Vita Antonii Abba's Iconografie Vuur Antonianen Kunsten Cultus Folklore Plant Dier Literatuur Paulus Hilarion Maria Simeon Adolphus
Nederlands Frans Italiaans Spaans Portugees Koptisch Duits Orthodox Engels Amerikaans Aziatisch
Saint Antoine en France A-B
Frankrijk A-B C-G H-M N-R St.A S T-Z Wallonië A-G H-O P-Z Corsica Luxemburg/Zwitserland
niet-Antonius plaatsen A-C D-L M-R S-S T-Z Parijs Louvre, musea, galeries Frankrijk musea A-H, I-Z
Les Alberts; Ambazac; Anould; Appenwihr, 2010; Arles 2006, 2007 [Montmajour, 2007]; ArzilliŤres-Neuville; Aubagne; Aubenas; Aups; Auribeau 2008; Avignon; Bagnols en Forêt, 2009; Bailleul, 2014; Bar-le-Duc, 2009; Beaune, 2009; Belvédère; Bernardvillé, 2010; Le Berval; Besançon; Bessans 2008; Billy-Chevannes; Boisgervilly; Le Boulou, Les Boussardes; Braize; Breil-sur-Roya; Brenac; Le Broc; Bussières-les-Belmont; Overige plaatsen A-B.
Alberts, Les (141 D2) Parochiale kerk van Sint Antonius 1688
De kerk dateert uit 1688, maar is veelvuldig gerestaureerd.
Les Alberts ligt aan de voet van de Col de Montgenèvre, bij de toegang tot de Vallée de la Clarée.
In 2008 hebben we deze kerk gemist, want door onduidelijke informatie dachten we dat deze kerk in Montgenèvre lag.
Jammer, want de zwartwit foto's [* * *] zien er zeer interessant uit.
Of er nog vieringen plaatsvinden is mij niet bekend.

Een biddende Antonius; een T op zijn mantel; een T-staf met klokje in zijn armen; een schedel en boek op de grond voor hem.
Interieur van de kerk. Antonius staat op een pedestal links aan de muur.

Antonius heeft een zeer lange baard. Hij heeft een korte haak-staf in de rechterhand. Een klok hangt aan de rechterarm. Een open boek op de linkerhand.

Antonius staat links, met de rechterhand steunend op een korte T-staf met daaraan een klokje.
In het midden de Maagd met Christuskind, en rechts, Sebastianus en Rochus.
Ambazac (104 C4) Parochiale kerk van Sint Antonius 6e eeuw
In de 6e eeuw (!) bestond er al een klooster in Ambazac dat aan Antonius was gewijd. De huidige parochiale kerk van St Antonius schijnt niet ver van het 6e eeuwse klooster te zijn gebouwd. De orde van Antonianen die vanaf het eind van de 12e eeuw groeide, ging vanaf 1471 achteruit maar kende een plotselinge opleving in de 17e eeuw, toen met de bouw van een nieuwe kerk werd begonnen, die in 1768 voltooid werd.
De broederschap van St Antonius in Ambazac vierde ter ere van zijn beschermheilige een plechtig feest op 17 januari.
Sinds 1992 is men begonnen de kerk te restaureren.

Er is ook een Antonius-bron, de Fontaine Saint-Antoine tegen rheumatisme.
De blauwe T van de Antonianen, maakt sinds 1971 deel uit van het stadswapen.
Een restauratie is vaak geen verbetering. Of zou het gekleurde beeld een kopie zijn?
Anould (48 B4) Parochiale kerk van Sint Antonius 1671
De St. Antonius Abt parochie lijkt te bestaan sinds 1671; deze viel binnen het bisdom en het decanaat van Saint Die. De huidige kerk, gebouwd in 1828, werd op 3 juni 1841 [vreemde datum] gewijd door de bisschop van Saint-Dié. Tijdens deze imposante ceremonie, die 5 uur duurde, werden de relieken van Sint Antonius, aan wie de kerk is gewijd, plechtig rond de kerk gedragen. Een immense menigte uit omringende stadjes en dorpen stroomde toe. Mensen die de kerk op deze dag bezoeken verdienen een aflaat van 40 dagen.

Het is niet duidelijk of er ook ‘gewone’ Antonius-vieringen plaatsvonden.
De kerk, het stadhuis het school complex en grote delen van het stadje werden door de Duitsers in 1944 vernietigd.
De kerk van St. Antonius werd na de oorlog herbouwd. Er zijn nu moderne glas-in-lood ramen.
Op een van deze ramen is Antonius te ontwaren, vooral te herkennen aan zijn klok; zijn roze varken is ook nog net te herkennen.

Of er nu nog Antonius-vieringen plaatsvinden is evenmin duidelijk.

Appenwihr (69 D1) Parochiale kerk van Sint Antonius Middeleeuwen
We bezochten Appenwihr in juni 2010. Het ligt in een vlak land, de Rijn vallei.
Appenwihr ligt op slechts 10 km afstand van Colmar, waar het beroemde Issenheimer drieluik over Antonius in het museum Unterlinden te bezichtigen is. Deze hele regio kan wel recht als een Antonius-gebied beschouwd worden.
De kerk is dicht, maar op de Mairie is men zeer behulpzaam en men belt iemand die de sleutel heeft — de loco-burgemeester blijkt later — die binnen een paar minuten arriveert.
De kerk is onlangs gerestaureerd en ruikt nog sterk naar verf en lak.
De parochie van Sint Antonius wordt reeds in de 11e eeuw genoemd, maar van de kerk is niet bekend wanneer deze oorspronkelijk gebouwd is.
De toren zou uit de Middeleeuwen stammen.
Maar dat kan niet kloppen met wat ik later van de burgemeester hoor, namelijk dat Appenwihr ooit een stuk verderop lag, tot het in de 16e eeuw door de pest totaal werd verwoest. Vandaar ook misschien Antonius als beschermheilige?
Een tweede keer werd Appenwihr voor driekwart met de grond gelijk gemaakt tijdens WO II. Buitenlanders komen dan ook voornamelijk hier om de oorlogsgraven te bezoeken.
Uniek van de parochiale kerk van Sint Antonius is wel dat deze zowel door katholieken als protestanten wordt gebruikt.

Het Antoniusbeeld uit de 19de eeuw, vóór en na de restauratie.
Vooral de T-staf heeft een nogal eigenaardige gedaanteverwisseling ondergaan. Het is een soort 'natuurlijke' stok geworden, met een 'zwierige' T met twee gouden klokjes.
De gezichtsuitdrukking, met een soort openhangende mond, is er ook niet op vooruit gegaan.
   
Een glas-in-lood raam door A. Gerrer uit Mulhouse, van 1953. Modern en toch mooi. Een zittende Antonius. Correcte staf, met twee klokjes. Leuk varkentje, dat bij de andere beeltenissen in deze kerk ontbreekt.
Heinrich Kaiser (?); 19de eeuw.
Het schilderij is vrijwel identiek aan dat in Fellering, dat door Heinrich Kaiser geschilder is. Dus waarschijnlijk is dit ook van hem.
Hier ontbreken overigens de drie zwartgevleugelde duivelse figuren.
Uit een krantenbericht:
De katholieke gemeenschap van Appenwihr vierde op zondag 14 januari 2007 zijn beschermheilige Antonius de Heremiet in een plechtige mis die met een zangkoor werd verlevendigd.
In zijn preek trok de pastoor een parallel tussen de Bruiloft van Kana [waar Jezus zijn eerste wonder verrichtte: het veranderen van water in wijn] en Antonius.
Vervolgens heeft, André Deneuville, de burgemeester van Appenwihr eraan herinnerd dat het standbeeld van Sint Antonius door de firma Thomas Schaeffer uit Marmoutier is gerestaureerd en bedankte de leden van de parochieraad voor het uitvoeren van de restauratie.
Het interieur van de kerk, vóór de renovatie: boven het altaar het schilderij van Kaiser; rechts, naast de pilaar het beeldje van Antonius.
De burgemeester schetste vervolgens de geschiedenis van het beeld. Thomas Schaeffer heeft de staf hersteld evenals de Bijbel, de verdwenen aureool en de gebroken vingers. De stijl van het geheel doet denken aan een beeldhouwer met Duitse en Zwitserse invloeden. In 1936 was het beeld al eens gerestaureerd door de kunstenaar Graffmuller uit Colmar.
Na de renovatie is Sint Antonius gekleed in de wollen monnikspij met scapulier en cape; in de rechterhand houdt hij zijn taustaf waaraan twee klokjes hangen en in de linkerhand de Bijbel.
De pastoor heeft het gerenoveerde standbeeld gezegend, alvorens de broodjes van Sint Antonius te zegenen, die daarna werden uitgedeeld.
Een reliekhouder / monstrans van de kerk.
Maar bevat deze een reliek van Antonius? Waarschijnlijk wel.
Bij mijn bezoek heb ik de monstrans niet gezien.
Arles Saint-Trophime kerk
Toen we in de zomer van 2006 in de kathedraal van Saint-Antoine l'Abbaye waren, hoorde ik eigenlijk voor het eerst dat de relieken van Antonius aldaar niet geheel compleet waren. Zijn schedel zou in de Saint-Trophime Kerk te Arles zijn. Toen we daar een paar dagen later waren, bleek dat de Antonius-relieken op reis waren, naar Italië. In de nis waar zeer veel relieken en zeer fraaie reliekhouders van allerlei heiligen — een hele santenkraam — te zien waren, was een opvallende open plek.
Tijdens latere zoektochten op het internet kwam ik het reliekenkistje op tournee in Italië tegen — voor de eerste keer buiten Frankrijk — van Novoli, naar Isola d’Ischia bij Napels, en via Aci Sant'Antonio op Sicilië naar Vibonati.
Op die open plek hing echter wel een antieke affiche met een voorstelling van de oorspronkelijke reliekbuste (links) en daaronder een tekst, die ik hieronder vertaald weergeef. Daaruit blijkt dus dat Arles zich beschouwd als de plaats waar alle relieken van Antonius zijn.
In 1083 werden de Benedictijnen van Montmajour [zie hieronder] belast met het bewaren van de relieken van Sint Antonius in de Dauphiné. Met het succes van de bedevaart en de komst van talrijke zieken aan het einde van 11e eeuw vormde zich een vereniging van leken, de Broeders van het Aalmoes, die stapsgewijs de religieuze orde van Hospitaalbroeders werd, de Antonianen.
De Benedictijnen en Antonianen leefden enige tijd samen, maar de verdeling van de aalmoezen was een teer punt.
Aan het einde van 13e eeuw brak de onenigheid ten volle uit: de Benedictijnen vluchtten, maar niet, volgens hun eigen verklaringen, zonder de kostbare relieken mee te nemen die zij in Montmajour verborgen.

De Provençaalse abdij [van Montmajour] kreeg een toelage [van Saint-Antoine] en drie priorijen waaronder Saint-Julien van Arles.
In 1490, toen paus Innocentius VIII besloot om Montmajour onder de afhankelijkheid van de Antonianen te plaatsen, begon de ruzie opnieuw. De Benedictijnen brachten toen de relieken in veiligheid in hun priorij van Arles: op 9 januari 1491 bracht men ze over naar de kerk van Saint-Julien die voortaan Saint-Julien—Saint-Antoine zou heten.
Men vervaardigde een reliekbuste dankzij de giften van de Provençaalse adel, van de Staten van de Provence en de consuls van Arles. In 1792 werd de reliekhouder als "overbodig zilverwerk" gesmolten.

De processies van Sint Antonius, de een op 17 Januari, de andere met Hemelvaart vormden twee belangrijke tijdstippen in het liturgische jaar. Met Sint Antonius vond één van de drie grote jaarbeurzen van Arles plaats. De kerk ontving groepen bedevaartgangers en individuele pelgrims: men heeft bijvoorbeeld op 26 december 1515 de koningin van Frankrijk, de vrouw van François I, ontvangen.
In 1495 schafte Alexander VI de bul van unie van Montmajour met de orde van Antonianen af. Nochtans laaide de twist wat het bezit van de “echte" relieken betreft in de 14e eeuw in alle hevigheid weer op. In 1845 eiste de burgemeester van Arles dat de relieken opnieuw aan de pelgrims zouden worden gepresenteerd. Een echt literair en journalistiek steekspel hield zich bezig met het bepalen van de authenticiteit van de relieken. Op 12 februari 1859 sprak de Congregatie van de Riten zich tenslotte uit ten gunste van Arles. In 1861 werd een nieuw kistje van verguld brons vervaardigd, maar sinds de jaren '50 wordt Sint Antonius niet meer gevierd.

Tijdens ons bezoek in 2007 bleken de relieken weer terug te zijn in de Saint Trophime kerk te Arles, op hun normale plaats, in de nis met zeer veel relieken van andere heiligen.
Door de grille van het kistje heen lijkt inderdaad alleen een schedel zichtbaar te zijn.
Hoewel, misschien toch nog wat beenderen ernaast?
Achter het reliekenkistje, aan de muur, is een orthodoxe icoon van Antonius.
Maar er zijn verder geen beeltenissen van Antonius in de kerk, of elders in Arles.
Hoewel volgens de informatie hierboven Sint Antonius wel met processies gevierd werd, lijkt het er niet op dat hier ooit een omvangrijke Antonius-cultus of bedevaart heeft bestaan — vergeleken dan met die in Saint-Antoine-l'Abbaye, of zelfs Lézat.
Ook wordt niet vermeld hoe de relieken van de kerk van Saint-Julien naar de Saint Trophime kerk zijn verhuisd. Dat er veel religeiuze activiteit was in Arles leidt geen twijfel. Van de Saint Trophime kerk is al sprake in de 4e eeuw, en Trophime zelf zou de eerste bisschop (in de 3e eeuw) van Arles zijn geweest. Hoewel opgenomen in het toeristisch circuit, is de prachtige kerk nog steeds als "godshuis" in gebruik.
De relieken van Sint Trophimus
Montmajour
De abdij van Montmajour, net boven Arles, is reeds lang tot ruïne vervallen, maar geeft nog steeds een zeer goede indruk van de grandeur waarmee de Benedictijnse monniken zich wensten te omgeven.
Tevens geeft het een goede indruk van wat voor defensieve maatregelen zijn nodig achtten om zich in stand te houden tegen een ongetwijfeld vijandige omgeving. Wat hadden zij daar te beschermen als het geen aardse schatten waren?
Niettemin maakt het zien van deze gewezen pracht en praal de overwinning van de Antoniaanse kanunniken in St.-Antoine-l'Abbaye er des te indrukwekkender door.
In 948 werd op een hoge rotspunt die uitstak boven de vlakte ten noordoosten van Arles, de "Mont Majour" (de grote berg), de Sint Petrus abdij gevestigd. Tot 1790 leefden de Benedictijner monniken daar. Van het klooster, dat tussen de 10de en 15de eeuw werd gebouwd, is de St. Petrus hermitage nog te zien (10de en 11de eeuw).
Het werd gedeeltelijk in de rots uitgehouwen en de kapitelen werden tijdens de eerste Romaanse Tijd gebouwd. Op de top van de heuvel werd een necropool rond de kapel en crypte van het Heilig Kruis in de rots uitgehouwen (12de eeuw).
De crypte vormt de fundering voor de abdijkerk, het hart van het kloosterleven, gewijd aan Notre Dame.
De toren van de abt Pons de l'Orme van Bruggen werd in de 14de eeuw gebouwd.
Het klooster van Sint Maur werd in de 18de eeuw gebouwd.
Oogst bij La Crau met Mont Majour op de achtergrond.
Van Gogh, 1888.
Arzillières-Neuville (44 C3) …glise Saint-Antoine
De kerk, van romaanse architectuur, dateert uit de 12e eeuw. De kerk werd herbouwd in de 16e eeuw; en leed grote schade tijdens de Eerste Wereldoorlog. Er is een toren-poortgebouw en een ronde toren met spiraal-trap.
Een houten, beschilderd beeldje uit de 17e eeuw.
Antonius heeft een capuchon op; een T op de schoudermantel. Hij heeft een open boek, klok en korte staf op / in / aan de linkerhand. De zegenende rechterhand lijkt later aangeplakt.
Aubagne (167 F4) Sint Antonius, beschermheilige van het Vreemdelingenlegioen
« Et par saint Antoine…Vive la Légion ! »
« Que Saint-Antoine vous garde ! »
Hierboven staan een strijdkreet en een heilwens die gangbaar zijn in het vreemdelingenlegioen,
van wie Antonius van Egypte de beschermheilige is.
Hoe en wanneer dat ontstaan is, heb ik nog niet kunnen achterhalen, maar ik acht het ‘t meest waarschijnlijk dat de keuze van Antonius als beschermheilige door de associatie met de woestijn valt te verklaren, voorzover de activiteiten van de kluizenaar zowel als de meeste (of oorspronkelijkste) activiteiten van het Vreemdelingenlegioen in de woestijn hebben plaatsgevonden, maar ik kwam ook ergens de suggestie tegen (als grap, denk ik) dat het kleine varken de soldaten van het Vreemdelingenlegioen ertoe aan heeft gezet om Antonius als beschermheilige te kiezen, omdat zij dan daarbij gedacht hadden, "kijk, worst".

Ook niet onwaarschijnlijk zou een connectie met de middeleeuwse ridderordes kunnen zijn.


Het beeld (links) dat door de kolonel André Franz in 1994 werd verwezenlijkt, heeft zijn plaats in de kapel van het hoofdkwartier Viénot, te Aubagne.
Het is helaas niet zo’n goede foto, maar naast zijn gewone iconografische attributen — varken, staf, boek rozenkrans met T-kruis — is een dik touw te onderscheiden dat om de onderkant van de staf gewikkeld is. Wat zou dat betekenen?

Het is een oude traditie dat de officieren van het Vreemdelingenlegioen op 17 januari samenkomen met hun oud-collega’s in het Huis van de Legionair te Auriol om de dag van Antonius te vieren.

Aubenas & Saint Antoine 07200 (137 E4) Antoniusmarkt sinds 1471
In 1471 verleende Lodewijk XI aan Aubenas het recht om ieder jaar twee markten te houden, elk van zes dagen, die van Sint Antonius in januari en die van Sint Clementius in november.
En nog steeds organiseert de stad Aubenas op 17 januari de markt van Sint Antonius, de hele dag in het stadscentrum. Dit is een grote commerciële beurs met veel exposanten.
Er is ook een gehucht Saint-Antoine bij Aubenas, nu waarschijnlijk een buitenwijk van het stadje, dat in de geschiedenis van Aubenas een belangrijke rol heeft gespeeld.
Nu is er niet veel over te vinden, maar ik vermoed dat er ooit een Commanderij van Antonianen is geweest, waarvan het huidige ziekenhuis wellicht de erfgenaam is. Daar zijn in ieder geval twee beelden van Antonius aan te treffen.
Ziekenhuis: goudgeverfd houten beeld en een beeld van Antonius met groot zwart varken uit de 18e eeuw.
Église Saint Laurent; beeld uit de 18e eeuw.
Aups (170 C2) Truffelfeest
Het vierde weekend in januari is er in Aups een truffelfeest.
Hoewel dat op de toeristische site niet expliciet wordt vermeld, vermoed ik, gezien het tijdstip, toch wel een connectie met Antonius, temeer daar er ook een schilderij in de plaatselijke parochiekerk hangt waarop hij staat afgebeeld.
Tijdens het feest vindt er een wedstrijd in truffelzoeken plaats
waarbij varkens natuurlijk een voorname rol spelen.
In de Église paroissiale: De heiligen Antonius, Johannes de Doper en Christophorus. 16e eeuw.
Van een Vlaamse schilder, Marc de Fourno of Marc Dufour geheten.
Antonius steunt met de rechterhand op een medium-lange T-staf, met daaraan een klokje.
Niet goedkoop die truffels: € 75 per ons!
Nog meer truffelfeesten in: Lalbenque, Longecourt-en-Plaine, Montagnac en Richerenches.
Auribeau-sur-Siagne (171 F2) Parochiekerk Saint Antoine
Het tegenwoordige wapen met Antonius, vreemd afgebeeld met tonsuur en sik.
Een oorspronkelijker wapen.
In september 2008 bezochten we Auribeau-sur-Siagne en de Antonius kerk aldaar. Auribeau, een prachtig dorp vol bloemen met straten zo smal dat er geen auto's kunnen rijden, ligt op een heuveltop, en moet ooit eens omgeven zijn door glooiend landschap met wijngaarden en korenvelden.
Nu staat het als een oase van rust ingeklemd tussen de buitenwijken en de industriële en commerciële zones van Grasse en Cannes. Vanaf het plein bij de ingang — Le Portail — van het dorp heb je een goed uitzicht over de kleine villa's met zwembaden aan de voet van de heuvel.


Deze heuvel is natuurlijk al sinds mensenheugenis bewoond, en wordt in de geschiedenis voor het eerst vermeld als een van de ravitailleringplaatsen van de Romeinen.
In de 14e eeuw vinden er allerlei rampen plaats, zoals de Honderd Jarige Oorlog en de Grote Zwarte Dood, een pestepidemie die in Marseille in 1348 aan land kwam. Auribello, zoals het toen heette werd totaal verwoest, en was 150 jaar praktisch onbewoond, totdat de bisschop van Grasse en de Heer van Auribeau, Mgr Grimaldi, mensen uit de omgeving ertoe aanzetten het dorp weer te gaan bewonen.
De Sint Antonius kerk heeft een reliekbuste van goud die de kaak van Sint Honorat bevat, de stichter van het klooster van het eiland Lérins in 410 n.C.
En wat voor ons belangrijker is, het heeft een reliekbuste van Sint Antonius (rechts), maar of daar wat inzit en wat of wat erin gezeten heeft, dat ben ik (nog) niet te weten gekomen. Wanneer precies Antonius als patroon van de kerk en het dorp werd gekozen, weet ik ook nog niet, maar het lijkt me voor de hand liggen dat het iets te maken heeft met de epidemie uit 1348. Anderzijds, gezien de aanwezigheid van Sint Honorat, een heilige uit de vijfde eeuw, zou het ook al veel eerder een Antonius-plaats kunnen zijn geweest.
Antonius mag dan nog wel de patroonheilige van het dorp zijn en afgebeeld worden in het stadswapen, maar zijn feest wordt er niet meer gevierd.
De Antonius-kerk lijkt nog wel gebruikt te worden.



Het nieuwe beeld is toch wat minder mooi en 'correct' dan het prachtige beeld boven de deur van de kerk (links).
Antonius leunt met de rechterhand op een korte haak-staf met grote klok; hij heeft een gesloten boek in de linkerhand; een varkenskop komt van achter hem tevoorschijn.
Een engel in het voetstuk.
Het 'nieuwe' beeld in de kerk (rechts), is op 20 januari 1997 — dus toen nog wel een viering — door de lokale bevolking geschonken.
Antonius heeft een vreemd lange staf in de linkerhand, een metalen klokje om de hals, en een gesloten boek in de rechter. Zijn roze varkentje zit naast hem.
Avignon (152 A4) Commanderie & Hospitaal Antonianen & Sint Antonius kapel 13e eeuw
Ooit was Avignon een belangrijke plaats voor de Antonianen, die er in de 1210 een Commanderie, kerk en Hospitaal vestigden. Daar is niet veel meer van over. Een straat, de Rue Saint-Antoine, doet er nog aan herinneren.
Vanaf 1308 was er in de Rue Galante of Garlande, later de Rue de l'Antique Herbers, een Hospice van de Orde van Antonianen.
Na de hervorming van de reguliere geestelijkheid, werd de Orde in 1778 opgeheven en samengevoegd met de Orde van Malta.

Het is waarschijnlijk dat toen de kasten en het houtwerk van de apotheek van het Hospice naar een paar huizen verderop verhuisden, naar de apotheek op de hoek van de Place du Change en de Rue Galante.
Zo is de apotheek van de Antonianen een fraaie stadsapotheek geworden. Het complex werd beschermd door de opeenvolgende bezitteers van de apotheek.

Een gerestaureerde 13e eeuwse kapel van Antonius wordt nu gebruikt door het Centre d'Avignon, een culturele instelling.

Het Musée du Petit Palais, gebouwd in de 14e eeuw en "Klein Paleis" genoemd om het te onderscheiden van het Paleis van de Pausen, huisvest in ieder geval nog wel een groot aantal kunstwerken met Antonius als onderwerp.
Zie voor deze werken mijn pagina met musea.

Sint Antonius. Niccolo Da Foligno. Ombrië. 15e eeuw.
De annunciatie en vier heiligen. Cosimo Rosselli. Florence. 15e eeuw.
Bagnols-en-Forêt (171 E3) Sint Antonius Kapel 17de eeuw
De Sint Antonius Kapel bestond al in 1660 en werd op een nog ouder gebouw gebouwd.
Vroeger werd deze plaats "De Thermen" genoemd en zouden er 7 bronnen geweest zijn. In ieder geval is er vandaag de dag nog een bron met voldoende capaciteit voor de irrigatie van alle terreinen van de wijk.

We bezochten de kapel in 2009.
Vroeger moet deze tussen de olijfboomgaarden gelegen hebben. Maar nu zijn deze grotendeels vervangen door zeer dure villa's.
De kapel was helaas — maar begrijpelijk — gesloten, en de plaatselijke Office de Tourisme kon ons geen verdere informatie (of sleutel) verschaffen.
Interessant is zeker het direct naast de kapel gelegen lavoir, de wasplaats en bron, welke Antonius — als patroon van het onderaardse — weer eens associeert met ondergrondse waterstromen.
Bailleul (Belle) (3 F3) Commanderij Antonianen 12de eeuw
Dichter bij ons hadden de Antonieten in 1160 een klooster gesticht in Bailleul (Belle genaamd, want dit was toen nog Vlaams grondgebied).
In de 11 de en 12de eeuw woedden hevige epidemieën van Antoniusvuur in onze streken. Vanuit Belle brachten de Antonieten hulp en verlichtten ze het leed van de zieken. En zo verspreidden deze ziekenbroeders de devotie tot de H. Antonius, vooral in West-Vlaanderen en wellicht ook in heel het Vlaamse land.
Aanvankelijk was het hospitaalhuis van Belle eerder bescheiden. Dankzij ingezamelde giften en aalmoezen groeide deze gemeenschap steeds aan, zodat de Antonieten een groter gasthuis, een kerk en een ruimer klooster konden bouwen.
In 1578 plunderden en vernielden de Geuzen zowat alles wat de Antonieten gerealiseerd hadden en de monniken vluchtten naar Ieper.
Na de Franse Revolutie werd een nieuwe kerk gebouwd waarin prachtige glasramen prijken die de geschiedenis van de Antonieten in die streek van Vlaanderen uitbeelden.
Bailleul (of Belle) is nog steeds een drukbezochte bedevaartplaats tot de H. Antonius-abt.
We bezochten Bailleul op zondag 19 januari 2014. Als eerste gingen we naar de St. Vaastkerk, waar we volgens informatie van het internet, een aantal glas-in-lood ramen zouden aantreffen, waarin de geschiedenis van de voormalige Antonius-commanderie zou zijn afgebeeld.
Achterin de grote kerk, midden achter het altaar, is inderdaad een speciale kapel gewijd aan Antonius en de commanderie. Een prachtig stenen beeld van Antonius, en mooie ramen, in 1956 gemaakt door meester-glazenier Tambouret d’Amiens (de oorspronkelijke waren vernield tijdens WO II) naar cartons van Charles Hollart.
Het stenen beeld van Antonius, met correcte haardracht en kalot. Hij steunt met de rechterhand op een half-lange T-staf (een T met één puntige kant) en met een klokje in / aan de hand. Hij lijkt te lezen in het open boek op de linkerhand. Zijn lachende varkentje, met klokje om de hals, staat dicht tegen hem aan.
Sommige ramen zijn beschadigd en de teksten erop zijn niet altijd goed leesbaar.
FONDATION DE LA COMMANDERIE SAINT ANTOINE LES BAILLEUL PHILIPPE LE BNO DUC DE BOURGOGNE ET CONTE DE FLANDRE FONDE UNE MESSE QUOTIDIENNE CHEZ LES AUGUSTINS BAILLEUL
1426
ISABELLE PORTUGAL LÈGUE À L’ÉGLISE DES ANTONINS UNE RENTE ANNUELLE DE 100 LIVRES
1436
LORS DE LA PESTE LE MAGISTRAT BAILLEUL ET GILLES CORREHUYSE FONT UN V… Á ST. ANTOINE
1482
ST. ANTOINE AMI DE DIEU DU FEU
DÉLIVRE NOUS EN TOUT LIEU
UNE CHAMBRE DE RH.THORIQUE LES GELTZENDERS EST INSTITUÉ POUR VENIR EN AIDE AUX ANTONINS
1492
CHARLES QUINT ACCORDE AU COUVENT DE ST ANTOINE DES LETTRES DE SAUVEGARDE LES GUEUX DU BOIS PILLENT ET INCENDIENT LA COMMANDERIE
1578
LA STATUE DE SAINT ANTOINE ET LES RELIQUES SAUVÉES DES RUINES DU PRIEURÉ SONT PORTÉES SOLENNELLEMENT Á L’ÉGLISE PAROISSALE
Het centrale raam is natuurlijk voor Antonius. Hij is gekleed in blauwe mantels; hij heeft zijn T-staf, met daaraan een klok, in zijn rechterhand. Het dwarsstuk van de staf is daaraan bevestigd met windsels, een uitzonderlijke voorstelling. In zijn linkerhand heeft hij een rood boek. Samen met zijn varkentje, dat vriendelijk naar hem op kijkt, staat hij in de vlammen, in de hemel boven de St. Vaastkerk. Achter hem is een kleinere kerk of kapel te zien, en een vogel op een tak (de raaf van Paulus?).
In het voetstuk onder het beeld van Antonius is een groot bronzen reliëf, waar Antonius bij de overleden Paulus van Thebe zit, terwijl de twee leeuwen al een graf aan het delven zijn.
In Bailleul is er het Musťe Benoit Depuydt, niet zo groot maar met mooie kunst. Daar staat o.a. een volks, naïef beeldje van Antonius Abt in faïence de Bailleul.
We zijn nog lang op zoek geweest naar het mooie beeld van Antonius, dat in de gevel van een meisjes- of jongensschool zou staan (rechts). We hebben wel een paar scholen gevonden, maar het beeld niet.
In het Musée Benoit Depuydt bevindt zich ook het beeld rechts.
Het beeld rechtsboven vertoont een grote gelijkenis met dit beeld.
Het is er ongetwijfeld naar gevormd.

Antonius draagt een puntmuts capuchon.
Hij heeft een grote T in licht reliŽf midden op de borst.
Bloemmotieven op mantel.
In zijn rechterhand heeft hij een lange knoestige staf.
Hij draagt een gesloten boek, 'dwars', in de linkerhand.
Hij heeft grote schoenen aan.
Zijn varkentje staat achter hem, neerwaarts kijkend.
Van vieringen in Bailleul op of rond 17 januari is mij niets bekend.
Concours de Potjevleesch
Om de twee jaar, eind maart, is er in Bailleul een Concours de Potjevleesch.
Daarbij wordt een Trophée Saint Antoine uitgereikt.
Aankomende koks en professionelen van de twee kanten van de schreve (de grens België - Frankrijk) kunnen deelnemen.
En voor de fijnproevers en lekkerbekken is het een proeffestijn.
Er is ook een salon met streekproducten.
De trofee is een modern houten beeld van een nogal jeugdige Antonius. Hij heeft een zeer lange T- staf in de rechterhand. Een gesloten boek in de linkerhand. Twee varkentjes met klokken om de hals zijn in reliëf op zijn onderkant gesneden.
Tekst op het voetstuk: “Concours International de Potje Vleesch Trophée Saint Antoine”.
Met dank aan Antoon Vanquaethem
De Mont des Cats of Katsberg, waar ook een Antoniaans klooster gevestigd was (en is), is dichtbij.
We zijn heel even, aan het eind van de middag, op de Katsberg geweest. Het was er zeer druk met dagjesmensen en wandelaars, genietend van het mooie uitzicht. Er is een kapel die er van buiten interessant uitziet, maar van binnen totaal sfeerloos is.
En er is geen Antonius te bekennen.
Er is ook een Bailleul in Wallonië, waar zelfs nog jaarlijks een Antoniusviering zou plaatsvinden.
Bar-le-Duc (45 F3) Sint Antonius Kerk 14de eeuw
De Sint Antonius kerk van Bar-le-Duc werd in opdracht van hertog Robert de Luisterrijke van 1372 tot 1376 in de nieuwe stadswijk die hij ten oosten van de Burcht opzette gebouwd, oorspronkelijk als deel van een Augustijner klooster.
In 1382 werd er een Sint Antonius commanderie aan toegevoegd, een priorij van Begijnen en een klooster van Clarissen. Deze laatste gebouwen zijn inmiddels verdwenen.
Na de Revolutie werd de kerk aan Sint Antonius gewijd.
Zeer uniek is het schip van de kloosterkerk, dat na een vergroting in de 15e eeuw, over het Fabriekskanaal — ”Canal des Usines” — werd gebouwd.
We bezochten Bar-le-Duc in 2009. Zoals alle kerken in deze plaats, was ook de Antonius kerk tot onze verrassing open. Hoewel de kerk nog gebruikt wordt — er brandden enkele kaarsen — en zelfs enige monumentale status heeft, maakte hij toch een verwaarloosde, stoffige indruk.
Het waterniveau in het zo karakteristieke kanaal waar de kerk overheen is gebouwd was zeer laag en lag vol met rommel, waardoor het meer op een open riool leek.

De verf in de nis (rechts) waar het Antoniusbeeld staat — een zijkapel die overigens merkwaardig genoeg aan Sint Joseph is gewijd — bladdert af.
Het 17e eeuwse beeld, afkomstig uit een eerdere kerk van de Antonianen in Bar-le-Duc, is ook hard aan restauratie toe.
Ook de 15e eeuwse muurschilderingen, waaronder ook een schildering van Antonius, bladderen af en vervagen.
Op deze muurschildering zien we Antonius, blootsvoets, met de gevlochten mantel van Paulus van Thebe. Hij heeft een korte haak-staf in de rechterhand, en daarvoor open boek en een tekstrol. In de linkerhand heeft hij een zeer karakteristiek gebedssnoer met grote kralen en een klein kruis.
Naast hem staat een engel, en daarnaast zou volgens de brochure die we in de kerk aantroffen, een vrouw staan die de palmtak van een martelaar zou dragen. Die palmtak is dus niet meer te ontwaren.
Gezien de nimbus rond het hoofd, zal het een heilige zijn.
Maar wat te denken van het duiveltje in de rechterbovenhoek van deze schildering; zou het ook een 'Bezoeking" zijn?
Vergelijking van mijn foto (boven) met een plaatje dat ik op het internet vond (links), toont wel aan hoezeer de schildering inmiddels achteruit gegaan is.
Boven de ingang hangt dit schilderij:
"Saint Antoine ermite prêchant dans le désert",
van Ger Roger, 1844.

Op de lijst staat:
DONNE PAR LE ROI A L'EGLISE DE SAINT ANTOINE DE BAR-LE-DUC

Een ongebruikelijke voorstelling van Antonius, als prediker met enkele Saracijnen (?) en een kameel.
Beaune (96 C1) Hôtel-Dieu Hospice de la Charité 1443
In Bourgondië werd het tweede trimester van de 15de eeuw gekenmerkt door hongersnood, epidemieën en plunderende bendes.
In 1441 verleende Paus Eugène IV aan Nicolas Rolin, kanselier van Filips de Goede, de hertog van Bourgondië, toestemming om een hospitaal voor arme zieken te bouwen.

Nicolas Rolin koos de stad Beaune om daar met zijn vrouw Guigone de Salins, zijn liefdadige instelling op te richten.
In 1443 legde hij ceremonieel de eerste steen voor wat hij als een succesvolle transactie beschouwde: "Om wereldlijk bezittingen die aan hem waren verleend te ruilen voor hemelse".

Rolin wijdde het ziekenhuis aan Sint Antonius, die de beschermheilige was van zijn vrouw, en aan Sint Sebastiaan, patroon van het ridderschap van de kanselier.
Hij stelde het aantal bedden in de grote afdeling op 30. De eerste patiënt werd op 1 Januari 1452 toegelaten.
Nicolas en Guigone keerden het hospitium een jaarlijkse toelage uit, die voortkwam uit de zoutmijnen, en zorgden ervoor dat het in zijn eigen bestaan kon voorzien door middel van wijngaarden. Tevens deden ze een beroep op een groot aantal kunstenaars die de opdracht kregen het hospitium te versieren.
Het Hôtel-Dieu verwierf vlug een grote bekendheid, niet alleen onder de armen, maar tevens bij de adel en de middenstand. Dank zij de vrijgevigheid van deze laatsen konden vergrotingswerken worden uitgevoerd en kunstwerken aangekocht.
Tot 1971 was het nog in gebruik als ziekenhuis, sedertdien is er een bejaardenhuis in gevestigd.
De uit decoratief oogpunt opvallendste elementen aan het overigens vrij sobere exterieur zijn de daken met hun kleurrijke, in geometrische patronen gelegde bedekking en hun vele met pinakels bekroonde dakkapellen. De gebouwen, met houten gaanderijen, zijn gegroepeerd rondom een binnenplaats met een waterput. Onder het complex door stroomt de rivier de Bouzaise die voorheen zorgde voor de afvoer van het afval.
We bezoeken Beaune in 2009.
En het is aanvankelijk nog heel wat speuren in het complex voordat we Antonius hier en daar vinden.
Op het glas-in-lood-raam in de grote zaal komt de relatie tussen Antonius en Guigone (rechts in het raam, geknield) mooi tot uitdrukking: zie de hand die Antonius op haar schouder legt. Nicolas wordt hier echter niet beschermd door Sebastiaan maar door Nicolaas. We zien hier ook hun respectieve wapenschilden.
Antonius is gekleed in een gele schoudermantel, een wat ongebruikelijke kleur. Op de mantel staat een grote T. Zijn rechterhand steunt op een korte T-staf, met daaraan een klokje.  Een bidsnoer met T-kruisje, hangt aan de ceintuur rond zijn middel.
In een aparte zaal is de beroemde polyptiek “Het Laatste Oordeel” van Rogier van der Weyden geëxposeerd. Het stuk was in 1443 door Rolin bij de Vlaamse kunstenaar besteld ter opluistering van het altaar in de Grand Salle, waar de zieken in bed de mis konden bijwonen. Alleen op zondag werden de luiken geopend.
De zieken konden dan zien wat hun na de dood te wachten stond: hoe de zondaren naar de hel werden gevoerd, en de onschuldigen naar de hemel.
Op de buitenkanten van de luiken van dit polyptiek zijn Nicolas Rolin en zijn vrouw Guigone de Salens te zien, plus de heiligen Sebastiaan en Antonius (links), en een voorstelling van de annunciatie.
Antonius steunt met de linkerhand op een korte knoestige T-staf. Hij heeft een klokje in de rechterhand. Zijn varkentje piept achter hem vandaan.

Het prachtige beeld van Antonius, uit de 15e eeuw, staat opgesteld in de museumzaal.
Antonius heeft een correct hoofddeksel en gevorkte baard. Een T op de schoudermantel.
Hij steunt met de linkerhand op een korte knoestige haakstaf met daaraan een klokje. Een bidsnoer met grote kralen hangt aan een riem om zijn middel.
Aan zijn voeten ligt een zeer klein opkijkend varkentje.

  De tekst op het opengeslagen boek op zijn rechterhand luidt:
Mon fils, en entrant au service de Dieu, préparez votre âme à la tentation.
Si vous voulez être parfait, allez vendez ce que vous avez, et donnez le aux pauvres.
Op het wandtapijt van Sint Antonius zien we het wapen van Guigone de Salens en de lijfspreuk van Nicolas Rolin, "Seulle", waarmee hij aangaf dat Guigone de enige vrouw was die voor hem telde, en bovendien de vervlochten letters N en G.

Antonius heeft een soort muts op en gevorkte baard. Hij steunt met de rechterhand op een korte knoestige haakstaf, met daaraan een klokje. Een open boek op de linkerhand. Neerkijkend varkentje staat achter hem.
Belvédère (173 E1) Sint Antonius Kapel
De Sint Antonius Kapel bevindt zich aan het noordelijke einde van het dorp, aan de Rue Saint-Antoine.
Een houten rasterwerk in de deuropening, verhindert de vrije toegang.
Op het gewelf van de kapel is vagelijk een fresco van drie personen te onderscheiden. Een groot deel van de schildering is onder een witte muurkalk verdwenen, maar twee van deze personen, w.o. een biddende, moeten ongetwijfeld de Heilige Antonius van de Woestijn voorstellen, onderworpen aan zijn Verleidingen. Sint Antonius spreekt enkele woorden uit waarvan de betekenis ons ontgaat.
Vanuit zijn rol als beschermer tegen epidemieën, valt zijn lokalisatie op de toegangen van het dorp te verklaren.
Bernardvillé (49 D3) Sint Antonius Kerk & Viering 1371
We bezoeken Bernardvillé, een klein en stil dorp, in mei 2010.
De kerk is dicht. We lopen eromheen en bellen dan aan bij een huis ertegenover. Een bejaarde dame doet open, en roept na uitleg onzerzijds, haar echtgenoot, de heer Armand Gandner, naar eigen zeggen “83 jaar jong”, die de sleutel van de kerk heeft en ons rond leidt.
Bernardvillé dankt zijn ontstaan aan het gebouw van de Abdij van Baumgarten in 1125. De eerste bewoners, herders in dienst van de monniken, vestigden zich in de vallei ten noorden van de abdij.
In 1525 brak de Boerenoorlog uit. De abdij, geheel in handen van gewetenloze adellijke families die alleen geïnteresseerd waren in de rijkdommen die ze eruit konden halen, werd aangevallen door opstandelingen en grotendeels verwoest.
De Kerk Saint-Antoine-Ermite wordt voor het eerst vermeld in het jaar 1371. Het gebouw heeft nog steeds een paar gotische vensters.

Wanneer het dorp zich tot Antonius keerde, is me niet bekend. Maar nu is Bernardvillé een "echt" Antonius dorp, zoals ook uit het stadswapen duidelijk blijkt.
En rond 17 januari viert de parochie de feestdag van Antonius, tegenwoordig op bescheiden wijze.
De kerk verwierf een zekere reputatie toen werd ontdekt dat de prachtige rococo zijaltaren het werk zijn van de beroemde Duitse beeldhouwer Matthias Faller uit Sankt-Märgen.
Beide altaren en altaarstukken waren onderdeel van een reeks van vier, die in opdracht van het klooster van Molsheim door Matthias Faller, de beeldhouwer van de befaamde abdij van Sankt Peter in het Zwarte Woud in 1770 werden gemaakt, met de hulp van zijn zoon Johann en de beeldhouwer Philip Rauch. Ze werden in 1793 aan Bernardvillé verkocht.
De oorspronkelijke beelden zijn verdwenen: de Maagd van de Onbevlekte Ontvangenis dateert uit de late 18de eeuw eeuw; het beeld van Sint Antonius de Heremiet dateert uit 1804; de restauratie van de schilderijen vond plaats in 1870.
De vergulde en verzilverde onderdelen en de originele kleurstelling werden in 1988 door het atelier van Jean-Jacques Meyer uit Straatsburg hersteld.
Matthias Faller heeft ook de beelden en altaren in de Giersbergkapelle van Kirchzarten (Duitsland) vervaardigd.
Antonius heeft geen varkentje; wel een fraaie T-staf, zij het iets te lang, met klokjes.
Wat zou de symboliek zijn van de hand met de hamer boven in het altaar?
Het schilderij achter het hoofdaltaar: Antonius in Egypte, met graftombe, sfinx en piramides op de achtergrond.
Maar ook, in de schaduw achter zijn voeten, een varkentje!
Dit schilderij van  een knielende, biddende Antonius, met boek en schedel, lijkt erg op dat in Saint-Laurent-du-Cros.
Antonius, zittend, met puntmuts capuchon, leest in zijn boek. Klokje staat voor de crucifix. Grappig liggend, opkijkend varkentje.
Le Berval (22 B4) Chapelle Saint Antoine et Saint Vincent 16e eeuw
Deze kleine kapel van St. Antonius en St. Vincent in Le Berval, Bonneuil-en-Valois, dateert uit de zestiende eeuw en is onlangs gerestaureerd.
Er is me verder weinig van bekend, maar omdat ik een foto tegenkwam van het interieur, met een beeld van Antonius prominent op het altaar en nog een Antoniusbeeld in de hoek tegen de muur, laat ik het toch maar zien.
 
Besançon (83 F4) Voormalige commanderie, hospitaal en jaarmarkt 11e eeuw
Er was ooit een Couvent des Pères de la Commanderie de Saint-Antoine en een Hospital des Antonins in Besançon.
In de eerste periode diende dit Hospitaal vooral voor de opvang van de armen en hulp aan de pelgrims op weg naar Compostela.
Vanaf 1095 gaf Paus Urbanus II toestemming voor de oprichting van het ziekenhuis van de Antonianen om het "ergotisme" of " Antoniusvuur" te verhelpen.
Er is nu nog een Confrérie Saint-Antoine et Saint-Eloi.
De Rue Emile Zola was vroeger de Rue Saint-Antoine.
In het boek "De Straten van Besançon" vermeldt Eveline Toillon dat critici van Zola niet aarzelden om te zeggen: "Sint Antonius is vervangen door zijn varken”.
De inwoners van La Vèze (8 km ten zuiden van Besançon) beoefenden vroeger het beroep van mandenmaker. Ze leverden manden aan de jaarlijkse Antonius-markt die toen plaats vond in de Rue Saint-Antoine, nu Rue Emile Zola. Hoewel het niet vermeld wordt, was Sint Antonius ongetwijfeld hun beschermheilige.
Een beeld van Antonius en zijn varkentje, van de beeldhouwer Bisontin Georges Laethier, op de hoek van de Rue Zola en Rue Pasteur.
Bessans (127 E4) Sint Antonius Kapel 15de, 16de eeuw
Er is al sprake van een Antoniuskapel in Bessans in 1440, maar in het algemeen wordt aangenomen dat deze kapel dateert van het begin van de 16de eeuw (tussen 1503 en 1522). De Romaanse klokkentoren van de kapel bevindt zich op de westelijke puntgevel.

We bezoeken Bessans in september 2008.
De Sint Antonius-kapel is één van de vele kapellen in Bessans. Voor zo'n klein dorp is het aantal kapellen toch wel zeer opmerkelijk. Oorspronkelijk moet dit toch een zeer religieuze gemeenschap zijn geweest.
De Antoniuskapel is een rechthoekig gebouw dat op een verhoging boven het dorp is gebouwd.

Vreemd genoeg is de Antoniuskapel op een tiental meters naast de Johannes de Doper kerk gebouwd (of vice versa), wat enige vragen oproept over de oorspronkelijke functie. De nog onlangs gerestaureerde kerk is zeer mooi, met fantastische beelden.
Beeldhouwkunst in hout is wel een van de specialiteiten van Bessans en omgeving, en de naam Clappier, een dynastie van beeldhouwers vanaf de 15e eeuw, is legendarisch.
Zoals ons tijdens ons bezoek duidelijk werd, zijn de kerk en de kapel geen gebedshuizen meer, maar eerder een soort musea, die op bepaalde tijden open zijn voor het publiek. Eén van de kleinere kapellen van het dorp — beter te verwarmen in de barre winter — wordt nu gebruikt als kerk. Om de kunstwerken in de kerk en de Antoniuskapel te preserveren en te beschermen de extreme kou gaan deze in de winter niet open.
Op 15 augustus is er ter gelegenheid van Maria Hemelvaart wel een processie met een Mariabeeld door dorpelingen in klederdracht, maar er is geen Antoniusviering.
Dat de kapel redelijk goed te dateren is, komt door het wapen naast de onherkenbare figuur boven de deur. Dit is het wapen van Urbain de Miolans, abt van de abdij Saint-Michel de la Cluse van 1503 tot 1522, die hoogstwaarschijnlijk de opdrachtgever is van de fresco's op de muren binnen en buiten de kapel.
De onherkenbare figuur zou een willekeurige monnik in aanbidding kunnen zijn, maar het lijkt mij waarschijnlijker dat het de opdrachtgever is.
Een mooie Antonius, met grote klok aan de rechter pols, een T op zijn schoudermantel en gevorkte baard. In zijn linkerhand heet hij een bisschopsstaf. Zijn varkentje ontbreekt.
Dat laatste lijkt wel typerend te zijn voor deze streek (Franse Alpen), want ook op andere plaatsen die we daar bezocht hebben, is het varkentje zeer zeldzaam.
Antonius wordt vooral als genezer van mensen weergegeven.
De voorgevel wordt door een luifel overkapt die de versiering aan de buitenkant beschermt, waaronder de fresco's die de Keten van de Zonden weergeven, uitgebeeld door personen, die door een keten zijn verbonden en die door twee duivels in de richting van de hel worden getrokken.
Klik hier voor een reconstructie die ik uit een aantal foto's geformeerd heb.
De mond van de hel, zondaars in het vagevuur, en een duiveltje dat de zondaars naar binnen trekt.
Eén van de ondeugden, de IJdelheid, wordt hier uitgebeeld door de vrouw met de spiegel, die op een bok gezeten is.
Deze voorstelling van de Keten van de Hoofdzonden ben ik tegengekomen op deze kapel van Antonius en die in Clans. Zie de aparte pagina die ik over Clans gemaakt heb, waar ik beide voorstellingen onder elkaar heb weergegeven.
In de eerste plaats zou je uit de toch wel zeer treffende picturale overeenkomsten kunnen afleiden dat er een artistieke connectie bestaat tussen deze twee plaatsen, die toch behoorlijk ver van elkaar in onherbergzaam gebied gelegen zijn.
Maar interessanter nog is de connectie tussen deze "helse" voorstellingen en Antonius, want daaruit blijkt maar eens te meer dat hij de grote duivelbezweerder is — wat uit verdere informatie op mijn site ook duidelijk blijkt. Bovendien is hij natuurlijk degene die aan deze zonden — de Verzoekingen — weerstand heeft kunnen bieden.
Op de muren binnen in de kapel, vindt men veertig panelen over het leven van Christus, vanaf Zijn Geboorte tot aan Pinksteren. Opvallend is wel dat hier binnen geen enkele afbeelding, als muurschildering, van Antonius te vinden is.
Er staat links van het altaar wel een beeld van Antonius.
Antoniu sheeft een correcte haardracht, een T op zijn schoudermantel, een grote klok en rood gesloten boek in / aan de linkerhand.
De rechterhand is geheven in een zegenend gebaar.
De staf ontbreekt, evenals als zijn varkentje.
Het beeld lijkt enigszins op de buiten-muurschildering hierboven.
 
Antonius is ook afgebeeld op een schilderij in de Saint-Etiennekapel van Bessans, met verder nog Sinte Agatha, geschilderd door Dominique Anselmet.
Antonius heeft hier een kleine staf in zijn linkerhand met daaraan een klokje, en weer geen varkentje. De kapel was dicht, dus deze hebben we niet kunnen bezoeken.
 
Behalve op de fresco's buiten en binnen de Antoniuskapel, zijn er in Bessans nog veel duivels in allerlei gedaante aan te treffen.
Een Antonius & een Duivel uit Bessans.
Musée d'ethnographie, Genève.
In het centrum van het dorp staat een fontein
met duivel en waterspuwende draak.
Er zijn heel wat verhalen en legenden die de aanwezigheid en populariteit van deze duivels verklaren.
Eén legende over deze duivels heeft een omweg gemaakt door de "legende dorée", en gaat over Bernard de Menthon, de aartsdiaken van Aoste in 966, en vooral bekend als de Bernard van de St.-Bernardshonde.
De middeleeuwse kroniek verzekert dat de heilige Bernard "de duivel" in eigen persoon op Mont-Joux heeft gevangengenomen (of zelfs gewurgd), dank zij zijn stola die op miraculeuze wijze in een keten veranderde.
In een profane versie, waren "de duivels" in werkelijkheid mannen, bewakers van de bergpas ten dienste van een feodale heer. Beschuldigd van roofovervallen en "heidens bijgeloof", werden zij door de heilige verjaagd, waarschijnlijk geholpen door gespierde parochianen.
Sint Bernard met de gevangen duivel onder zijn voeten.
De duivel met een pastoor onder de arm
De legende over de duivel met een pastoor onder zijn arm zou begonnen zijn met een gebeurtenis in de 19de eeuw. Er was toen een kerkvoorzanger genaamd Etienne Vincendet die zeer woedend was op de dorpspastoor. Om zijn woede de vrije loop te laten, sneed hij een beeld van een duivel met een pastoor onder de arm, die hij bij de pastoor in het venster plaatste.
Toen het slachtoffer de grap ontdekte, plaatste hij het voorwerp bij de maker op zijn raam — en zo ging dat nog een tijd heen en weer.
Toen kwam er eens een toerist langs, op wie de duivel een dergelijke indruk maakte dat hij hem van Vincendet kocht, waarop de voorzanger het commerciële potentieel hiervan zag.
En zo zijn deze beelden ook nu nog te koop in Bessans.
Billy-Chevannes (94 C2) Sint Antonius Kerk 12de eeuw
De Sint Antonius Kerk in Billy-Chevannes werd in ± 1100 gebouwd. Lang was het een ruïne, maar werd recentelijk gerestaureerd.

Er lijken geen diensten meer plaats te vinden.

Er komt een houten beeldje uit ± 1100 vandaan, dat wordt aangeduid als "zittende monnik", maar dat ook heel goed een afbeelding van Antonius zou kunnen zijn. Het hoofddeksel wijst daarop, evenals het boek in zijn linkerhand. De verdwenen rechterhand zou heel goed een staf in de hand gehad kunnen hebben.

Een Antonius-beeld uit de 14e eeuw staat (of stond) in die kerk. Het is een zeer mooi beeld. Prachtige klok en zeer correct bidsnoer met grote kralen; staf van medium lengte en een lief opkijkend varkentje oprijzend uit de vlammen.
Boisgervilly le Bois-Picard (55 D2) Sint Antonius Kapel 1427
De chapelle Saint-Antoine in le Bois Picard dateert uit 1427, Er werden tot in de 18e eeuw missen opgedragen, zeer waarschijnlijk op kosten van de heren van le Bois-Picard, van het naburige kasteel, die ook beweerden dat de kapel oorspronkelijk tot hun huis behoorde. O.a. door de ruzie hierover tussen de heren en de parochianen, werd de kapel uit zijn religieuze functie ontheven door de bisschop van Saint-Malo. Evenzogoed bleef de kapel tot het einde van de 19e eeuw doel van talloze pelgrimages.

De gelovigen uit de omgeving gingen op 17 januari ter bedevaart naar de kapel om eer te bewijzen aan degene aan wie deze plaats gewijd is, de beschermheilige van de varkens.

Het is me niet duidelijk of de Antoniusviering nog steeds plaats vindt in Boisgervilly.
Het lijkt erop dat de heren de eigendomsstrijd toch gewonnen hebben, want de kapel is nu privé bezit; maar getuige de foto zorgen ze niet erg goed voor hun bezit.

Er is een leuke legende uit die streek betreffende de kapel:

Er was eens een rijke boer in Boisgervilly, Giau genaamd. Op een middag ging hij zoals gewoonlijk zijn kudde op de hei zoeken; nadat hij in alle richtingen gekeken had, vond hij geen van deze dieren. De volgende dag was het hetzelfde, de dag erna ook. Wanhopig beloofde Giau vervolgens aan Sint Antonius een standbeeld te houwen uit een oude perenboom die in zijn tuin stond. Nauwelijks had hij deze gelofte gedaan, of het leek of een blinddoek van zijn ogen viel, en tot zijn verbazing zag hij zijn kudde rustig om hem heen grazen.
Giau herinnerde zich zijn belofte en maakte een beeld van Sint Antonius uit zijn perenboom en plaatste het op die plaats om te getuigen van dit wonder. Op een dag toen men het wilde verwijderen om het naar de kerk van Boisgervilly te vervoeren, bleek dat het halverwege onmogelijk was om verder te gaan: het was beeld opeens zo zwaar dat zeven paarden het zelfs niet konden bewegen. Daarom besloten de mensen van Boisgervilly om het standbeeld terug te brengen. Deze keer was slechts één paard al genoeg en Sint Antonius keerde terug naar zijn heide.
Daarna heeft men er een kapel gebouwd en deze plaats werd een bedevaartsoord.

Het tweede deel van deze legende — een heiligenbeeld met een eigen wil — is erg traditioneel en wordt op veel plaatsen verteld.

Le Boulou (185 D3) Sint Antonius Kapel 15de eeuw

Sint Antonius de Heremiet is de tweede patroonheilige van Le Boulou. De kapel werd te zijner eer gebouwd in 1417 op wat toen de tweede begraafplaats was.

Na als school, foerage- en provisiekamer, wachtlokaal, broodoven en stadhuis gebruikt te zijn, werd de kapel in 1853 aan de kerk teruggegeven.
Antonius staat links naast het altaar.
Antonius heeft een vreemd object in de rechterhand i.p.v. de gebruikelijke staf, een soort palmblad (van de martelaar?). Een retabel uit 1712. Jammer dat de foto niet zo duidelijk is. Vermoedelijk heeft Antonius (midden) een varkentje naast zich; wel is nog zijn boek te onderscheiden.
Waarschijnlijk staan er episodes uit het leven van Antonius afgebeeld in de medaillons rond het beeldje.
In januari wordt het patroonsfeest van Antonius gevierd.
Verdeeld over drie dagen, is er een Antonius-race voor kinderen op vrijdag en een bingo; op zaterdag een diner-dansant; op zondag een mis om 9:30 en daarna een bijeenkomst met drankjes en muziek.

Maria staat rechts van het altaar. En er is een schilderij van Sebastianus.


De kapel ziet er goed onderhouden uit.

Les Boussardes (140 C2) Sint Antonius Kapel
Les Boussardes is een gehucht bij Le Monêtier-les-Bains, zoals ook Les Guibertes.
Het is me niet bekend of er nog activiteiten zijn in de kapel, maar het zijn mooie afbeeldingen: * * *.
Antonius, blootshoofds en met correcte haardracht. Korte haak-staf, met daaraan een klokje, in de linkerhand. Open boek op de rechterhand.

Het beeldje staat rechts van het schilderij op de foto hieronder.
Schilderij achter het altaar.
Antonius met puntmuts capuchon. Korte T-staf met klok in de linkerhand. Open boek in de rechterhand. Neerkijkend borstelig varkentje.
Braize (93 E4) Sint Antonius Kapel
De Sint Antonius kapel van Braize hoorde vroeger bij de abdij van Charenton. Het beeld van Sint Antonius met zijn varken wijst op de toewijding van de kapel; men ziet er eveneens een Maagd met Kind uit de 18e eeuw.
Vroeger werd het patroonsfeest hier enthousiast gevierd.
Een nogal jeugdige Antonius. Klok in de rechterhand. Korte knoestige staf van echt hout in de linkerhand .Handklok in de rechterhand. Los varkentje.
Breil-sur-Roya (173 F2) St. Antonius kapel

De kapel van  St. Antonius de Kluizenaar maakte deel uit van de kapellen die buiten de stadsmuren lagen. Hij werd gebouwd aan de zuidelijke afrit van Breil in het dal van Roya, een paar meter van de porte de Gênes.
De kapel gaf pelgrims en reizigers de kans om tot Antonius te bidden en om zich onder de bescherming van de heilige te stellen alvorens zich te wagen op vaak onveilige wegen.

De kapel is bedekt met een leistenen dak. Tegenwoordig is er een lelijk metalen hek voor de ingang, ongetwijfeld om vandalisme tegen te gaan Antonius, linksonder op het schilderij, in aanbidding van de Maagd Maria.
Brenac (179 F3) St. Antonius kapel 1646

In Brenac is een kleine afgelegen kapel, gebouwd in 1646 en goed gerestaureerd, die in de plaats is gekomen van een Visigotische oratorium, onder het patronage van Sint-Antonius.
Er zijn veel hoge punten rondom Brenac waar een kapel gebouwd zou kunnen worden. We willen opmerken dat de keuze merkwaardig gericht lijkt te zijn op dat punt in de verte waar we duidelijk een dorp zien, dat niet minder is dan Rennes-le-Château. Is deze unieke locatie toeval, vanuit het oogpunt van een traditie ... of met een andere achtergrond? [Hier wordt gehint naar conspiratie-theorieën rond Rennes.]
Het schilderwerk is van Guy Sahuc, 2012.

  Antonius heeft weinig of geen attributen. Wellicht had hij een korte staf in de linkerhand; en is daar nog een klokje zichtbaar? Evenzogoed is hij duidelijk herkenbaar.
Een Verzoeking van Antonius door een duivelse dame.
Église St Julien et Ste Basilisse
In de kerk van Brenac zelf is Antonius ook aanwezig, zij het bescheiden, in een glas-in-lood raam (links en rechts).
Le Broc (173 D3) Chapelle Saint Antoine & Église Saint Antoine et Ste Marie Madeleine & viering 16e eeuw
Chapelle Saint Antoine
Een eigentijdse wandschildering van Anneli Palsa.
De tekst onder de jonge Antonius:
Il y aura là une route pure; - on l'appellera la voie sante

Als je bij Le Broc aankomt zou je de Chapelle Saint-Antoine kunnen passeren zonder deze zien, want hij is weinig opvallend. De kleine kapel, eeuwen oud, en herbouwd in 1744 is gewijd aan de patroonheilige van Broc, Sint-Antonius de Kluizenaar.

Als beschermheilige van het dorp heeft Sint-Antonius het beschermd tegen de pest en vele andere kwalen.
In de Middeleeuwen leefde Le Broc, zoals de hele regio in angst voor epidemieën zoals de pest en het Antoniusvuur. Deze maakten duizenden slachtoffers en hele dorpen werden verwoest. De bevolking die volledig machteloos tegenover deze verschrikkelijke plagen stond, had geen andere mogelijkheid dan om zich onder de bescherming te stellen van heiligen, zoals St. Sebastiaan, St. Rochus en St. Antonius.
De laatste kende sinds de 13e eeuw een roem en populariteit die bleven groeien. Zijn cultus is een onderdeel van de heilige geografie van het dorp: in de parochiekerk, waar zijn altaar zich bevindt aan de top van de spirituele hiŽrarchie in de buurt van het altaar en in de landelijke kapel bij de ingang van het dorp.
Beeld van Antonius met varkentje in de kapel.
Of het daar altijd staat of alleen tijdens de viering, is me niet duidelijk.

Zelfs vandaag de dag wordt zijn feest gevierd op 17 januari met een mis, met een processie die de mensen van de kerk leidt naar de kapel achter zijn seculiere standbeeld in verguld hout, en met veel vermaak op het dorpsplein. Het is dé gelegenheid om de nieuwe olijfolie te proeven op "brissaoudes" en zo op te scheppen over de kwaliteit van de plaatselijke olijfboomgaarden. Het geheel van religieus en folkloristisch feest wordt in het Provençaals “romérage” genoemd.

Processie met Antonius-beeld door het dorp
Église Saint Antoine et Ste Marie Madeleine
Een tryptiek in de kerk van Le Broc.
Antonius met halo heeft een T op de mantel, een open boek op zijn knie en zegent met de rechterhand.
De parochiekerk van Le Broc, gewijd aan St. Antonius en Ste. Maria Magdalena, heeft een aantal uitbreidingen en verfraaiingen ondergaan in samenhang met de toenemende bevolking.
De kerk beroemt zich op haar rijke relikwieŽn en kunstvoorwerpen, maar vooral op de botten van Ste. Maria Magdalena wiens beschermende eigenschappen de hele regio dierbaar zijn.
Bussières-les-Belmont (83 D1) Antonius, beschermheilige van de mandenvlechters
La Confrérie des Façonneurs du Noble Osier — ofwel de Broederschap van Bewerkers van de Edele Wilg — organiseert elk jaar op de zaterdag na 17 januari een plechtige viering voor hun beschermheilige Sint Antonius. Dit gebeurt afwisselend in de dorpen Bussières-les-Belmont, Fayl-Billot en Grenant, die vlak bij elkaar liggen, die elk diverse specialismen in het vlechtwerk ontwikkeld hebben, en die naast de gewone manden echte kunststukken creëren.
Hieronder zijn plaatjes van de feestelijkheden in Bussières-les-Belmont. Volgend jaar zal het feest in Fayl-Billot plaatsvinden.
De bisschop van Langres deed de heilige mis De stoet met Antonius en varkentje op een staf voorop

De hoeden, manden en staven van gevlochte wilgentenen


Een broodje in de hand van een mandenvlechter uit Fayl-Billot, indicatief voor de locatie van volgend jaar De staf van Antonius, met zelfs gevlochten klokje, wisselt elk jaar, en zal nu dus naar Fayl-Billot gaan

De feestelijkheden worden besloten met warme wijn en een gemeenschappelijke maatijd

Er zijn in Frankrijk nog andere plaatsen waar Antonius als beschermheilige van de mandenvlechters vereerd wordt, namelijk Villaines-les-Rochers waar het de derde zondag van januari gevierd wordt en Vallabrègues, maar daar wordt het het tweede weekend van augustus gevierd.
"Osier" betekent niet alleen wilg of wilgeteen, maar is ook de naam voor het wilgeroosje, een typische Antoniusbloem, die dan ook wel Sint-Antoniuslelie of vuurkruid genoemd wordt.
Overige plaatsen A-B

Argentière-la-Bessée

Avène
  • Amblans-et-Velotte (84 B1)
    Église Saint-Antoine; viering op zondag na 17 januari.
  • Andelnans (68 A4)
    Een T in het stadswapen
  • Anglure
    Église Saint-Antoine
  • Argentière-la-Bessée (140 C3)
    Plan des Léothaud (le): Kapel Saint-Antoine Ermite et Saint-Louis; een reliekhouder.
  • Aumonières
    Voormalige commanderie de Saint-Antoine d'Aumonières, nu een ruïne.
  • Avène (163 F2)
    Église Saint-Antoine de Serviès, waarvan Antonius beschermheilige is.
  • Bargème (171 D1), 2009.
    Een vervallen kapel. We bezochten deze in 2009, en hij is nog verder vervallen; de toegang is dichtgemetseld om verder vandalisme te voorkomen.
  • Bercenay-en-Othe (63 F2)
    Église paroissiale Saint Antoine.
  • Biffontaine (48 A4)
    Église Saint-Antoine & calvaire
  • Bois-Herpin (61 E1)
    Een Antonius-kerk, oorsronkelijk 12e eeuw, en een beeld uit de 17e eeuw.
  • Bourg-en-Bresse (110 C2)
    Er was een commanderie van Antonianen sinds de 12e eeuw; nu een Abbaye de Brou, ofwel église abbatiale du Brou.
  • Le Bourg-Maria (71 E1)
    Chapelle Saint-Antoine, ook gewijd aan Maria.
  • Boussy-Saint-Antoine (41 F3)
    Er waren in de 15e eeuw een Antoniaanse Abdij en Hospitaal; een T in het stadswapen.
  • Boutiers-Saint-Trojan (115 E1)
    Er was een Antoniaanse commanderij, later deel van de Maltezer orde; er is een parochiekerk Sint Antonius.
  • Bruley (46 C3)
    Een T in het stadswapen.

Boutiers-Saint-Trojan

Boussy


Bruley


Bourg-en-Bresse
Marmeren beeld. Antonius is zijn rechterhand (met korte staf waarschijnlijk) kwijt en zijn varkentje is zonder hoofd.
Anglure Église; Statue Saint Antoine; 16ième siècle.
Antonius steunt met de rechterhand op een korte knoestige haak-staf. Een gesloten boek op de linkerhand. Een bidsnoer met grote kralen en een kruis is om zijn linkerhand gewikkeld. Extreem opkijkend varkentje, dicht tegen hem aan zittend.
Bercenay-en-Othe; Église paroissiale Saint Antoine.
Een knielende, lezende Antonius, voor een rotsblok altaar met ruwe 'zelfbouw' crucifix, en klokje. Een vrij groot varken in de linker hoek.
Biffontaine; église Saint-Antoine.
Kruis met Antonius (rechts).

Heeft u informatie over Antonius Abt, of vragen, neem dan contact op met mij: Adolphe Hartsuiker