Vita Antonii Abba's Iconografie Vuur Antonianen Kunsten Cultus Folklore Plant Dier Literatuur Paulus Hilarion Maria Simeon Adolphus
Nederlands Frans Italiaans Spaans Portugees Koptisch Duits Orthodox Engels Amerikaans Aziatisch
Antonius beelden in Duitse niet-Antonius plaatsen D-L
Plaatsen A-B C-G H-K L-N O-R S T-Z Beelden A-C D-L M-R S T-Z Musea Kaart
Opvallende plaatsen: Frankfurt-Höchst; Freiburg; Kalkar; Kaufbeuren; Kirchzarten 2010; Köln; Lübeck;

Dedenborn
Michaelskirche
Antonius met groot zwijnachtig varken.
Degernau
Maria Himmelfahrtkirche
Het Driekoningen altaar staat rechts. Op de plaquette erboven staat in Latijn: "Et prociden's adorav'nt eum" - ze gooiden zich neder, en aanbaden hem. Linksboven staat St. Franciscus Xaverius en rechtsboven Antonius de Kluizenaar; onder links Sebastianus en onder rechts Rochus de Pestheilige.
[Zie op hun site een vergroting van het prachtige reliëf van het Driekoningen altaar]

 


Detwang
Evangelisch-Lutherische Kirche St. Peter und Paul in Detwang; spätgotischer Flügelaltar um 1480/90, Figuren im Schrein: Hl. Katharina von Alexandrien um 1440/50 (Mitte), hl. Antonius (links), hl. Nikolaus (rechts).
Antonius draagt een correct hoofddeksel, kap. Hij heeft een gevorkte baard. De staf uit de rechterhand is verdwenen. De linkerhand is verdwenen.
De snuit van zijn oprijzend varken piept net uit de mantel tevoorschijn.

Elsig (Euskirchen) Pfarrkirche Kreuzauffindung, Wandmalerei im südlichen Seitenschiff, um 1520/1530, mit der Darstellung der Kölner Marschälle, des hl. Antonius und des hl. Quirinus. Antonius draagt een correct hoofddeksel, kap. Hij heeft een T op de mouw, en een lange T-staf, met grote gestileerde T, in de rechterarm geklemd. Hij heeft een vrij grote klok in de rechterhand. Hij lijkt te lezen in een boek, met de tekst naar de toeschouwer, op de linkerhand. Zijn neerwaarts kijkend varkentje, met klokje aan een oor, staat achter hem.

Ediger Katholische Kapelle Maria Einsiedeln und St. Meinrad; Altar mit einer Nachbildung des Gnadenbildes von Maria Einsiedeln (Mitte), hl. Meinrad (links) und Antonius (rechts).
Antonius draagt een correct hoofddeksel, kap, en heeft een gevorkte baard. Hij heeft een zeer lange T-staf, met gestileerde T, met twee klokjes eraan hangend in de linkerhand. Een open boek op de rechterhand. Naast hem zit of ligt zijn zeer klein varkentje.
Eichstätt Antoniusfigur.
Antonius heeft een klok in de rechterhand; de staf lijkt, op het handvat na, verdwenen.
In de linkerhand heeft hij een crucifix (een latere toevoeging?).
Zijn varkentje staat dicht tegen hem aan, om hem heen geplooid als het ware, neerwaarts kijkend.
Frankfurt-Höchst (M Eb51) (3 T8) Justinuskirche 850

De in het jaar 850 hoog aan de oevers van de Main gebouwde Justinuskerk is de oudste kerk in Frankfurt.
Ze was meer dan 1000 jaar de parochiekerk van Höchst en omliggende dorpen, en ook eeuwenlang de abdijkerk van de Benedictijnen en daarna de Antonianen.

Antonius is hier dan ook overduidelijk aanwezig.
Bij de hoofdingang van de kerk aan de noordzijde staan kopieën van de beelden van Paulus van Thebe en Antonius de Kluizenaar. Vanwege het risico van milieu-invloeden bevinden de originelen zich in de doopkapel.

Paulus is gekleed in zijn gevlochten mantel.
Over de staf van Antonius lijkt een doek te hangen, iets wat ik niet eerder zo gezien heb.

Langs de zijwanden van het gotische koor bevinden zich in Worms vervaardigde, eiken koorbanken uit het midden van de 15e Eeuw.
Aan de bovenkant van de kerkbanken zijn de gebeeldhouwde figuren van Paulus van Thebe en Antonius de Kluizenaar.

Paulus heeft hier een mantel van eikenbladeren aan, een aanpassing aan de lokale fauna van de oorspronkelijke exotische palmbladeren.
Antonius heeft een lange, dikke, gestileerde T-staf in de rechterhand, met wel een zeer grote T. Een gesloten boek op de linkerhand.

Het toch wel mooiste kunstwerk van deze kerk bevindt zich in de oostelijke zijkapel: een representatie van de ‘zittende Antonius’ (1485).
Dit levensgrote houten beeld, nog steeds in de oorspronkelijke kleuren beschilderd, is een van de belangrijkste werken van de beeldhouwkunst van de Midden-Rijn uit de laatgotische periode.
Het diende Niklas von Hagenau als voorbeeld voor het beeld van Antonius in het beroemde Issenheimer altaar, nu te bewonderen in Colmar, Frankrijk.
Zie ook het beeld in Freiburg, hieronder.

Een zittende, wat tragisch kijkende Antonius met correct hoofddeksel en fraaie baard. Antonius heeft een lange gestileerde T-staf, met metalen, blauwe T, in de linkerhand. Met zijn rechterhand houdt hij een gesloten boek met hengsels vast, steunend op zijn schoot.

Het T-kruis van het Antoniaanse klooster in Höchst.
Waar het zich nu precies bevindt, is me niet duidelijk.
Freiburg - Wiehre (Z Db69) (4 D14) St. Cyriak und Perpetua (Annakirche)

Het beeld van Antonius de Kluizenaar bevindt zich in het rechter altaar van de Annakirche, en is vervaardigd door Anton Xaver Hauser. Het is gemodelleerd naar een beeld van Hans Wydyz dat aan het begin van de 16e eeuw voor de kathedraal van Freiburg gemaakt werd (en dat nu in de parochiekerk van St. Joseph, in Obersimonswald is). Dit laatste was op zijn beurt geïnspireerd door het beeld van Antonius in het Issenheimer altaar, nu te bewonderen in Colmar, Frankrijk. En dit laatste werd weer geïnspireerd door het beeld in Frankfurt (zie hierboven).

Een zittende, vrij jeugdige Antonius met gouden puntmuts capuchon en fraaie baard. Antonius heeft een zeer lange metalen gestileerde T-staf, met gouden T, in de linkerhand. Met zijn rechterhand houdt hij een gesloten boek vast, steunend op zijn schoot.
Zijn varkentje staat rechts naast hem, dicht tegen hem aan.


Füchtorf
Kirche St. Mariä Himmelfahrt
15e eeuws Antonius beeld in de pastorie.
Antonius vertrapt een draak onder de voet. Er zijn vlammen bij de andere voet.
Zijn linkerhand steunt op een korte knoestige haakstaf. Open boek en grote klok op / aan de rechterhand. T op de schoudermantel.

Geilenkirchen-Lindern,
Pfarrkirche St. Johann Baptist.
Het beeld van Antonius, ± 1500-1510, wordt toegeschreven aan de Meester van Elsloo.
Antonius staat met zijn rechter voet op de draak, die hem met zijn rechter klauw in de mantel grijpt en zijn tanden ontbloot.
In zijn linkerhand houdt de bebaarde kluizenaar de T-staf, en met de rechterhand maakt hij een afwerend gebaar tegen de demon.
De figuur toont met zijn krans van krullen rond het gezicht een thema uit de werkplaats van Elsloo. Ook het monster en zijn hinderlijke gewoonte om de heilige kluizenaar aan zijn kleed te trekken, zijn bekende thema’s.


Gerleve
Reliëf bij de boerderij van Benedictijner Abdij.
Wat een leuk opkijkend en lachend varkentje! Antonius heeft een correcte T-staf met klokje in de linkerhand.
Hachen
Kirche Mariä Opferung.
Het beeld is in ongeveer 1480 door een onbekende kunstenaar gemaakt en in de kapel van het kasteel geplaatst. Door de eeuwen heen heeft het kapellen en kerken in Hachen gesierd. Sinds 1994 staat het in de Maria kerk.
Het is niet echt goed te zien, maar Antonius lijkt een demon onder de voet te hebben.
Een extreem lange T-staf in de rechterhand. Een open boek op de linkerhand.

Hadmersleben
Retabel in de voormalige Benedictinessen kloosterkerk.

Harpen
Gotisch beeld in de protestantse kerk.
Antonius, blootshoofds en teveel haar en gevorkte baard. Antonius draagt hier zijn vuur in de vorm van een fakkel of toorts. Een gesloten boek op de rechterhand.
Havixbeck
Gotisch beeld in de St. Dionysius-Pfarrkirche.
Fraai hoofddeksel. Antonius staat op een demon.
Een gesloten boek op de linkerhand.

Hemmen
De kerk werd in 1821 gebouwd. Daarvoor stond er op die plek een als somber en donker beschreven kapel. De kerk in Hemmen valt op door zijn eenvoud en rechtlijnigheid.
Zeer opmerkelijk in de kerk is het kleine heiligenbeeld dat nog uit de katholieke periode stamt, dat Antonius de Grote voorstelt. Als " Dinnes von Hemmen " is het houten beeldje met de grote vragende ogen de voormalige beschermheilige van de dorpskerk van Hemmen.

Zo staat het beschreven op de site over deze kerk, maar ik heb er zo mijn vraagtekens bij.
Als eerste natuurlijk: het beeldje lijkt op geen enkele manier op Antonius. Het enige attribuut dat op Antonius zou kunnen wijzen is de staf, maar die is ook niet typerend te noemen.
Op de tweede plaats is de naam “Dinnes” zeker niet verwant aan welke verbastering van de naam Antonius dan ook. Zou het niet eerder St. Denis (of zo) zijn?
Hövel
Antonius staat met zijn rechter voet op de grijnzende demon, die hem met zijn rechter klauw in de mantel grijpt. En er lijkt nog een gezicht te zijn.
Antonius heeft een lange gestileerde T-staf in de rechterhand; het bovenste dwarsstuk van de T is verdwenen. Een open boek op de linkerhand.

Hommersum St Peter Kirche
Antonius met muts en gevorkte baard, vertrapt een grijnzende demon, die hem met zijn rechter klauw in de mantel grijpt.
Antonius heeft een staf in de rechterhand; de T lijkt verdwenen. Een gesloten boek op de linkerhand.
 

Huisberden Sint-Petrus Kirche
Antonius heeft een capuchon op. In de rechterhand heeft hij een dikke T-staf met klokje aan het 'nieuwe' dwarsstuk. Vlammen aan de voeten met daarin een krijsende demon.

Illereichen Pfarrkirche Mariä Himmelfahrt.
Antonius draagt een grote muts. Hij heeft een T-staf van wel correcte lengte maar breed en dik T-dwarsstuk, met daaraan twee klokken, in de rechterhand. Een gesloten boek op de linkerhand, met een vinger tussen de bladzijden. Zijn varkentje staat naast hem, niet al te dicht tegen hem aan.
Horn auf der Höri St. Konrad und St. Antonius. Altarflügel der Pfarrkirche St. Veit.
Öl auf Holz, um 1500. Urheber: Meister des Hohenlandenberg-Altars (Matthias Gutrecht d. Ä. zugeschrieben).
Antonius draagt een ‘pothoed’ en heeft een grote gestileerde T op de grijsblauwe mantel. Hij heeft een kort Lotharings kruis in de rechterhand. Een gesloten boek op de linkerhand. Zijn varkentje staat achter hem, neerwaarts kijkend.

Immenhausen
In de evangelische Stadtkirche St. Georg zijn zeer veel wandschilderingen. Op één ervan is Antonius afgebeeld.
Tussen de "heilige meisjes" Catherina (met haar wiel als attribuut) en Margaretha (met een draak aan de ketting als attribuut) staat Antonius de Kluizenaar met zijn varkentje, rode muts, klokje en T-staf (met een soort spits).

   
Isselburg (Anholt) St. Pankratius Kirche.
Antonius heeft een gevorkte baard. Hij heeft een lange ‘zelfbouw’ kruis-staf met klokje eraan in de rechterhand. Een gesloten groen boek in de linkerhand. Bloemmotieven op de mantel. Zijn varkentje ligt naast hem, onder de mantel, met de voorpootjes gevouwen.

Kalkar Nicolaikirche  
Het Antoniusaltaar is het oudste in de Nicolai Kerk, daterend uit 1460. De schilder wordt verondersteld de leraar van Derik Baegert te zijn geweest (de schilder van het Antoniusaltaar in Xanten).
Het centrale paneel toont het Ontslapen van de Maagd Maria, voorafgaande aan haar Hemelvaart.
Toen Maria op sterven lag, bracht een engel de twaalf apostelen die over de wereld waren uitgewaaierd weer bij elkaar. Ze zijn hier verzameld rond Maria’s sterfbed, die een kaars in haar hand krijgt gestopt, zoals gebruikelijk bij de toediening van het laatste sacrament.
Het rechter binnenpaneel toont het uitdrijven van demonen. We zien ze als kleine bruine duiveltjes de bezetenen protesterend verlaten; uit de mond van de voorste lijkt een zwart “miasma” omhoog te stijgen.
De twee toeschouwers lijken mij Grieken te zijn — heidenen dus — aan wie Antonius een demonstratie geeft van zijn kunnen uit naam van Christus, zoals beschreven in § 80 van zijn Vita.
Wat zou de symbolische betekenis zijn van de arend of valk (of andersoortige roofvogel) op een rots of boomstronk linksboven in beeld?
Het linker binnenpaneel toont een Verzoeking van Antonius door drie wellustige vrouwen. Gelukkig zijn ze als afgezanten van de duivel makkelijk te herkennen aan een duivelse klauw die onder een jurk uitsteekt, en duivelse horentjes op een hoofd. Op de rotspartij in de achtergrond rechts is met enige moeite een pauw te onderscheiden, symbool van de ijdelheid, en op een tak nog een dier wat een aap zou kunnen zijn, symbool voor onkuisheid en lust.

Van de buitenpanelen heb ik geen afbeeldingen kunnen vinden.

Kappenberg
Antonius in de kerk van Kappenberg. ±1500-1520.
Antonius staat op drie demonenkoppen. Zijn zeer kleine varkentje staat rechts, ook op een demonenkop.
Fraai hoofddeksel. Een dikke T-staf, met brede T in de rechterhand. Een open boek op de linkerhand
.

Keitum auf Sylt Antonius in de protestantse kerk St. Severit. Een prachtig beeld! Antonius met gevorkte baard, een T op de schouder. Een fraaie korte krom-staf met daaraan een zeer grote klok.
Een gesloten boek op de linkerhand.
Kaufbeuren St. Blasius kirche  
Epiodes uit het leven van Antonius. Vervaardigd w.s. door Joseph Koler 1480-1490.
De voorstelling boven de tien episodes: Antonius heeft een correcte haardracht en gevorkte baard. Hij heeft een kort Lotharings kruis in de rechterhand, en een klok in de linker.
Antonius geeft zijn rijkdom aan de armen.
Hoewel deze episode in zijn jeugd speelt, is hij toch afgebeeld als oude man.
In § 6 van de Vita: ... toen uit het Evangelie voorgelezen werd en hij hoorde hoe de Heer tot de rijke man zei: “Als je volmaakt wil zijn, ga dan heen, verkoop al je bezittingen, en geef het aan de armen. Kom dan hier en volg mij, en je zult een schat in de hemel hebben.” (Mt. 19,21 )
Alsof God zelf hem deze gedachten aan de heiligen ingegeven had en deze passage juist omwille van hem gelezen werd, ging Antonius onmiddellijk de kerk uit en schonk de bezittingen van zijn voorouders (dat waren meer dan acht hectare zeer goed en vruchtbaar bouwland) aan zijn dorpsgenoten, zodat deze voor hem en zijn zus geen blok aan het been meer zouden zijn. De roerende goederen verkocht hij ook allemaal en de aanzienlijke hoeveelheid geld die hij had vergaard, verdeelde hij onder de armen, maar hij hield wel wat achter ten behoeve van zijn zusje.
Antonius op bezoek bij Paulus, met de raaf die twee halve broodjes komt brengen.
Antonius is jonger dan Paulus, dus is hij w.s. de rechter persoon, hier wel zeer jeugdig afgebeeld. Verdere attributen ontbreken.
Uit de Vita van Paulus: Nu was een raaf gewoon een half brood te brengen. Die dag echter bracht hij een heel.
"Zie", zei Paulus, “de Heer zendt ons zijn gave; laten wij gaan eten". En zij zetten zich neer bij een bron, dankten God en in bespiegeling over elkaar werd het bijna avond. 
Toen deelde Paulus nog aan Antonius mede dat het geen gewoon brood was geweest dat hij met hem had genuttigd, maar de spijze van de burgers des hemels. 
Satan verschijnt aan Antonius in de vorm van een vrouw, gelukkig als duivel te herkennen door de klauwen.
In § 6 van de Vita:
En de duivel, ongelukkig schepsel, bestond het zelfs de gestalte van een vrouw aan te nemen en al haar gedragingen na te bootsen, alleen om Antonius te verleiden. Maar hij, zijn geest gevuld met Christus en de adel van de ziel die Hij inspireert, doofde de gloeiende kolen van het bedrog van de ander. Nog eens hield de vijand hem het gemak van het genot voor, maar hij, als een man vervuld van woede en verdriet, richtte zijn gedachten op de dreiging van het vuur en het knagen van de worm en door deze in stelling te zetten tegenover zijn tegenstander, doorstond hij de verleiding ongedeerd.
De duivel verschijnt aan hem in de vorm van een zwart (Ethiopisch) jongentje.
In § 6 van de Vita:
Tenslotte, toen de draak zelfs op die manier niet in staat bleek Antonius eronder te krijgen, maar moest toezien hoe hijzelf uit diens hart werd gestoten, knarsetandend — zoals het ook geschreven staat, (Ps. 112,10 en Marc. 8,18 ) — en als het ware buiten zichzelf, zo verscheen hij aan Antonius als een zwart jongetje, een zichtbare vorm aannemend die overeenkwam met de kleur van zijn geest.
Antonius wordt gekweld door drie duivels en "gar hart" geslagen.
„Der bruder trug in us sinem rügten zu den andern briedern."
Een broeder draagt hem op zijn rug naar de anderen. Hoewel geregeld afgebeeld heb ik deze episode niet in de Vita terug kunnen vinden.
Het doet het meest denken aan een gebeurtenis in § 8:
Maar door Gods voorzienigheid — want de Heer laat degenen die hun hoop op hem vestigen nooit in de steek — kwam zijn vriend hem de volgende dag de broden brengen. Hij opende de deur en zag hem voor lijk op de grond liggen. Hij tilde hem op en bracht hem naar de kerk in het dorp waar hij hem op de grond legde.

„Die tiesel in gestalt schlugen in hart."
Het citaat hierboven verwijst naar de tekst op het schilderij, maar lijkt onvolledig.
Het lijkt op een scnène uit § 9 van de Vita:
Direct was de hele plek vol van gestalten van leeuwen, beren, luipaarden, stieren, slangen, adders, schorpioenen en wolven, en elk daarvan bewoog zich op zijn eigen manier. 
De leeuw brulde en wilde hem aanvallen, de stier leek hem op de horens te willen nemen, de slang kroop naar hem toe maar kon niet bij hem komen, de wolf stormde op hem af maar werd tegengehouden. 
De razernij van al deze verschijningen tegelijk en het lawaai van hun geluiden was zeer angstaanjagend.
Antonius werd door hen geslagen en gestoken en daardoor kreeg zijn lichaam nog meer pijn te verduren. Maar onvervaard, en er nog waakzamer door, bleef hij liggen. Hij kreunde wel vanwege de pijn van zijn lichaam, maar helder van geest, en alsof hij de spot met hen dreef zei hij: “Als er enige kracht in jullie was geweest, dan was het genoeg geweest als er maar één van jullie was gekomen. Maar omdat de Heer jullie kracht gebroken heeft, proberen jullie me nu bang te maken door met z'n allen te komen. Het is echter een teken van jullie zwakheid dat jullie het uiterlijk van wilde beesten aannemen.”

„Hie schaidet er uh unser zeit zu den ewige sruiden"
Het citaat hierboven verwijst naar de tekst op het schilderij, maar is voor mij onbegrijpelijk. Duidelijk is wel dat Antonius met Christus spreekt.
Het doet denken aan §10:
Ook op dat moment was de Heer de worsteling van Antonius niet vergeten maar schoot hem te hulp. Want toen hij omhoog keek, zag hij het dak als het ware opengaan en een lichtstraal naar hem neerdalen. De demonen waren plotseling verdwenen, de pijn in zijn lichaam was onmiddellijk opgehouden en het gebouw was weer intact. Toen Antonius deze hulp bemerkte en weer beter kon ademhalen, omdat hij van zijn pijnen verlost was, vroeg hij aan het visioen dat hem verscheen: “Waar was u? Waarom bent u niet direct bij het begin verschenen om mij het leed te besparen?” Toen kwam er een stem tot hem: “Ik was hier wel, Antonius, maar ik wachtte om jouw worsteling te kunnen zien. Omdat je nu stand hebt gehouden en geen nederlaag hebt geleden, zal ik voor altijd jouw helper zijn en jou overal beroemd maken.” 
Antonius wordt door twee broeders in een graf geplaatst.  Er lijkt een spin boven hem te hangen. Raadselachtig. Twee schoppen liggen kruislings voor het graf.
§ 92 van de Vita: Toen hij dat gezegd had, en zij hem gekust hadden, tilde hij zijn voeten op, en terwijl het leek alsof hij vrienden op zich toe zag komen en daarom bijzonder blij werd (want terwijl hij zo lag, zag zijn gezicht er verheugd uit), stierf hij en werd hij tot de vaderen vergaderd. 
En daarna, overeenkomstig zijn gebod, omwikkelden ze hem en begroeven hem, zijn lichaam onder de grond verstoppend.
En tot vandaag de dag weet niemand waar het begraven was behalve alleen die twee.
Zijn graf is omgeven door wilde dieren, waaronder de twee leeuwen die het graf van Paulus groeven Het is onduidelijk wat ze daar doen. Het graf dichten? Dit wordt niet vermeld in de Vita.
Kirchzarten (Z Db69) (4 E14) Giersbergkapelle 1737

We bezochten de Giersbergkapelle in juni 2010. Een zeer smal weggetje leidt de heuvel op. Vanaf het terras van Café und Pilgerstube St. Laurentius heb je een mooi uitzicht over de vallei. We gingen natuurlijk voor de Antonius en Paulus beelden, maar ook het interieur van de kapel is zeker de moeite waard.

De Giersberg ligt ten zuidoosten van het oude Kirchzarten. De kapel is al 300 jaar een plaats van Mariabedevaart. Volgens de legende hoorde een kleine herdersjongen tijdens het hoeden van zijn vee een mooi lied, maar zonder iemand te zien. Niemand geloofde hem. Maar toen men het gezang weer eens hoorde, ging men op het geluid af en vond men in een dennenboom een klein beeld van de Koningin van de Hemel. Sindsdien gaan mensen op bedevaart naar de Giersberg voor de verlossing van allerlei kwalen en gebreken. De huidige Giersbergkapelle werd in 1737 gebouwd.

Op de buitengevel van de Giersbergkapelle zijn beelden van Maria Immaculata, Antonius de Kluizenaar, hier beter bekend als "Sautoni", "Fickeltünnes", of "Ferkeltoni", en Paulus van Thebe.
Van beide laatste beelden zien we hier kopieën; de originelen zijn in het Katholieke Gemeenschapshuis in Kirchzarten (zie hieronder).

De beelden aan de gevel

Paulus van Thebe, gekleed in zijn gevlochten mantel, en de raaf met brood naast zijn rechtervoet. Met zijn nogal geëxalteerde houding, en de vorm van zijn hoofd en baard, en de gevlochten mantel natuurlijk, lijkt het sterk op een beeld in Issenheim, maar daar is het een Antonius. Tja...
Aan deze stijl zou men toch een beeldhouwer moeten kunnen herkennen? Of zou de stijl gekopieerd zijn?
Antonius, met grote T op zijn mantel, lange T-staf met klokjes, en zijn varkentje achter hem vandaan piepend, is minder geëxalteerd, maar toch ook wel "dramatisch".
De beeldhouwer van het Antoniusbeeld is Matthias Faller, die ook de altaren in de kloosterkerk van Sankt-Peter en de Antoniuskerk in Bernardvillé (Frankrijk) heeft vervaardigd. Men beweert dat het Paulusbeeld ook door hem gemaakt is, maar qua stijl, lijkt het mij dat het door een andere kunstenaar is. Zie ook het beeld in de Antoniusgrot in Trier.
Het interieur van de kapel. Achter het altaar zien we het kleine beeldje van Maria. Ik neem aan het beeldje van de legende. Het is in een gestileerde boom geplaatst, om de legende te verbeelden, maar wellicht toch ook gemaakt van het hout van de legendarische boom. Dit prachtige altaar van stuc-marmer, met engelen en verguldsel, doet zeker denken aan de altaren in Sankt-Peter en Bernardvillé (Frankrijk), en zal waarschijnlijk ook wel door Matthias Faller gemaakt zijn.
Rechts staat Marie-José!
De beelden in het Katholieke Gemeenschapshuis
Köln    
Kranenburg
Sint-Petrus-en-Pauluskerk
Een zeer bijzonder voorstelling van Antonius. Of het beeld zich nog in deze kerk bevindt, vraag ik me wel af.
Een op een rotsblok zittende, bijna glimlachende Antonius, die een pagina in he boek omslaat.
Zijn varkentje staat hoog achter hem.
Zie zijn tenen: de grote teen ver van de andere tenene af, als iemand die zijn hele leven blootsvoets heeft gelopen.

Küdinghoven
Kath. Kirche St. Gallus.
Fenster im Schiff, Heinrich Dieckmann, 1951-1953.

 
Kuckum Herz-Jesu-Kirche.
Antonius heeft een lange kruis-staf met twee kwastjes (zo lijkt het) eraan in de linkerhand. Een gesloten rood boek in de rechterhand. Zijn roze varkentje zit naast hem.
Kürrenberg Pfarrkirche St. Bernhard.
Een nogal jeugdige Antonius heeft een T op de schoudermantel. Hij heeft een lange T-staf, met krom dwarsstuk met twee klokjes eraan vast, in de rechterhand. Een open boek op de linkerhand. Zijn varkentje staat dicht tegen hem aan, onder de mantel.

Kyllburg
Katholische Pfarrkirche, ehemalige Stiftskirche Unsere Liebe Frau (Mariä Himmelfahrt); linkes Bleiglasfenster im Chor, von 1533/34; Darstellung unten links: Antonius der Große und der Stifter Jacobus, ein Kyllburger Kanoniker; unten rechts: hl. Nikolaus und ein Bettler; im Vierpass: Verkündigung
Antonius met een mooie rode muts en een gevorkte baard. Hij heeft een grote blauwe T op de schoudermantel. Hij heeft een zeer lange, dikke T-staf, met gestileerde blauwe T, in de linkerhand.

Landkern
St Servatius Kerk.
Glas-in-lood raam uit de werkplaats van W.H. Jansen, 1903-1912.
Antonius heeft een lange bisschopsstaf, met een kwastje eraan, in de linkerhand. Zijn varkentje is achter hem.

Lauterbach Glas-in-lood raam in de kerk.
St. Jakobus met witte schelp en Antonius met T-kruis (ankh?) met daaraan een klokje en omhoogreikend, rechtopstaand varkentje.

Bad Laer Antonius beeld uit de 16e eeuw in de katholieke parochiekerk van St. Marien.
Een nogal jeugdige Antonius met overvloedige haardos.
In zijn linkerhand heeft Antonius een toorts, als representant van het Antoniusvuur, maar dan het vuur — licht — dat hij bracht. Sterrenmotieven op zijn mantel.
Een zeer klein opkijkend varkentje staat naast zijn linkervoet. Open boek op de rechterhand.

Lobberich (M Bb 40) (1 D11)
Alte St. Sebastian Kirche.
Antonius heeft een capuchon op. In zijn rechterhand heeft hij een lange (T-?)staf. Een gesloten boek in de linkerhand. Zijn varkentje staat vrij los naast hem.
Aan de andere kant lijkt nog iets te zijn.
Lobberich
Neue St. Sebastian Kirche
Raam van Josef Strater, 1956.
Een vrij jeugdige Antonius. In de rechterarm geklemd heeft hij een lange T-staf. Hij klemt een boek tegen de borst met beide handen. Zijn varkentje staat achter hem.
Lübeck
Dom
Dit schilderij uit 1503 met twaalf scènes uit het leven van Antonius bevindt zich in de Dom van Lübeck.
De foto is niet scherp, of groot, en de letters zijn helaas niet te lezen maar toch zijn de voorstellingen i.h.a. wel te herkennen.
Het “stripverhaal” moet als volgt gelezen worden: eerst de linker “pagina”, van links naar rechts van boven naar beneden. Dan de rechter “pagina” idem. Sommige scènes zijn uit de Vita van Antonius; andere uit Vita van Paulus van Thebe en één uit de Vaderspreuken.
  • Antonius met zijn zus en ouders woont een mis bij — hier in de buitenlucht, i.t.t. de gebruikelijke kerk — waar hij — neem ik aan, want kan de banier niet lezen — de goddelijke opdracht krijgt zijn bezittingen onder de armen te verdelen. (Vita Antonius § 1 & 2)
  • Hier doet hij dat dan. Een zeer populaire voorstelling. Opmerkelijk is dat hij hier al als oude man afgebeeld wordt. (Vita Antonius § 2 & 3)
  • Met fraaie T-staf loopt Antonius door een middeleeuws landschap op weg naar Paulus. Het zou de woestijn moeten zijn, waar hij een demonisch wezen tegenkomt. (Vita Paulus hfdstk VII)
  • Nog steeds op weg naar Paulus komt hij nog meer vreemde wezens tegen, w.o. een wolf, die hem de weg wijzen. (Vita Paulus hfdstk VIII)
  • Antonius (nu met wandelstok) klopt aan bij de hut van Paulus, en even later komt de raaf het hele brood brengen. (Vita Paulus hfdstk IX)
  • De duivel probeert Antonius te verleiden met een zilveren (of gouden) schaal. (Vita Antonius § 11)
  • Antonius klopt aan bij de hut van Paulus, maar die is dan al overleden; in de achtergrond zijn de twee leeuwen bezig een graf te graven. De Middeleeuwse stad, nog verder weg, is wat vreemd, zo midden in de woestijn. (Vita Paulus hfdstk XII)
  • Antonius met twee draken en twee engelen.
  • Antonius met twee monniken ontspannen zich aan de eettafel; een edelman met zwaard en kruisboog spreekt hen daarop aan, en Antonius illustreert letterlijk dat de boog niet altijd gespannen kan zijn (Vaderspreuken 5.10.2.). Deze scène is ook afgebeeld op het Antonius-altaar in het St. Annen museum (zie hieronder).
  • De christenvervolging in Alexandrië. (Vita Antonius § 46)
  • De voorspelling van Antonius dat een vervolger van Christenen, Balakios, van zijn paard zou worden geworpen, komt uit (Vita Antonius § 86). Dit is een scène die zeer zelden uitgebeeld wordt. Misschien omdat Antonius zich hier van een dreigende, wraakzuchtige kant laat zien.
  • Het sterven van Antonius; zijn twee leerlingen. De lezende persoon rechts zou Athanasius kunnen zijn, hoewel hij er niet bij was. (Vita Antonius § 91)
Marienkirche
Een prachtig Antonius beeld uit ± 1460.
Correct roden hoofddeksel; gevorkte baard, T op de schoudermantel; open boek en klokje in de linkerhand; knoestige haakstaf in de rechterhand. Hij staat met beide voeten op twee demonen — de ene demon bijt de andere in zijn poot.
Deel van een raam in de Totentanz kapel, in 1955/1956, ontworpen door Alfred Mahlau en vervaardigd door de Berkentien glas fabrikant van Lübeck.
Antonius heeft een zeer lange baard. Hij heeft een lange ‘zelfbouw’ kruis-staf in de linkerhand.
St. Annen-Museum
Het St. Annen-Museum maakt deel uit van het voormalige klooster St. Annen in de St. Annen Straße in de Duitse Hanzestad Lübeck.
Het Antonius-altaar van Benedikt Dreyer (sculptuur), Hans von Köln (schilderij), Johann Blankensten (architektuur) en de Jasper Schünemann-Werkstatt, dateert uit 1520 - 1522.
Het altaar is afkomstig van de kerk van het voormalige Dominicaner klooster in Lübeck, en was geschonken door de Antonius Broederschap van Lübeck, waartoe aanzienlijke en rijke Hanze-kooplieden behoorden. Met hun rijkdom steunden zij de charitatieve zorg van de armen met voedsel en andere giften.
Centraal staat de meer dan levensgrote figuur van Antonius, uit eikenhout gesneden, beschilderd en verguld, tegen een gouden achtergrond en onder een gouden baldakijn.
Antonius draagt een correct rood hoofddeksel; heeft een open boek in zijn linkerhand; in zijn rechterhand heeft hij een klokje en zijn T-staf. Hij onderdrukt een demon met deze staf, die er op zijn beurt in bijt en er aan trekt.
Op de sierlijke pilaren links en rechts staan twee andere Pestheiligen. Links staan Rochus en een engel die op zijn zweer wijst. Rechts staat Sebastianus, te herkennen aan pijl en boog.
De geschilderde panelen van de binnenzijde van het altaar tonen populaire scènes uit het leven van Antonius in een Middeleeuwse landschap van rivieren, bomen, kastelen en huizen.
Een handicap voor mijn interpretatie van de scènes is wel dat de foto’s zo klein en vaag zijn. Voor een groot deel zal ik het dus moeten doen met de duidingen van twee sites. * *
Op het bovenste linker paneel lijkt Antonius te buigen onder de aanvallen van gevleugelde demonen.
Detail van dit paneel: demon die zich vastgrijpt aan de mantel van Antonius.
Op het onderste linker paneel zien we een zittende Antonius. Voor hem staat de duivel in de vorm van een mooie, kostbaar geklede jonge vrouw — vanonder haar jurk is een gespleten hoef zichtbaar — die de hem wil verleiden. De vrouw wordt geflankeerd door twee lelijke vrouwen, wier gezichten door syfilis zijn getekend.
Links van Antonius zijn drie naakte vrouwen te zien die in het water staan. Ze zouden symbool van kuisheid of de zuivering van de zonde kunnen zijn, vooral sinds de eerste een klein kruis aan haar kostbare ketting draagt.
Een vrijwel identieke raadselachtige scène zien we ook in het Antonius-altaar in Xanten en op het schilderij Légende de saint Antoine l'ermite van Maître de la Sainte Parenté in München. Het is heel raadselachtig, maar het lijkt me geen Verzoeking te zijn, omdat Antonius hen in Xanten — waar het beter te zien is — toespreekt, al dan niet vermanend.
Het bovenste rechter paneel aan de rechterkant toont een geknielde Antonius. Met zijn handen omhoog in gebed, praat hij met Christus, die is verschenen in een aureool in de lucht. Het klooster achter Antonius symboliseert het contemplatieve leven in de dienst van God.
In contrast daarmee, loeren demonen en groteske mythische wezens in de schaduwen en lokken met prachtige trofeeën en goud. Aan de oever van de rivier in de achtergrond nadert — nauwelijks zichtbaar — als belichaming van de wereldlijke macht een leger met wapengekletter.
In het onderste rechter paneel zien we Antonius in de enige scène van deze vier, die duidelijk terug te vinden is in zijn levensverhaal (Vaderspreuken 5.10.2.). Een aantal monniken zit zich te ontspannen (links achter Antonius) en een jager met kruisboog bekritiseert hen daarom. Dan illustreert Antonius letterlijk dat de boog niet altijd gespannen kan zijn.
Deze scène is ook afgebeeld op het schilderij in de Dom van Lübeck (zie hierboven).
De twee buitenste zijden van de panelen — het Antonius-altaar in gesloten toestand — tonen de meer dan levensgrote afbeeldingen van Christus als Verlosser en St. Antonius.
Hun wederzijdse relatie blijkt uit de doorlopende tegelvloer waar ze op staan, een doorlopend brokaten gordijn waar ze voor staan en een identiek landschap in de achtergrond. Ook lijkt Antonius de blik gericht te houden op het open boek dat Christus ophoudt.
Christus heeft zijn rechtervoet op een glazen bol. Zijn rechterhand is geheven in een zegenend gebaar.
De afbeelding van Antonius is iconografisch traditioneel Middeleeuws: gevorkte baard; open boek en gebedssnoer in zijn linkerhand; haakstok en klein klokje in zijn rechterhand; en zijn varkentje dat achter hem vandaan piept.
In de achtergrond is zijn hermitage zichtbaar.

Heeft u informatie over Antonius Abt, of vragen, neem dan contact op met mij: Dolf Hartsuiker