier niet in de kannen
Vecht almaardoor voor Vlaanderen
Slaat de boel nu maar in spaand'ren
Wij zijn de Macekliers
De doders van het verken
Wij houden veel van 't Zottegems bier
Zoveel als van het werken
Zie onze krop die staat nooit stil,
Ja waar een weg is is een wil
En hoe fijn is nu toch dat biertje kil
dat ieder ervan wil.

Direct te beluisteren.

  • van suikerbakkers omdat in de winter rond zijn feestdag veel suikerhoudende spijzen werden gegeten als bescherming tegen de kou;
  • van de armen omdat zij in de winter op zijn feestdag gratis varkensvlees kregen;
  • van klokkenmakers;
  • van vilders, leerlooiers en handschoenmakers;
  • van hoveniers;
  • van porseleinwerkers;
  • van 'ceramisti' in Salerno;
Litho's uit ±1890. Antonius, patroon van manden-vlechters.
  • van korfmakers, mandenvlechters, wevers en lakenscheerders, omdat Antonius zelf door het vlechten van matten e.d. in zijn onderhoud voorzag en omdat, volgens sommigen, de Antonianen manden vlochten om zich in hun afzondering bezig te houden en de armen te helpen. Zie Bussières-les-Belmont waar het jaarfeest van Antonius op 17 januari gevierd wordt en verder nog in Fayl-Billot, Grenant, Vallabrègues, Remilly-sur-Lozon en Villaines-les-Rochers; als beschermheer van de mandenvlechters is hij al sinds de 7e eeuw bekend in Castelsardo, Sicilië, waar Koptische (en Antoniaanse) monniken heenvluchtten vanuit Egypte, ontsnappend aan de vervolging door de Moslims.
  • van de wevers, zoals in Vaals;
  • van de papiermakers, misschien omdat het werktuig dat dient om het papier uit de kuipen weg te scheppen in vorm van een Tau is. Rambervillers (de Vogezen); Caino, een dorpje vlakbij Bréscia (Italië).
  • van borstelmakers; in het Borstelmuseum van Izegem bevindt zich een beeld van Antonius en in de St. Tillokerk, is een mooi glasraam van Antonius; het wordt er niet meer gevierd;
  • van schilders want penselen worden immers gemaakt van varkenshaar.
  • de truffelzoekers; dit wordt op of rond de 17e januari gevierd te Aups, Richerenches, Montagnac, Longecourt-en-Plaine, La Roque-sur-Pernes en Lalbenque;
  • in Brugge van scheepstimmerlieden;
  • in Italië van koetsiers, van pachters en van sloddervossen;
  • van de brandweer van het Vaticaan, in zijn prometheaanse rol als "brenger" van het vuur kan hij het natuurlijk ook beheersen; de brandweer van Ammeloe (Duitsland);
  • van Pauselijke Zwitserse Garde;
  • van de goudsmeden in Venetië;
  • van het Vreemdelingenlegioen, vanwege de associatie met de woestijn, vermoed ik; een beeld van Antonius staat in hun hoofdkwartier te Aubagne, en er is een viering op de 17e januari;
  • van het Roermondse kooldragerambacht;
  • van vissers en schippers. Vooral van vissers, denk ik, hoewel het me nog een raadsel is hoe deze verbintenis tot stand is gekomen. Misschien via de gevlochten netten. Zie Heist, Blankenberge, Scheveningen, Hoorn, Overlangel, Paesens. Maar misschien toch ook nog via een andere associatie, zie ook Antonius bij een Venetiaanse zeeheld;
  • van reizigers en zeelui, volgens Watererfgoed, die een Antoniusbeeld vermeld op De Helena, vroeger 'Antonius Maria' geheten, het oudste nog zeilende ijzeren schip van Nederland dat in de Haringvliethaven in Rotterdam ligt;
  • van de Brandewijnbranders: "Het St. Antonis- of brandersgilde schijnt al in de eerste helft der 17de eeuw bestaan te hebben, ofschoon het jaar van de oprichting onbekend is. In 1628 kregen "de gemeene brandewijnbranders" een gunstige beschikking op hun verzoek aan de stedelijke regeering om den brandewijnaccijns van het loopende jaar te pachten..." Uit Geschiedenis van Rotterdam; H. C. Hazewinkel; Amsterdam, 1942. Met dank aan Lucas Bols.
  • van de zakkendragers, het St. Anthonis- of dragersgilde, te Schiedam.
  • van de spelers van crosse of choule, zie Havré;
  • van oude vrijsters: in Lendelede en Oostvleteren (België) en in Mijas (Spanje).
Ex Voto's
Deze ex voto's van benen, armen, voeten, handen, hoofden, lichamen, etc. zijn in de kerk van Puivelde (Belsele), Oost Vlaanderen te koop. En er is nog een ex voto varkentje van blauwe was.
Hoewel ik dit soort ex voto's eerder met Antonius associeer (er zijn ook 15e eeuwse prenten waarop benen, armen, voeten en handen boven hem hangen), liggen ze bij Job, dus blijkbaar is hij hier in Puivelde de genezer.
Er zijn ook aan weerskanten van het retabel van Antonius de meer tradionele ex voto's van zilver, en deze zijn dus wel duidelijk met Antonius geassocieerd.
In de oude kerk van Bédée, gewijd aan Sint Petrus en Sint Louis, staat een beeld van Sint Antonius uit de 16e of 17e eeuw dat werd omgeven door hoefijzers.
De lokale bevolking kwam tot de heilige bidden wanneer hun dieren ziek waren beroepen, en bood hem een hoefijzer, een klontje boter, of wol, enz.., al naar gelang het dier dat zij genezen wilden zien.
Of dat nog steeds gebeurt, weet ik niet.
Namen voor "Antonius"
Zie ook de verklaring van de oorsprong en betekenis van "Antonius", op de iconografie pagina.
Nederlands
Officieel
Sint Antonius Abt
Volkse mannennamen
Antal, Anthonie, Anthonius, Anthonie, , Anthonis, Antheunis, Antoin, Antoine, Anton, Antoni, Antonie, Antoninus, Antonis, Antonius, Antony, Antoon, Antwan, Teun, Teune, Teunis, Theun, Toen, Toine, Ton, Tone, Toni, Tonie, Tonio, Tonis, Tonke, Tonke, Tonko, Tonnie, Tonnis, Tonny, Tony, Toon, Tummes, Tun, Tunnes, Tunnies, Tunnis, Twan, Twannie.
Volkse vrouwennamen
Anteunette, Anthonia, Antoinet, Antoinette, Antonetta, Antonia, Net, Nettie, Netje, Netta, Nettie, Netty, Nianca, Nianne, Teun, Teuna, Teunisje, Teunette, Teunisje, Teunke, Teuntje, Theuntje, Thona, Tona, Toni, Tonia, Tonneke, Tonnie, Tonny, Toontje, Toos, Toosje, Tunniske, Tunske.

Duits:
Officieel
Antonius-Abbas, Antonius der Einsiedler, Antonius der Große, Antonius Eremita, Antonius Abt, Antonius von Aegypten
Volks
Antunnius, Anton, Antoni, Toni, Tony, Tönis, Tonius; Tönne
Fries: Tönjes
Nederduits: Tönnies, Tüns
Rijns: Tonnies, Tünnes
Swaabs: Done
Beiers: Dane, Anteng,
Luxemburgs: Tun, Tunnes
Verwijzend naar het varken
Fickeltünnes, Schweineanton, Schweine-Tünnes, Schwienetüns, Swinetüëns, Swine Tüns, Swinetöns, Swinetiöns, Decke Tönnes, Ferkes-Tönnes, Ferkes Tön, Ferkestünn, Ferkeltoni, Fackentoni, Sautoni, De Säu-Tünn, Saudone.

Italiaans:
Officieel
Antonio Abate, Sant’Antonio abate, Antonio nel deserto,
Volks
Antonello, Antonino, Antonio, Tonio, Toni, Sand’Andè, Sant Andonie, Sant'Antuono, Santantuono, Sand'Andùon, Sand'Andonie, Sand'Andonje, Sand’Andonië, Santantoni, Sant'Antónó, Sant’Anton

Frans:
Officieel
Saint Antoine Abbé, Saint Antoine le Grand, Saint Antoine d’Egypt, Saint Antoine l’Eremite
Volks
Het lijkt erop dat er in Frankrijk geen volkse namen voor Antonius voorkomen, behalve wat daar nog het dichtst bij in de buurt komt: Saint-Antoine des Cochons.
Op Corsica is er wel een volkse vorm: Sant'Antonu

Spaans:
Officieel
San Antonio Abad, sant Antoni Abat
Volks
Ook in Spanje zijn er vrijwel geen volkse namen voor Antonius, alleen: Sant Antoni en Sant Antoni del porquet.

Portugees:
Sant Antonio Abate
António, Antônio, Antonio

Engels:
Officieel
Saint Anthony Abbot, Anthony of Egypt, Anthony Hospitaller,
Volks
Tantony, in de samenstelling “tantony pig”.

Latijn: Sanctus Antonius Aegyptius, Antonius Magnus, Antonius Abbas, Antonius Eremita

Grieks: Antonios, Antonis, Antoni, Toni

Kroatisch: Antun, Ante, Anto

Russisch: Anton

Fins: Antti, Tonik

Noorweegs: Anton

Lets: Antons

Litauws: Antanas

Slowaaks: Ante, Antek

Pools: Antoniusz

Tjechisch: Antonín, Tonda

Hongaars: Antal

Turks: Antümi

Oriya (de taal van Orissa, India): Totono

Heeft u informatie over Antonius Abt, of vragen, neem dan contact op met mij: Dolf Hartsuiker