Vita Antonii Abba's Iconografie Vuur Antonianen Kunsten Cultus Folklore Plant Dier Literatuur Paulus Hilarion Maria Simeon Adolphus
Nederlands Frans Italiaans Spaans Portugees Koptisch Duits Orthodox Engels Amerikaans Aziatisch
Antonius dieren
Armadillium vulgare / Pissebed, St. Anthony’s Hog / Gusano de San Antón. Coccinellida / Lieveheersbeestje, Vaquita de San Antón. Hyla arborea / Boomkikker, Ranita de San Antonio. Aeshna cyanea / Libel, Caballito de San Antón. Motacilla alba / Witte Kwikstaart, Sanantona.
Armadillium vulgare Pissebed, St. Anthony's Hog / Gusano de San Antón
Ik ben de vermelding van St. Anthony's Hog tegengekomen in Herbal Simples Approved for Modern Uses of Cure, van William Thomas Fernie. Hier volgt een vrij letterlijke vertaling:
De “Zwijnluis” [Hoglouse] of duizendpoot [Millepede] was de primitieve geneesmiddelen pil. Hij is te vinden in droge tuinen onder stenen, enz., en rolt zich op in een bal wanneer hij aangeraakt wordt. Ze worden ook wel Chiselbobs en Cudworms genoemd.
Vroeger werden er van drie tot twaalf gedurende honderd dagen in Rijnwijn geweekt om alle vormen van kanker te genezen, of zij werden soms in een kleine tas rond de nek gedragen...
In de oostelijke provincies zijn ze bekend als "Oude Zeugen" [Old Sows] of “Sint Antonius’ zwijnen[St. Anthony’s Hogs]. Hun Latijnse naam is Porcellus Scaber. In Wales noemt men het diertje “de verschrompelde oude vrouw van het bos”, “het kleine varken van het bos”, en “het kleine grijze zwijn”...
Er zijn nog meer geneeskrachtige werkingen bekend.
[*] Heel lang geleden aten mensen pissebedden tegen buikpijn.
[*] De naam “pissebed” zou erop wijzen dat dit diertje in de volksgeneeskunde, net als de paardebloem — die ook wel pissebed wordt genoemd — als pisafdrijvend gold, en bedwateren voorkwam. En ook in het Frans worden zowel het diertje als de paardebloem pissenlit genoemd.
Fernie noemt dit dier wel Porcellus Scaber, maar gezien de verdere beschrijving zou de Latijnse naam Porcellio Scaber iets correcter zijn, waarmee namelijk “pissebed” bedoeld wordt en dus niet duizendpoot.
Maar eigenlijk ga ik ervan uit dat Fernie de Armadillium vulgare bedoelt. Deze houtluis wordt namelijk “pill-bug” genoemd, omdat hij zich tot een balletje kan oprollen, en wordt daarom ook wel verward met de “Millepede”, duizendpoot. In het Nederlands heet deze “oprolpissebed”.
En qua beschrijving, als bosbewoner bijvoorbeeld, komt deze zeker dichter in de buurt van de volkse naamgeving “het kleine varken van het bos”.
Hoe dit diertje aan de naam “Sint Antonius zwijn” is gekomen is onduidelijk. Omdat de volksnaam van het diertje van “pig”, varken of “hog”, zwijn afgeleid is, zou de naam Antonius door de associatie met het varken tot stand kunnen zijn gekomen.
Anderzijds werd het diertje ook als medicijn gebruikt, zowel voor de mens als voor het vee (de Cudworm is naar de “cud” — herkauwsel — van de koe genoemd), dus daar zou ook een connectie kunnen zijn.
Het is trouwens ook een raadsel waarom dit dier “Zwijnluis” [Hoglouse] wordt genoemd, want een relatie met het zwijn lijkt er niet te zijn.
Dat is wel het geval met een ander diertje dat ook Hoglouse wordt genoemd, namelijk Haematopinus suis, een echte luis, die als parasiet op varkens gedijt en die zijn naam dus meer eer aandoet.
Maar ook in Nederland — in ieder geval in het zuiden — wordt de pissebed met het varken geassocieerd. Zo wordt in Lottum, een dorp vlak bij Venlo, de pissebed “kelderverken” genoemd, en in het Woordenboek van Brabantse Dialecten zijn er de volgende aanduidingen: “wild varken” (o.a. in Tilburg, Kempen, Peel), “kelderzeug”, “stekelvarken”, “varken”, “zeug”, “varkensbeest”, “keldervarken”, “varkenluis” (Burcht) en “varkensluis” (Zwijndrecht, Hingene, Eikevliet en Puurs).

Wat de associatie tussen varken en pissebed — keldervarken, kelderzeug — betreft, kwam ik in het Etymologisch dialectwoordenboek de uitleg tegen dat de pissebed grijs is, evenals het varken vroeger was (en niet roze, zoals nu) en dat de vele pootjes aan de vele tepels doen denken.

Echt helder is het allemaal niet, maar dit lijkt me toch wel afdoende informatie over het “Sint Antonius zwijn”, hoe dan ook een zeer nederig en nuttig dier.
De Armadillium weet ook een kunstenaar te inspireren.
En hij noemt hem naast pillbug ook "rolly-polly".
Het kunstwerk heet: Cirque du Soil I
In het Spaans wordt de pissebed gusano de San Antón genoemd, "worm van Sint Antoon."
Coccinellida Lieveheersbeestje, Vaquita de San Antón
In Spanje en Spaans sprekende landen worden lieveheersbeestjes (Coccinellidae) veelal vaquita de San Antón genoemd, of ook wel, vaquita de San Antonio, en vaca de San Antón.
Vaquita is het verkleinwoord van baca = vaca, dat koe betekent. Dus zo zou de vertaling van vaquita de San Antón luiden: koetje van Sint Antonius.
En verder zijn er nog: cochinilla de San Antón, cochinito de San Antón, satontón, santantón, sanantonico, sanantonito, sanantón en sarantontón.
Er zijn nog wel meer populaire benamingen, zoals mariquita of mariquitilla , dat een relatie met de Maagd Maria zou aanduiden, te vergelijken met de namen voor het lieveheersbeestje in het Engels: ladybird of ladybug en in het Duits: Marienkäfer.
Dit gaat weer terug op de oorspronkelijke Germaanse benaming Freyafugle, vogel van de godin Freya, freyjuhœna (Oud Noors) en Frouehenge, dat werd verchristelijkt tot onzelievevrouwebeestje of lieveheersbeestje.
De meest voorkomende soort is die met 7 stippen op een vuurrood schild, wat in de Maria symboliek zou wijzen op de vuurrode mantel waarmee Maria vroeger werd afgebeeld (voordat de mantel blauw werd) en de 7 smarten. En sowieso is 7 natuurlijk een heilig getal.
Vooral die connectie met Freya zou kunnen verklaren waarom het lieveheersbeestje met Antonius geassocieerd raakte, zoals ook het zwijn van Freya en Freyr tot Antonius kwam.
Ik kwam overigens nog wel een andere verklaring voor de connectie met Antonius tegen. Zo zouden er soorten lieveheersbeestjes zijn die op hun schild een soort zwart kruis vertonen, dat zou lijken op het T-kruis van Antonius, ofwel zijn T-staf. Na het bekijken van talloze afbeeldingen van lieveheersbeestjes op het internet, ben ik er wel twee tegengekomen waar je met enige moeite een T-kruis zou kunnen onderscheiden. Maar er zijn 5000 soorten, dus misschien is er een soort waar dat nog duidelijker te zien zou zijn.
Dan zou ook nog de vuurrode kleur van de schilden een connectie kunnen zijn met Antonius als vuurdrager en beschermer tegen vuur.
Enige folklore:
Lieveheersbeestjes worden altijd geassocieerd met vreugde en geluk, dus dat zou een reden kunnen zijn ze de naam van een heilige te geven — of vice versa.
Het zien van een lieveheersbeestje brengt een nieuw geluk en een hernieuwd gevoel van welzijn, zorgen vervagen en hoge verwachtingen worden voldaan.
In Europa is het gebruikelijk om een lieveheersbeestje te vangen — wat zeer makkelijk is — en het dan weer te laten vliegen zonder het kwaad te doen. Daarbij zou je dan 7 wensen kunnen doen — gesymboliseerd door de 7 stippen, of 7 geschenken kunnen verwachten.
Er wordt aangenomen dat het lieveheersbeestje succes en rijkdom brengt als het als een amulet gedragen wordt.
Als er meer dan zeven stippen op de schilden staan, betekent dit dat er een hongersnood op komst is. Indien minder, dan zal er een goede oogst zijn.
In Zwitserland brengen de lieveheersbeestjes baby’s in plaats van de ooievaars.

Het lieveheersbeestje is tegenwoordig ook het symbool voor acties tegen zinloos geweld.
De populariteit van het lieveheersbeestje blijkt wel uit de enorme hoeveelheid illustraties ervan, kleding en objecten met lieveheersbeestje-design, als je er even op googled, vooral gericht op meisjes.
Hyla arborea Boomkikker, Ranita de San Antonio
De boomkikker (Hyla arborea), ongeveer 4,5 tot 5 cm in lengte, wordt in Spanje ranita de San Antonio ( = kikkertje van Sint Antonius) genoemd. Volgens Wikipedia is de soort Hyla arborea die in Spanje leeft, eigenlijk de Hyla arborea molleri.
Er zijn ongeveer 6010 verschillende soorten kikkers beschreven, dus waarom nu juist dit kleine kikkertje naar Antonius is genoemd is geheel onduidelijk.
Er heerst wel een populair volksgeloof onder Spaanse boeren dat als zij zo’n kikker zouden doden, Antonius hen zou straffen, door een van hun varkens ziek te maken of zelfs te doen sterven. Deze kikker eet zeer veel insecten en slakken en is dus zeer bevorderlijk voor de landbouw, en daarom kregen ze in het volksgeloof een associatie met een heilige.
Kikkers in het algemeen hebben zeker mythologische en mythische betekenis. Denk maar aan het sprookje van de kikker die in een prins verandert. De kikker symboliseert zo transformatie, regeneratie en nieuwe richtingen in het leven.
De Westerse en Europese christelijke visie op de kikker richt zich op de drie stadia van ontwikkeling (ei, kikkervisje, volledig gevormd amfibie) als symbool voor de wederopstanding en spirituele evolutie. Om deze redenen is het ook een gemeenschappelijke symbool voor de heilige drie-eenheid en de wederopstanding, en wordt als zodanig in de christelijke kunst gebruikt.
In Egypte wordt Hérit, of Heket (links), de godin van conceptie en geboorte, weergegeven in de vorm van een kikker of als mensachtige met een kikker hoofd.

Er is zoveel materiaal over de kikker, het voert te ver om hierop door te gaan.
Maar nogmaals: waarom dit kleine kikkertje naar Antonius genoemd wordt is niet duidelijk.
Aeshna cyanea Libel, Caballito de San Antón
De libel (van de soort Aeschna cyanea) wordt in Baskenland wel caballito de San Antón (paard van Sint Antonius) genoemd, volgens de enige vermelding die ik daarvan ben tegengekomen.
Gezien ook andere benamingen voor de libel, zoals in het Spaans: caballito del diablo (paard van de duivel), asador del diablo (spit van de duivel); in het Catalaans: espia dimonis (spion van de duivel); in het Frans: l'aiguille du diable (duivels naald) in het Duits: Teufelsnadel, Teufelspferd of Teufelsbraut (duivelsnaald, duivelspaard of duivelsbruid), in het Deens: fandens ridehest (duivels rijpaard); of in het Engels: dragonfly (drakenvlieg), is het niet zo vreemd dat de naam van Antonius, de overwinnaar van de duivel, als een soort bezwering wordt gebruikt.
Evenals het lieveheersbeestje is de libel een diertje dat een speciale relatie onderhoudt met Freya, de Germaanse godin, dus ook dat zou een verband kunnen zijn.
En tijdens de periode van kerstening is het niet vreemd dat zo’n relatie met een heidense godin juist aanleiding was voor de verandering van een god tot “afgod” of duivel — zoals we aan de hierboven genoemde namen kunnen zien — en van godin tot heks.
Als voorbeeld van dit laatste zien we de namen, in het Duits Wasserhexe (waterheks), of iets milder, een soort secularisatie, Wasserjungfer (waterjuffer); in het Engels: damselfly (juffer vlieg); en in het Frans: demoiselle (juffrouw).
Een kikker en libel in het oude Egypte
In een enkel geval zou deze negatieve connotatie weer een tegenkracht kunnen oproepen, zodat men dan juist een Christelijke heilige aanriep — zoals Antonius.
Gezien al deze benamingen zal het niet verbazen dat er ook rond dit dier een uitgebreide folklore bestaat.
Motacilla alba Witte Kwikstaart, Sanantona
De Witte Kwikstaart (Motacilla alba), waarvan de gebruikelijke Spaanse naam Lavandera blanca is, wordt in bepaalde delen van Spanje Sanantona genoemd, of ook wel Pajarina de San Antón (vogeltje van Sint Antonius).
De naam Sanantona is een verbastering van San Antón, dus Sint Antonius, op wiens feestdag (17 januari) volgens de volkse overlevering het grootste aantal van deze vogeltjes waar te nemen is. De Witte Kwikstaart is hier weliswaar gedurende het hele jaar aanwezig maar in de herfst en de winter is er een grote toestroom vanuit de meer noordelijke breedtegraden
Een verdere relatie met Antonius zou kunnen blijken uit een andere naam voor de kwikstaart, namelijk Purquirina, wat een verkleinwoord is van porquera (varken), wat verwijst naar het rondvliegen bij kuddes varkens om op insecten te jagen.
Ook andere namen verwijzen naar de waardering en respect voor dit vogeltje, zoals Pájara de Dios (Vogel van God), Pajarina de Nuestra Señora (Vogeltje van Onze Lieve Vrouwe) en Pajarina del Rey (Vogeltje van de Koning).
En dan zijn er nog de namen die het vogeltje associëren met sneeuw, zoals rozanieves, aguzanieves en pajarica de las nieves (vogeltje van de sneeuwen).
De prozaïsche Nederlandse naam kwikstaart verwijst naar het constant bewegen van de staart.

Heeft u informatie over Antonius Abt, of vragen, neem dan contact op met mij: Dolf Hartsuiker