Vita Antonii Abba's Iconografie Vuur Antonianen Kunsten Cultus Folklore Plant Dier Literatuur Paulus Hilarion Maria Simeon Adolphus
Nederlands Frans Italiaans Spaans Portugees Koptisch Duits Orthodox Engels Amerikaans Aziatisch
Sankt Antonius in Deutsche Musea
Plaatsen A-B C-G H-K L-N O-R S T-Z Beelden A-C D-L M-R S T-Z Musea Kaart
Berlijn; Dresden; Keulen; Memmingen; München;

Altenburg Lindenau-Museum Andernach Heimatmuseum

Pietro Nelli
Hl. Antonius Abbas
± 1360-1365
Antonius heeft een gevorkte baard.
In de rechterhand heeft hij een halflange T-staf, met gerond dwarsstuk.
Een gesloten rood boek op de linkerhand, half onder de mantel.
Een klein zwart opkijkend varkentje zit / staat in de hoek rechtsonder.

Hl. Antonius Eremit
± 1480
Antonius draagt een correct hoofddeksel, kap. Hij heeft een gevorkte baard. De staf uit de rechterhand is verdwenen. Een open boek op de linkerhand. Zijn opkijkend varkentje zit voor hem in de vlammen.
Bamberg Historisches Museum
Collectedoos. De beschilderde houten doos uit de 15e eeuw is afkomstig uit het St. Antonius leprozenhuis op de Kaulberg in Bamberg. De melaatsen vroegen met deze collectedoos om een aalmoes. Wie de armen een aalmoes gaf, kon zich een schat in de hemel verwerven.
Zo staat er op de deksel aan de binnenkant het geschilderde opschrift: „Gib, gebt, so lange Ihr lebt, wenn Ihr nimmer lebt, könnt Ihr nimmer, gib, gebt.“ [Geef, geeft, zolang je leeft, als je nooit leeft, kun je nooit, geef, geeft.]
Aan de buitenkant toont het deksel drie heiligen: in het midden de beschermheilige van het leprozenhuis Antonius Abt, met aan weerszijde de Noodhelpers en ziekenbeschermheiligen Nicolaas (links) en Laurentius (rechts).
Berlijn  
Gemäldegalerie SMPK
Bartolo di Fredi 1380-1390
Antonius op weg naar Paulus toe door de woestijn, waar hij allerlei vreemde wezens ontmoet.
Het wonder van een vogel die elke dag voor Paulus een half brood kwam brengen, en nog groter wonder dat deze vogel op deze dag opeens een heel brood kwam brengen, voor Paulus en Antonius.
Antonius ziet de ziel van Paulus opstijgen, en begraaft hem met assistentie van de twee leeuwen. Rechts, de investituur van Paphnutius.

Jan van Eyck De man met de anjer ± 1423
[Veronderstelling] Het portret van Frank van Borselen, de echtgenoot van Jacoba van Beieren, de laatste grootmeester van de orde van Barbefosse, die het insigne van de orde van Barbefosse draagt, het T-kruis en klokje.
Maestro dell'Osservanza ± 1430-1435. Antonius tijdens de Mis, waar hij (§2 Vita) "hoorde hoe de Heer tot de rijke man zei: “Als je volmaakt wil zijn, ga dan heen, verkoop al je bezittingen, en geef het aan de armen. Kom dan hier en volg mij, en je zult een schat in de hemel hebben.”
Wie zou de heilige tussen de twee pilaren rechts zijn?

Jan Wellens de Cock
Landschaft mit den Eremiten Paulus und Antonius
Waarschijnlijk is de linker figuur Antonius, want naast hem, op een rotsblok, staat een gestileerde metalen T, als een soort kandelaar.
Rechts op een ander rotsblok zit een vogel, maar zo te zien niet de gebruikelijke raaf.
Jan Wellens de Cock (toegeschreven)
Versuchung des heiligen Antonius
Een zittende, lezende Antonius. De rechterhand is geheven in een zegenend gebaar. Een klokje hangt aan de pink van de linkerhand.
Zijn varkentje staat los naast hem, van hem af gericht, met een klein klokje aan een oor.
De Verzoeking is vooral links in beeld: een wellustige dame en duivelse figuren. Dit, en de achtegrond doet wat Bosch-achtig aan.

Jheronimus Bosch (navolger) Verzoeking van de heilige Antonius 1500-1525 Adriaen Brouwer (1605/1606-1638) Tentation de Saint Antoine
Kupferstichkabinett SMPK
Mathias Grünewald
± 1512-1516 Studie voor het retabel van Issenheim.
  Jheronimus Bosch (?) Verzoeking van de Hl. Antonius
Antonius is zittend afgebeeld en maakt met zijn rechterhand een zegenend gebaar.
Deze houtsnede van Hans Weiditz (c. 1522) zal zich ongetwijfeld in meerdere musea bevinden, maar in ieder geval dus ook hier.
Antonius heeft een correcte hoofddracht en gevorkte baard. Hij heeft een lange gestileerde T-staf, met zeer grote gestileerde T, in de linkerhand, en een klok hangend aan de hand. Een lijder aan het Antoniusvuur, met geamputeerd been, houdt zijn vlammende hand op naar Antonius, genezing voor zijn Antoniusvuur zoekend bij Antonius.
Het varken van Antonius, zwijn eerder, staat achter hem, enigszins neerwaarts kijkend. In de achtergrond hangen geamputeerde ledematen, en geaborteerde (?) babies, aan stangen en tralies. Een T op het dak van een kerk (?).
Bode-Museum
Een zittende Antonius. Op het boord van zijn mantel zijn gestileerde T's. Bloemmotieven op de mantel. Zijn zeer grote rechterhand is met twee vingers geheven in een groetend / zegenend gebaar. Met de linkerhand houdt hij een boek vast met de tekst naar de toeschouwer.
Zijn zetel wordt gesteund door een rondborstige vrouw met duivelse hoeven (?).
Deutsches Historisches Museum
Gebedssnoer met een gestileerde T.
Brügge Memlingmuseum Dortmund Museum für Kunst und Kulturgeschichte
 
Jan Baegert
St Antonius.
Hij heeft een toorts in de rechterhand, het Antoniusvuur.
Aan de linkerhand hangt een vrij grote klok.
Hans Memling. Triptychon der Mystischen Hochzeit der Hl. Katharina von Alexandrien, linkerbuitenvleugel. De heilige Jacobus en Antonius, en twee donateurs. 1749. Antonius steunt met de linkerhand op een korte T-staf. Hij lijkt te lezen in een boek op de rechterhand. De spitse snuit van zijn varken piept net tussen de twee donateurs tevoorschijn.
Donaueschingen Fürstlich Fürstenbergische Sammlungen
Meister mit dem Veilchen, Zürcher Meister, um 1510
Versuchung des heiligen Antonius
Een zittende Antonius met correct hoofddeksel. Zijn rechterhand is geheven in een zegenend gebaar. In de linkerhand heeft hij een kort, gouden Lotharings kruis, rustend op een gesloten groen boek op zijn schoot. Achter zijn dijbeen is een gouden klok nog net zichtbaar.
Er is een bezoeking door een demonische figuur.
Vóór deze duivel hurkt een man op de knieën, met geheven brandende rechterhand: een lijder aan het Antoniusvuur. De linkerhand rsut op een klein varkentje, een offerande voor Antonius.
Het eigen, opkijkned varkentje van Antonius staat links, en heeft een klokje in / aan zijn oor. Bij het varkentje ligt een raap. Wat zou dat betekenen?
In de achtergrond stroomt rechts de Nijl, in het midden is de berg van Antonius, met links daarvan zijn hermitage.
Dresden  
Gemäldegalerie Alter Meister SKD
Maître de la Répudiation d’Agar 1510/20
La Tentation de Saint Antoine
Albrecht Dürer
Dresdner Altar, linker Seitenflügel 1496
Antonius houdt een open rood boek vast. Daarvoor ligt een klok. En achter de klok staat een ongebruikelijk object; het zou een ostensoir kunnen zijn.
In de achtergrond zweven demonische figuren.
David Teniers d.J. ±1645
Die Versuchung des hl. Antonius.
Galerie Neue Meister SKD

Otto Dix 1944
Die Versuchung des heiligen Antonius

Duisburg Lehmbruck Museum
Max Ernst Die Versuchung des hl. Antonius, 1945.
Düsseldorf  
Kunstmuseum
De Meester van Elsloo (toegeschreven)
H. Antonius abt, ca. 1510
Antonius draagt een correct hoofddeksel, en heeft een gevorkte baard.
De staf uit de rechterhand is verdwenen.
Hij lijkt te lezen in een boek op de linkerhand.
Zijn neerwaarts kijkend varkentje staat naast hem, dicht tegen hem aan.
Frans Francken d.J. Die Versuchung des hl. Antonius Digitales Kunst- und Kulturarchiv
Frankfurt am Main Liebieghaus
Hl. Antonius im Feuer, Burgund um 1450–1475, Kalkstein.
Antonius heeft een korte staf met een doek over de knop in de linkerhand. Een gesloten boek op de rechterhand. Een bidsnoer met grote kralen hangt aan zijn ceintuur. Antonius staat in een kring van vlammen.
Hans Multscher (Werksatt oder Umkreis), Hl. Antonius,
Ulm, um 1450-1475;
Weidenholz.
Antonius heeft een muts op en heeft een gevorkte baard.
Zijn varkentje — wat daarvan over is — staat dicht tegen hem aan, half onder de mantel.
Füssen Staatsgalerie
Bartholomäus Zeitblom
Der hl. Antonius Eremita
Antonius draagt een correct hoofddeksel, rode kap, en heeft een gevorkte baard.
In de rechterhand heeft hij een ornamentale T-staf en met de linkerhand steunt op een korte T-staf. De enige afbeelding (tot dusverre) waar hij twee staven heeft.
Zijn varkentje staat achter hem, enigszins neerwaarts kijkend, met kleine tandjes.
Wat zou er in de buidel zitten die Antonius aan zijn gordel draagt?
Hamburg Kunstmuseum
Meister F.V.B. Der h. Antonius Eremita
Antonius draagt een correct hoofddeksel en heeft een T op de schoudermantel. Hij steunt met de rechterhand op een korte haak-staf. Een open boek, met de tekst naar de toeschouwer, op de linkerhand. Zijn neerwaarts kijkend varkentje, met klokje aan een oor, staat achter hem.
Nicoletto da Modena; Der h. Antonius der Eremit
Antonius heeft een correcte haardracht en volle baard. Hij steunt met de rechterhand op een korte, schuine T-staf, en heeft een gebedssnoer in dezelfde hand. Hij heeft een grote hand-klok, ‘ondersteboven’, in de linkerhand. Zijn zeer veemde, opkijkende varken zit los naast hem.
Karlsruhe  
Staatlichen Kunsthalle
Brueghel, Jan d.J. (1601-1678) Die Versuchung des hl. Antonius.
Joos van Craesbeeck ± 1650
Verzoeking van de heilige Antonius
Antonius zit voor de boom rechts een beetje angstig te kijken. Een A op de mantel, een open boek op schoot.
Zijn varkentje loopt voor hem, met een demonische figuur op zijn rug, en een die aan zijn staart trekt.
Badische Landesbibliothek

Versuchung des Antonius
Sammelhandschrift – Donaueschingen
± 1495

Kempten Allgäuer Heimatmuseum
Allgäuer Heimatmuseum (Huber Privatkapelle Kempten)
Maggmansdorfer Altar: Marienkrönung
Daniel Mauch ± 1530
Antonius draagt een puntmuts kap.
In de linkerhand heeft hij een gaffel-staf met daaraan een vrij grote klok.
Keulen  
Kolumba

Kolumba, Kunstmuseum des Erzbistums Köln
Het Retabel van de Heilige Geest (Heilig-Geist-Retabel) van het Twaalf-boodschappers altaar (Zwölf-Boten-Altar), uit de werkplaats van Wolfgang-Retabels, van ongeveer 1448-1449, voorheen in de Neurenberger Lorenz-Kirche.
In geopende toestand toont het centrale paneel het feest van Pinksteren, de neerdaling van de Heilige Geest, met aan weerskanten de voorstellingen van de Annunciatie en de Geboorte en de Opstanding van Christus en het Ontslapen van Maria.

In gesloten toestand tonen de twee panelen een aantal heiligen, waaronder prominent linksonder, Keizer Heinrich II. en zijn echtgenote Kunigunde. Ze presenteren het model van de kathedraal van Bamberg, die door hen geschonken is.
Ons interesseert natuurlijk vooral Antonius, die hier is afgebeeld met een haakstaf, een Lotharings kruis met daaraan een klokje, en zijn varkentje, klein achter hem, en met een zeer klein klokje in zijn oor.
Rheinisches Bildarchiv

Maître de la Petite Passion
(actif vers 1400-1420)
Scènes de la légende de saint Antoine

Links boven: Antonius wordt gekweld door demonen, terwijl Christus toekijkt vanuit de hemel.
Links onder: Een Verzoeking van Antonius, op zijn knieën, door een demonische vrouw.
Rechts onder: Antonius op weg naar Paulus van Thebe ontmoet een centaur.
Midden: Antonius (links) bij Paulus, gekleed in een gevlochten hemd onder zijn mantel.
Rechts boven: Antonius wordt begraven door zijn twee discipelen.

Wallraf-Richartz Museum
Meister von St. Severin
Kreuzigung mit hl. Katharina, Erasmus, Margaretha, Antonius und Stifterfamilie ± 1500
Ik ben er niet geheel zeker van dat het schilderij zich in dit museum bevindt.
Antonius draagt een correct hoofddeksel, met knoop-en-gat sluiting. In zijn linkerhand heeft hij een lange T-staf, met gestileerde T. Aan zijn linker pink hangt een zeer klein klokje. In de rechterhand heeft hij een korte schuine-haak-staf.

Anoniem (Boven-Rijn)
Antonius gekweld door demonen
± 1520
Een demon trekt aan de gevorkte baard van Antonius.
Antonius heeft een lichtblauwe T op de mantel.

Johann Liss (1597-1629)
Versuchung des hl. Antonius
Een duivelse vrouw probeert Antonius te verzoeken met wellust en goud. Achter Antonius staat een demon. Tussen de vrouw en Antonius is een koppelaarster. Op de achtergrond staan gebouwen in de fik.
Dit schilderij zou door een navolger gemaakt zijn; een vrijwel identiek schilderij — wel van Liss — hangt in München (zie hieronder).

David Teniers d.J. na 1640.
In de deuropening van het hutje staat, nauwelijks te ontwaren, het varkentje. Uit de houten goot rechts stroomt water.
Schnütgen Museum
Gebrandschilderd raam
Hl. Sebastian und hl. Antonius
Antonius heeft een gevorkte baard.
In de linkerhand heeft hij een korte knoestige krom-staf, en een vrij grote klok.
Boven de hand "zweeft" een Lotharings kruis in een zwart veld; het lijkt op een reparatie.
Zijn varkentje staat achter hem, half onder de mantel, neerwaarts kijkend.
Mainz Landesmuseum

Pieter Huys (toegeschreven) na 1580
Versuchung des hl. Antonius
(Links) Detail. (Boven) Hier is te zien dat op het witte doek vóór Antonius een geamputeerde hand en voet liggen.

Memmingen Antonierhaus: Antoniter- en Strigelmuseum & Kinderlehrkirche
Antonierhaus
Het Antonierhaus in Memmingen is een van de oudste vestigingen van de Antonianen in Duitsland. Het klooster werd gesticht door de kinderloze hertog Welf VI. van Beieren. Hij liet de hospitaalbroederschap, die hij op zijn campagnes en bedevaarten had ontmoet, zijn kasteel in Memmingen na. De Antonianen betrokken waarschijnlijk kort na 1192 dit gebouw.
In 1215 verleende Friedrich II hen het patonaatsrecht van de parochiekerk van St. Martin. Deze donatie is de eerste vermelding van Antonianen in Duitsland. De nieuw opgerichte vestiging wist hun bezittingen snel uit te breiden.
Vanaf het midden van de 14e eeuw tot aan de Reformatie, waren de Preceptoren gewoonlijk Fransen, waaruit de meerderheid van de religieuze orde bestond. Reeds in 1393 hadden de Antonianen een kleine kapel gebouwd.

Het wapen met T en X boven de toegangspoort
Een beeld van Antonius op de zuidelijke hoek van het Antonierhaus. Antonius draagt een correct hoofddeksel, kap, en heeft een gevorkte baard. In de rechterhand heeft hij een lange T-staf, met grote gestileerde T. In de linkerhand heeft hij een vrij grote klok. Op de linkerarm draagt hij een gesloten rood boek.
In 1454 werd een nieuwe Preceptorij gebouwd en het ziekenhuis gereorganiseerd. Dit viervleugelig gebouw is tot op heden bewaard gebleven.
Ruzie over de opvolging van Preceptoren leidde in de 15e eeuw tot de financiële achteruitgang van het klooster, beschadigde ook de reputatie van de broeders in de stad en versterkte het negatieve sentiment ten opzichte van de Orde in de burgerij.
Tijdens de woelingen van de Reformatie nam de stad in 1549 de verantwoordelijkheid voor de Preceptorei. Herhaalde pogingen om de Orde te herstellen mislukten.
De gebouwen van de Preceptorij gingen in 1814 in particuliere handen over. Tegenwoordig zijn in het gerenoveerde gebouw de stadsbibliotheek en het Antoniter- en Strigelmuseum ondergebracht.
Antoniter Museum
Reliëf van ± 1500.
Antonius draagt een correct hoofddeksel, kap, en heeft een gevorkte baard. In de rechterhand heeft hij een (afgeknotte, uit het reliëf stekende) korte T-staf met daaraan een gouden klok gebonden. Onder de linkerarm heeft hij een gesloten rood boek. De snuit van zijn zeer klein varkentje piept net achter hem tevoorschijn.
Beeld uit ± 1490.
De staf uit de rechterhand is verdwenen. Hij heeft een open groen boek op de linkerhand.
Zijn varkentje staat naast hem, dicht tegen hem aan, in de vlammen.
Een grijnzende groene demon met vleugels richt zich op en grijpt zich vast aan de kleding van Antonius.
1517. Een been-amputatie van een lijder aan het Antoniusvuur. Bij de man met de baret en de T op zijn borst is de hand al afgezet. Misschien dat de T hier als een soort insigne gedragen wordt: het Antoniusvuur was ook een heilig vuur. Antonius draagt een correct hoofddeksel, kap, en heeft een gevorkte baard. In de rechterhand heeft hij een korte krom-staf, een vrij grote klok en een Lotharings kruis. Onder de rechterarm heeft hij een gesloten rood boek .Zijn neerkijkend borstelig varkentje, met klokje in een oor, staat achter hem.
Kinderlehrkirche
De voormalige kloosterkerk van de Antonianen is nu de Kinderlehrkirche. De kerk werd als een pseudo basiliek gebouwd en werd gewijd aan St. Antonius. Tot de Reformatie was het de Antoniuskapel.
De huidige naam is afgeleid van het gebruik als een pedagogisch centrum voor de kinderen tijdens de dienst in de tegenoverliggende St. Martin kerk.
Vandaag de dag is de kerk vooral bekend om zijn fresco's van Bernhard Strigel en de neo-gotische inrichting door Leonhard Vogt.
Tot de renovatie in 2009 werd de kerk gebruikt als een simultaan-kerk van de Evangelische Lutherse Kerk en de Syrisch Orthodoxe Kerk van Antiochië.
Het fresco aan de buitenkant van Bernard Strigel, vervaardigd in 1520, (zie hieronder) werd in 1954 overdekt.

Fresco van Bernard Strigel, 1520,
Aan beide zijden van de kruisigingsscène bevinden zich twee afbeeldingen.
Aan de linkerkant zit Antonius in een kerkportaal. Voor hem zijn de mensen verzameld om vee en pluimvee, met inbegrip van een (Antonianen) zwijn te laten zegenen.
Boven de Heilige staat in de achtergrond het koor van de Kinderlehrkirche.
Rechts is een Verzoeking van Antonius door de duivel in de vorm van een gehoornde vrouw met rode mantel en blauwe mouwen, een witte hoofddoek en een rode cape.
Aan zijn voeten knielt de opdrachtgever van het fresco in een breed wit gewaad. Zijn handen raken de kleed van Antonius.
Onder het wapen van de stichter krult een tekstrol. Daaronder is een onbekende vrouw met een halo en een tekstrol afgebeeld.

In het detail beter zichtbaar is de offerande van twee hanen door twee vrouwen. Een zeldzaam afgebeelde handeling die ook op het retabel van Issenheim te zien is.
En we zien op de voorgrond een kreupele, een lijder aan het Antoniusvuur van wie een voet is geamputeerd.

München  
Alte Pinakothek
Stephan Lochner; Retable du Jugement dernier ± 1435.
Antonius, Paus Cornelius en Maria Magdalena. Antonius draagt een rode muts. Zijn rechterhand is met twee vingers geheven in een zegenend gebaar. In de linkerhand heeft hij een korte haak-staf, en een klokje aan een lint.
Moretti Cristoforo
± 1450
Maria mit dem Kinde und den Heiligen Anna,
Antonius Abbas und Petrus Martyr
Antonius draagt een capuchon en heeft een gevorkte baard. Zijn rechterhand is met geheven in een zegenend gebaar. In de linkerhand heeft hij een korte haak-staf, met daaraan een klokje.
Maître de la Sainte Parenté; Légende de saint Antoine l'ermite; ±1500

Het centrale deel van het schilderij verbeeldt het samenzijn van Antonius (links) en Paulus, genoeglijk zittend bij een fraaie bron.
Ze zijn niet door hun gebruikelijke attributen te onderscheiden, zoals de gevlochten kleding van Paulus, of staf en klok van Antonius, maar ze zijn te identificeren door de overige scènes op het schilderij.
Achter en tussen de twee heiligen zien we de aankomst van Antonius, op zijn knieën, bij Paulus, waarbij de grot is omgevormd tot hermitage.
Daarachter komt de raaf al aanvliegen, met een broodje in de snavel. Uit de Vita van Paulus:
Nu was een raaf gewoon een half brood te brengen. Die dag echter bracht hij een heel.
"Zie", zei Paulus, “de Heer zendt ons zijn gave; laten wij gaan eten". En zij zetten zich neer bij een bron, dankten God en in bespiegeling over elkaar werd het bijna avond.

Daarboven, aan de hermitage hangt een klok, eigenlijk een attribuut van Antonius.
Tussen klok en raaf, in de achtergrond, ontmoet Antonius een vreemd wezen terwijl hij op weg is naar Paulus.
[§ VII] Sprakeloos liep Antonius verder en dacht na over wat hij had gezien.
Na korte tijd zag hij in een rotsachtige uitholling een heel kleine dwerg met een gekromde snuit en gehoornd voorhoofd, wiens onderste ledematen eindigden in de hoeven van een geit.

Rechts van Paulus, aan de wand, hangt een tekening van de Kruisiging.
Boven het geheel, in de hemel troont God.

In de linker hoek onder zien we een zittende Antonius, voor zijn brandende hermitage, die door duivels afgebroken wordt.
Voor hem staat de duivel in de vorm van een twee mooie, kostbaar geklede jonge vrouwen — vanonder de jurk van de voorste is een vogelklauw zichtbaar — die hem willen verleiden.
In § 6 van de Vita: En de duivel, ongelukkig schepsel, bestond het zelfs de gestalte van een vrouw aan te nemen en al haar gedragingen na te bootsen, alleen om Antonius te verleiden.
Rechts zijn naakte vrouwen te zien die in het water staan. Ze zouden symbool van kuisheid of de zuivering van de zonde kunnen zijn (detail hieronder).
De scène daartussen verbeeldt de begrafenis van Paulus met behulp van de twee leeuwen die het graf graven.
Links daarvan lijkt Antonius, zittend in / op een kleine brandstapel (!), weer een Verzoeking te ondergaan.
Deze scène met badende, naakte vrouwen in een idyllische rivier, die vermanend (zo lijkt het) worden toegesproken door Antonius.
Deze identieke raadselachtige scène zien we ook in het Antonius-altaar in Lübeck en op het Antonius-altaar in Xanten.
Linksboven is een scène uit de Patras Legende afgebeeld. Antonius met een aantal broeders zijn onderweg door de woestijn, als ze honger en dorst krijgen. Een engel spoort een koning aan leeftochte sturen. Hier zien we het paleis, met koning en engel (boven de bomen zwevend), waar de kamelen nog beladen worden. Dan komen de beladen kamelen aan bij Antonius en metgezellen.
Op weg naar Paulus komt Antonius een aantal vreemde wezens tegen, w.o. een wolf (hier afgebeeld als twee wolven), die hem de weg wijzen. (Vita Paulus hfdstk VIII)
[Paulus § VI] ... [Antonius] zag een wezen half mens, half paard, dat naar de mening van de dichters centaur wordt genoemd. Zodra hij die zag, maakte hij op zijn voorhoofd het kruisteken.
‘Hé, jij daar,’ riep hij, ‘waar in deze streek woont de dienaar van God ongeveer?'
Een kwelling van Antonius door demonen.
In het gebouwtje rechts lijkt ook weer een Verzoeking plaast te vinden.
De begrafenis van Antonius (rechts), waar volgens de Vita slechts twee leerlingen aan wezig zijn, en geen leeuw.
Links daarvan komt bisschop Theophilus aan om de translatie, via Alexandrië, naar Constantinopel (in de achtergrond) te regelen.
Op de voorgrond, zeer groot afgebeeld is de donor of opdrachtgever.

Cariani Giovanni,
(genaamd) de Busi
± 1540
Vierge à l’Enfant entourée de saint Jean-Baptiste enfant et saint Antoine
Antonius zit een boek te lezen, met een korte staf in de rechterhand, en heeft zo lijkt het geen aandacht voor Maria en Kind.

Johann Liss
1595/1597-1631
La Tentation de saint Antoine
Een duivelse vrouw probeert Antonius te verzoeken met wellust en goud. Achter Antonius staat een demon. Tussen de vrouw en Antonius is een duivel met baard. Op de achtergrond staat een kapel in de fik.
Een vrijwel identiek schilderij — door een navolger van Liss — hangt in Keulen (zie hierboven.
Staatliche Graphische Sammlung München
Souabe
1440-1460
Sanctus Anthonius
Een zittende Antonius, met correcte haardracht en gevorkte baard. Antonius heeft een T op de schoudermantel en een lange T-staf, met grote gestileerde T, met daaraan twee klokjes, in de linkerhand. Op zijn schoot heeft hij een gesloten boek. Er zijn vlammen aan zijn voeten, en zijn varkentje, met klokje aan een oor, staat voor hem.
Boven Antonius is een balk met de inscriptie, "Sanctus Anthonius", waaraan geamputeerde handen en voeten hangen, dan wel ex-voto's van handen en voeten.
Links midden van Antonius staan twee pelgrims die een pop (ex-voto?) en een crucifix ophouden.
Links onder is een kreupele pelgrim met klok aan de ceintuur; en een geknielde vrouw, lijder aan Antoniusvuur, met brandende hand. Haar vuur wordt één met de vlammen van Antonius.
Rechts midden staat een echtpaar van adel. De man offreert een haan.
Links onder is een kreupele jongeman met kruk, lijder aan Antoniusvuur, wiens been in brand staat. zijn vuur wordt één met de vlammen van Antonius.
Pinakothek der Moderne

Lovis Corinth
1897
Tentation de saint Antoine

Een haast wanhopige Antonius wordt bezocht door wellustige vrouwen. De vrouw op haar knieën vóór hem, biedt hem een appel aan (als Eva, waar de slang rechtsonder ook aan lijkt te refereren). De vrouw rechts daarvan berijdt het varken van Antonius en heeft een gelauwerde schedel in de hand. De vrouw daarboven midden probeert Antonius te verleiden met een groot stuk vlees en vruchten op een dienblad. Geheel rechts is een mannelijke duivel.

Max Beckmann 1937 Die Versuchung des Heiligen Antonius
Er is geen gebruikelijke symboliek; het lijken eerder bondage situaties.
Münster Landesmuseum Paderborn Diözesanmuseum
Antonius-statue aus der Kirche zu Mesum. Jetzt im Landes-museum zu Münster. Gotisch, Ende 15. Jh.
Antonius draagt een correct hoofddeksel, kap, en heeft een gevorkte baard. Zijn rechterhand is geheven in een zegenend gebaar. Hij steunt met de linkerhand opeen korte staf. Antonius en zijn varkentje, met klokje om de hals, staan in de vlammen.
Antonius-statue aus Willebadessen. Jetzt im Diözesan-museum zu Paderborn. Letzte Hälfte 15. Jh.
Antonius draagt een correct hoofddeksel, en heeft een gevorkte baard.
Antonius vertrapt een demon onder de voeten.
Nürnberg Germanisches Nationalmuseum
Antonius der Einsiedler, Westfalen, um 1510/15, Sandstein, mit Resten farbiger Fassung
(pdf)
Een zittende Antonius met een correct hoofddeksel, kap, en een correcte haardracht en gevorkte baard. In de rechterhand heeft hij een open boek.
In de linkerhand heeft hij een lange (gedeeltelijk verdwenen) T-staf, met gestileerde T, met daaraan een klokje (misschien vroeger twee klokjes).
Zijn varkentje, met (vroeger) een klokje om de hals, staat achter hem, neerwaarts kijkend.
In de achtergrond links een kapel, en rechts wat stedelijke bebouwing.
Rottweil Dominikanermuseum Schleissheim Staatsgalerie im Neuen Schloss
 
Der Heilige Antonius der Einsiedler (um 1490) aus der Kirche St. Cornelius und Cyprian in Mengen-Ennetach.
Antonius draagt een soort blauwe baret en heeft een gevorkte baard. Hij heeft een hand-klok, ‘ondersteboven’, in de linkerhand. Een gesloten rood boek op de rechterhand.
Sebastiano Ricci (1659-1734) La tentation de saint Antoine
Antonius heft zijn crucifix tegen wulpse dames en demonische mannen: één met bokkepoten; één winden latend in de lucht. Hij steunt met de linkerarm op een open boek en op die arm rust een staf met een zij-uitsteeksel waaraan een klok hangt. Er zijn nog meer boeken en een zandloper. Vóór hem ligt zijn varken — zeer uniek — op haar zij — het lijkt een zeug te zijn.
Trier   Vilsbiburg Wittenburg
Maarten Luther Haus
Rode muts en met Lotharings kruis en varkentje.
Heimat- und Stadtmuseum
Christus als Ecclesiae, Elisabeth von Thüringen und Antonius der Eremit. Antonius met muts, Lotharings kruis en varkentje.
 
Städtisches Museum Simeonstift; De Verzoeking van Sint Antonius, Hieronymus Bosch. Een T op de schoudermantel.
Worms Museum Heylshof Schwäbisch Hall Kunsthalle Würth
Aus der ehemaligen Seitenaltäre der Meßkircher St. Martinskirche, Standflügel: Hl. Antonius Abbas, Vater der Mönche, als Einsiedler
1535/40
Meister von Meßkirch.
Locatie is niet zeker.
Antonius heeft een capuchon op, heeft een gevorkte baard en een T op de schoudermantel.
In de rechterhand heeft hij een groot Lotharings kruis en een zeer grote klok.
In zijn linkerhand heeft hij een gesloten rood boek.
Zijn neerwaarts kijkend varkentje staat naast hem, dicht tegen hem aan.
David Teniers d.J. Versuchung des hl. Antonius Antonius zit te lezen. Een T op de schoudermantel. Demonen achter Antonius.

Heeft u informatie over Antonius Abt, of vragen, neem dan contact op met mij: Dolf Hartsuiker