Vita Antonii Abba's Iconografie Vuur Antonianen Kunsten Cultus Folklore Plant Dier Literatuur Paulus Hilarion Maria Simeon Adolphus
Nederlands Frans Italiaans Spaans Portugees Koptisch Duits Orthodox Engels Amerikaans Aziatisch
Antonius in musea in Frankrijk A-H
Frankrijk A-B C-G H-M N-R St.A S T-Z Wallonië A-G H-O P-Z Corsica Luxemburg/Zwitserland
niet-Antonius plaatsen A-C D-L M-R S-S T-Z Parijs Louvre, musea, galeries Frankrijk musea A-H, I-Z
Abbeville; Arras; Autun; Avignon; Beauvais; Bordeaux; Caen; Cassel; Castres; Chambéry; Chantilly; Cherbourg; Colmar, 2010; Compiègne; Creil; Dijon; Dole; Dunkerque; Écouen; Espalion; Fribourg; Grenoble; Hazebrouck;
Abbeville / Emonville Musée
Houten beeldje. Afkomstig uit Abbeville, nu in het Museum te Emonville.
Antonius steunt met de rechterhand op een korte T-staf. Hij heeft een klok in de linkerhand. Zijn varkentje staat naast hem.
Autun Musée Roulin
(Naar) David Teniers de Jonge; 17e eeuw.
De twee heremieten.
De bekende voorstelling van Antonius (rechts) met boek op schoot, die op bezoek is bij Paulus, terwijl de raaf met een broodje in zijn snavel komt aanvliegen.
Arras Musée Diocésain

Uit een kloosterkroniek: ‘In mei 1105 hebben zich in de kathedraal van Arras meer dan 700 zieken, aangetast door het antoniusvuur, verzameld’.

De pijn, de stank en de wanhoop moeten alomtegenwoordig zijn geweest. In de kerk staat een kaars (links), op miraculeuze wijze neergedaald uit de hemel. De bisschop laat het gesmolten en virtueus kaarsvet uitdruppelen in grote vaten wijn. Vanaf dit ogenblik is de drank heilzaam en genezend. Uitgegoten in flesjes wordt de wijn een draagbare reliek, tot troost en heling van de lijder. Wasdruppels van de gebenedijde kaars gaan hierna door heel Europa. Meer dan 600 jaren hebben aangetaste en aandachtige gelovigen dit godsgeschenk vereerd.
Houten beeldje; Musée Diocésain. Antonius steunt met de rechterhand op een korte knoestige haakstaf. Zijn varken staat dicht tegen hem aan, neerwaarts gericht / kijkend.
Nog altijd wordt in Arras de miraculeuze, fraai geboetseerde kaars bewaard in een prachtige reliekhouder, maar nu wel in een museum. Verderop staat Antonius, afgebeeld met vlammen aan zijn voeten. Die verwijzen naar het antoniusvuur. [Welk museum de kaars huisvest is niet duidelijk; ook de verwijzing naar het beeldje niet.]
De toepassing van miraculeuze antoniuswijnen strekt zich uit over grote delen van Europa
Avignon (152 A4)  
Musée du Petit Palais
Het Musée du Petit Palais, gebouwd in de 14e eeuw en "Klein Paleis" genoemd om het te onderscheiden van het Paleis van de Pausen, huisvest in ieder geval nog wel een groot aantal kunstwerken met Antonius als onderwerp. Alle hier getoonde werken zijn daar dus te vinden.
De annunciatie en vier heiligen. Cosimo Rosselli. Florence. 15e eeuw.
Antonius, blootshoofds en met correcte haardracht en gevorkte baard. Korte T-staf.
Sint Antonius. Niccolo Da Foligno. Ombrië. 15e eeuw.
Correct hoofddeksel, kap. Antonius steunt met beide handen op een korte T-staf.

Sacra Conversazione:
Heilige conversatie.
Vittore Carpaccio.
Venetië, 15e eeuw.
 
Heilige conversatie, detail.
Zoals vaker tijdens zijn aanwezigheid bij de Heilige Familie, zit Antonius een boek te lezen.
Achter hem, vóór de steen waarop hij zit, hangt zijn klokje en op de steen lijkt een boek(je) te liggen.
Verder zijn er geen attributen waaraan hij te herkennen is. Eigenlijk alleen nog zijn haardos met het typerende toefje in het midden van het kale hoofd, en de gevorkte baard.

De naam van de schilder staat op de steen waarop Antonius zit.
Heilige conversatie, detail.
Op dit detail zien we ongetwijfeld de scène waar Antonius de wilde dieren, die zijn tuintje verwoesten, vermanend toespreekt.
Heilige conversatie, detail.

Voor zijn grot, die er in het echt zo uit zou hebben kunnen zien, zien we Antonius met zijn twee discipelen.

Solario Andrea, Andrea di Bartolo (zo genoemd). Sint Antonius Abt. Sienna; 15e eeuw.
Antonius, blootshoofds en met correcte haardracht en gevorkte baard. Hij steunt met de rechterhand op een korte knoestige haakstaf. Een gesloten rood boek op de rechterhand.
Gerini Niccolo di Pietro (toegeschreven).
Sinte Catherina; Sint Thaddeus (?); Sint Antonius Abt. Florence; 14e eeuw.
Antonius, blootshoofds en met correcte haardracht en gevorkte baard. Hij heeft een medium-lange knoestige T-staf in de linkerhand. Een gesloten rood boek op de rechterhand.

De Kroning van de Maagd. Met Antonius (links), Augustinus, Tobias en de Engel. Neri di Bicci (1419-1491). 15e eeuw.
De Kroning van de Maagd. Met twaalf heiligen. onder wie Antonius, en negen engelen. Puccio di Simone (±1349 tot 1354). 14e eeuw.

De Maagd die het Kind aanbidt.Atelier: Maître de L'épiphanie de Fiesole. Florence.15e eeuw. De vraag is of de heilige rechts inderdaad Antonius is. Dat 'bezempje' in zijn gevouwen handen is wat vreemd, maar het haar en de gezichtsuitdrukking kloppen wel.
Het mystieke huwelijk van de heilige Catherina. Met Antonius abt en twee engelen. Florentijnse School. 14e eeuw.

Zanino di Pietro. 14e eeuw.
Anonyme. Sint Antonius Abt. 15e eeuw.

De kroning van de Maagd met zes Heiligen Francesco Fiorentino. Florence.14e eeuw. Augustinus, Lucia, Antonius abt, Laurentius, Dorothea, Jacobus.
De Calvarieberg met Sint Hiëronymus.
Marco Palmezzano (±1459-1539). 16e eeuw.
Hiëronymus met zijn leeuw.
Op de achtergrond:
de ontmoeting van Paulus van Thebe en Antonius, Augustinus en het Christuskind met de lepel,
Johannes de Doper, de pelgrims en kooplieden uit de legende van Hiëronymus.

Drieluik, 14e eeuw, van Maître de San Jacopo a Mucciano.
In het centrale paneel: de Maagd Maria met Christuskind, en links Antonius met half-lange T-staf, en rechts Jacobus.
Op het linkerpaneel, Jukianus en Catharina; op het rechterpaneel, de Kruisiging met Maria en Johannes.
Palais de Roure; Maison des Baroncelli
Salle à manger, statue en bois de Saint Antoine.

Prachtig beeldje.
Antonius, blootshoofds met gevorkte baard, heeft een korte knoestige haakstaf in de linkerhand en een klok aan de linkerarm. Open boek op de rechterhand, tonend aan de kijker.
Mooi bidsnoermet grote kralen. Antonius staat in de vlammen en zijn varkentje strekt zich languit omhoog uit de vlammen.
Beauvais Musée Départemental de l'Oise.
Anoniem. Franse school. Antonius steunt met de rechterhand op een korte krom-staf. Hij staat in de vlammen. Zijn varkentje lijkt uit de vlammen op te springen. Lebelle. 19e eeuw. Feuquières. Open boek op de rechterhand. Zijn varkentje, beschadigd, zonder kop, staat dicht tegen hem, of eigenlijk de sokkel, aan. Anoniem. Franse school. 17e eeuw. Antonius heeft een medium-lange T-staf, met brede bovenbalk van de T, in zijn rechterhand. Een open boek op de linkerhand. Bidsnoer met grote kralen. Opkijkend varkentje.
Bordeaux Musée des Beaux-arts
Sint Antonius met Maria en Christuskind. Toegeschreven aan Alessandro Bonvicino, genaamd Moretto. 16e eeuw. Venetië.
Een fraai klokje hangt aan de korte staf van Antonius.
Caen Musée des Beaux-Arts de Caen
La tentation de Saint Antoine, de Paul Véronèse.
Het is zowel een Verzoeking door de wellustige vrouw als een Bezoeking van de duivel, die hem slaat met een bokkepoot.
We bezochten de Église St Pierre in Caen in september 2013, waar een mooi beeld van Antonius staat.
Cassel Musée départemental de Flandre
La Tentation de Saint Antoine, Anonyme flamand 16e eeuw.
Antonius bidt op zijn knieën, met zijn ogen gericht op de crucifix (centraal in het schilderij). Zijn klokje staat naast hem; zijn staf ligt naast hem op de grond. Er is een Verzoeking door een blote dame in de rivier, en er zijn Bezoekingen door demonische figuren. Een kerk en dorp branden op de achtergrond. De voorstelling is duidelijk geïnspireerd door Bosch.
Castres Musée Goya
Pedro Garcia de Benabarre (±1455).
Mooie correcte kap. Antonius heeft een zeer gestileerde T op de schoudermantel. Hij steunt met de linkerhand op een korte gekromde T-staf. Open boek en klokje op / aan de rechterhand. Neerwaarts kijkend varkentje, wat dreigend, met slagtanden.
Chambéry Musée des Beaux-arts
Scène uit het leven van Sint Antonius. Agostino Melissi (±1616-1683). Florence.

Zijn klokje ligt voor hem op de grond. Een demon komt van rechts; Christus op een wolk, links boven.

[zie ook Chambéry Illuminaties]

Chantilly Musée Condé
De Kroning van de Maagd. Giovanni dal Ponte genaamd
Giovanni di Marco (1385-1438). 15e eeuw. Chantilly, Musée Condé.
Uiterst links staat Antonius met korte knoestige T-staf.
[zie ook Chantilly Illuminaties]
De Maagd Maria met Christuskind en Sint Antonius in een landschap. Mazzolino Ludovico, 16e eeuw.
Antonius, op zijn knieën in aanbidding. Een kruis-staf is vaag zichtbaar achter hem.
Zijn varkentje, klein en zwart, links op de voorgrond, staat naast hem.

Cherbourg-Octeville Musée Thomas-Henry
Jean-François Millet (II) (1814–1875) La Tentation de saint Antoine.
Een zeer emotionele Antonius, die verleid dreigt te worden door een wulpse schone.
Wat zou het voorwerp zijn dat hij in zijn rechterhand houdt?
Jacques-Antoine Vallin (1760-ap 1831) La tentation de saint Antoine.
Antonius wordt in verleiding gebracht door blootborstige vrouwen. Een van de blote dames lijkt ervandoor te gaan op zijn varken, hier reusachtig afgebeeld. Er is ook een mannelijke duivelse figuur die Antonius wil verhinderen te vluchten.
Colmar (68 C1) Musée d'Unterlinden
Het retabel van Issenheim
In Colmar is het Musée d'Unterlinden, waar een aantal kunstwerken verzameld zijn waar Antonius een prominente rol op vervult.
We bezochten het in mei 2010, vooral natuurlijk met de bedoeling het retabel te zien. Dit retabel en polyptiek, een imposant altaarstuk, werd vervaardigd in opdracht van het klooster van de Antonianen orde te Issenheim, 15 km ten zuiden van Colmar.
Het oorspronkelijke klooster bestaat inmiddels niet meer maar in zijn hoogtijdagen functioneerde het als hospitaal voor de lijders aan het Antoniusvuur.
Net als veel andere commanderijen bereikte het een grote welstand, wat dan ook te zien is aan o.a. dit fantastische, imposante retabel dat aan de heilige Antonius gewijd is.

Het retabel werd vervaardigd tussen 1510 en 1515. Matthias Grünewald was de schilder en het houtsnijwerk is van Niklas von Hagenau.
Het middendeel meet 269 bij 307 cm. De twee zijpanelen zijn elk 232 cm hoog en 75 cm breed. De predella (het voetstuk) is 76 cm hoog en 340 cm breed.


In het museum wordt het in onderdelen afzonderlijk tentoongesteld, maar oorspronkelijk waren in door het openen of sluiten van de luiken, in totaal drie aanzichten. Zie ook het filmpje hieronder.

Het eerste aanzicht van het altaar, met gesloten luiken (zie boven), toont op het linkerpaneel Sebastiaan (de martelaar), en op het rechterpaneel Antonius (zie ook links). Net als bij de Antonius op het geopende linkerluik, de ontmoeting met Paulus, wordt ook wel aangenomen dat de preceptor van Issenheim, Guido Guersi, voor Antonius model heeft gestaan.
Antonius heeft een correct hoofddeksel, correcte haardracht en gevorkte baard. Hij heeft een lange metalen T-staf, met gestileerde T, in de linkerhand.
Een duivelse figuur bevindt zich in het raam achter hem.


De predella (het voetstuk) toont de graflegging van Christus.
Op het middendeel, de kruisigingscène, zien we uiterst links, in het wit, Maria, gesteund door Johannes de Evangelist. Knielend Maria Magdalena. Rechts staat Johannes de Doper, die een tekst lijkt uit te spreken: Illum oportet crescere, me autem minui. “Hij moet groter worden, ik kleiner” (Joh. 3:30), een tekst waarmee de immer bescheiden Johannes de Doper al geruime tijd voor Jezus' dood aangaf hoe de verhoudingen lagen.

Het tweede aanzicht van het Issenheimer altaar, met de buitenste luiken geopend, zal ik niet laten zien omdat Antonius er niet op voorkomt, maar het toont het verschijnen van de aartsengel Gabriël aan Maria en de opstanding van Jezus.
In het derde aanzicht, met ook de binnenste luiken geopend, wordt het houtsnijwerk getoond van Niklas Hagenauer. En omdat Antonius hier drie maal voorkomt, is dit voor Antoniusvorsers toch wel het meest interessante aanzicht.
De geopende predella toont het Laatste Avondmaal met de 12 evangelisten en is gemaakt door Desiderius Beichel.
In het midden zien we een wel zeer majestueuze Antonius — bijna als een soort Christuskoning — geflankeerd door de kerkvaders Augustinus (links) met mijter en staf, en Hieronymus met bisschopshoed en leeuw. In zijn linkerhand heeft Hieronymus een boek in een doek verpakt — de Bijbel, neem ik aan, of zijn boek over de orderegels. Antonius heeft een correct hoofddeksel, correcte haardracht en gevorkte baard. Hij heeft een lange gouden T-staf, met gestileerde T, in de rechterhand. Een gesloten boek onder de linkerhand. Aan de linkervoet van Antonius staat een klein varkentje.
Augustinus werd in zijn streven naar ascetisme door Antonius geïnspireerd, terwijl natuurlijk ook Hieronymus, als auteur van de Vita van Paulus van Thebe sterk met het Antonius verhaal verweven is.


Aan de voeten van Augustinus zien we een klein beeldje van de eerste opdrachtgever van het altaarstuk, Jean d’Orlier, in een deemoedige aanbiddende houding. Hij was de preceptor van het Antonianen klooster te Issenheim van 1464 tot 1490.
Op zijn mantel is een gestyleerde T afgebeeld.

Links en rechts van de zittende Antonius zien we nog twee zeer interessante beeldjes — los van het reliëf — namelijk twee geknielde mannen.
In het algemeen wordt gedacht dat het hier gaat om ‘supplicanten’ die ex voto’s, of giften of offerandes voor Antonius komen brengen, ‘in ruil’ voor verkregen gunsten van Antonius, zoals voorspraak in de hemel, of genezing e.d.

De één heeft een haan in de handen (linksonder), de ander een biggetje (rechtsonder).
De gift van een biggetje — de trouwe metgezel en assistent van Antonius — is natuurlijk nogal makkelijk te verklaren, maar voor een haan zijn niet direct verklaringen te vinden.
Het zou met een standsverschil te maken kunnen hebben.
Zo lijkt de man met het biggetje een nogal boers type, terwijl de man met de haan, een voornamere uitstraling heeft. Een biggetje zou dan voor hem te ‘laag’ zijn, dus daarom maar een haan.
Een andere poging tot verklaring behelst het feit dat patiënten in een Antonianen hospitaal geacht werden zich van se+sualiteit te onthouden, dus de ‘edelman’ zou hier zijn mannelijkheid opofferen. Tja...
Het lijkt mij wat te fantasievol, temeer ook omdat ik bij Bauer het volgende tegenkwam: "Om de genade van de heilige te verzoeken bracht men hem een biggetje of een zwarte haan. De zwarte haan is de gift van de edelman, het biggetje die van de boer." Dit citaat wordt dus perfect geïllustreerd door deze twee beeldjes.
Een soortgelijke voorstelling "met haan" komen we tegen op een prent van Souabe uit 1440-1460, dus van vóór de vervaardiging van het retabel.
Dus misschien was het toch ook niet zo ongewoon — in bepaalde streken. Zo zien we ook eenzelfde offerande, maar nu door twee vrouwen op een fresco uit 1520 in Memmingen.
Evenzogoed is de haan symbolisch nog niet verklaard. Temeer daar hij niet in de Vita of anderszins met Antonius in verband wordt gebracht.
Maar in ruimere zin werd de haan als dier ter divinatie en als offerdier al heel lang gebruikt. In deze practische zin is er bijvoorbeeld in Meeuwen (Limburg, België) wel een connectie met Antonius. Daar heeft lange tijd het gebruik bestaan dat jongelui naargelang van hun godsvrucht en vermogen bij de Sint-Antonius-verkoop jonge hanen kochten, die in het huis van hun verloofde klaargemaakt en opgepeuzeld werden.
Op de panelen aan de zijkanten zien we scènes uit het leven van Antonius.
Op het linker paneel is Antonius op bezoek bij Paulus van Thebe, die traditiegetrouw gekleed is in een mantel van zelf gevlochten palmbladeren. De raaf met het brood in de bek vliegt naar beneden.
Tussen Antonius en Paulus zien we een iconografisch ongebruikelijk dier: een hert of hinde.
Op de voorgrond staan planten die — zo men redelijkerwijs aanneemt — gebruikt werden als medicijn tegen het Antoniusvuur.
Het rechter paneel toont een Verzoeking, of beter een Bezoeking, van Antonius door demonische wezens.
In de linkeronderhoek zien we een lijder aan het Antoniusvuur.

Op het papier (detail hieronder links), in de hoek rechtsonder, staat: Ubi eras, bone Jhesu, ubi eras, quare non affuisti ut sanares vulnera mea?, wat vertaald luidt: Waar was U, mijn goede Jezus, waar was U, waarom kwam U niet om mijn wonden te helen?
Dit refereert duidelijk aan § 10 uit de Vita.
Wat het linkerpaneel betreft:
Veelal wordt aangenomen dat de opvolger van Orlier als preceptor van Issenheim, Guido Guersi, voor Antonius model heeft gestaan. (Zie ook boven bij het gesloten rechterluik, eerste aanzicht.)
Paulus zou dan een zelfportret van Grünewald zijn (zie hieronder rechts).
Tijdens Guersi's bewind (1490-1516) werd aan het altaarstuk verder gewerkt.
Zijn wapen staat ook tegen de steen waarop Antonius zit (zie boven). Hetzelfde wapen is als sluitsteen te zien in het voormalige Antonianen klooster te Issenheim.
Portret van Guido Guersi; 1512-14; Matthias Grünewald. Schlossmuseum, Weimar.
Zelfportret van Matthias Grünewald; 1512-14.
Het lijkt toch inderdaad sterk op de Paulus van het linkerpaneel van het altaarstuk.

Ubi eras, bone Jhesu, ubi eras, quare
non affuisti ut sanares vulnera mea

Het Retable d'Orlier en nog meer kunstwerken
Het Retable d'Orlier bestaat uit de twee luiken, waarop de Geboorte van Christus en Antonius staan afgebeeld, vervaardigd door Martin Schongauer (c.1450 - 1491).
Ook hier zien we weer Jean d’Orlier, de opdrachtgever en preceptor van het Antonianen klooster te Issenheim, in een deemoedige aanbiddende houding aan de voeten van Antonius.
Om duidelijk te maken wie hij is, heeft hij ook zijn familiewapen — de beer, zij het dan met T-kruis — in de linkeronderhoek laten afbeelden.
Antonius draagt een correct hoofddeksel, kap, en heeft een gevorkte baard. In zijn linkerhand heeft hij heeft een zeer fraaie gestileerde T-staf, met metalen T, in zijn hand, en in diezelfde hand een boek — de Bijbel, neem ik aan — verpakt in een doek. (Ditzelfde object zien we ook bij Hieronymus in het retabel, hierboven). Zijn varkentje staat, wat bangelijk, achter Antonius.
Een wat traditioneler prent van Antonius, ook gemaakt door Martin Schongauer, in ± 1480 (links). Afwijkend op deze prent is wel dat hij in de hand waarmee hij een korte krom-staf en klok vasthoudt, ook nog een “kruis van Lotharingen” draagt, een kruis dat we weinig tegenkomen in de iconografie van Antonius. Neerkijkend borstelig varkentje staat achter hem.
En nog meere prachtige beelden en reliëfs, waarvan ik tot dan het bestaan niet vermoedde. Er wordt weinig informatie bij verstrekt, maar aan de stijl van de voorstellingen te oordelen zijn ze alle waarschijnlijk uit de 16e eeuw.

Er stond geen enkele informatie bij dit beeld (links) maar het lijkt mij een beeld dat ooit buiten aan / op de gevel van een kerk gestaan heeft. Er stond zelfs niet bij dat het Antonius is, maar dat lijkt me toch wel zeker.
Zie bijvoorbeeld het handvat van de T-staf in de linkerhand. En het correcte hoofddeksel.
Dit prachtige reliëf toont weer de ontmoeting van Antonius en Paulus, en de raaf met een dubbele portie brood.
Antonius (links), met correct hoofddeksel en gevorkte baard, heeft een vreemd gevorkt stokje in zijn rechterhand. Misschien dat daar ooit een dwarsstokje in geklemd heeft gezeten, om een T te vormen?
Ook hier weer geen info.
Tenslotte dan twee aanzichten van een prachtig beeld in een glazen vitrine.
Correct hoofddeksel. Antonius steunt met de linkerhand op een korte T-staf. Open boek in de rechterhand.
Vrij groot opkijkend varkentje, vanonder zijn mantel vandaan piepend.
Mathis der Maler
Het retabel van Issenheim inspireerde de componist Paul Hindemith tot het componeren van de symfonie “Mathis der Maler” (1932) en een opera met dezelfde naam (1935). De hoofdfiguur is Mathias Grünewald, de schilder van het altaarstuk.
De symfonie bestaat uit drie delen:
1. Engelskonzert (Concert van de Engelen)
2. Grablegung (Graflegging)
3. Versuchung des heiligen Antonius (De Verzoeking van de heilige Antonius).
Het is duidelijk dat deze drie titels refereren aan de diverse onderdelen van het altaarstuk.
In de Opera vinden de Verzoekingen plaats in scène 6:
In het Odenwald wordt Mathis getransformeerd tot Antonius zoals die verbeeld wordt op het rechter paneel van het altaarstuk, en wordt hij in Verzoeking gebracht door diverse personages. (In deze synopsis hebben de namen natuurlijk geen betekenis, maar ik noem ze toch maar.)
Een figuur die lijkt op Gravin Helfenstein biedt hem een leven van luxe aan; Pommersfelden prijst macht over geld; Ursula verschijnt eerst in de gedaante van een bedelaarster, dan als een verleidster en dan, als ze naar het schavot wordt geleid, als een martelares; Capito, nu een geleerde, vertelt 'Antonius' dat de wereld door de wetenschap kan worden overmeesterd en verwijt hem zijn gebrek aan objectiviteit; Schwalb beticht hem van vredelievend mededogen.
Het koor komt samen voor een uitvoering van de Verzoekings-scène van het Issenheimer altaarstuk (hoe zou dat eruit zien?) totdat de scène plotseling verandert in die van het bezoek van Antonius aan Paulus, zoals afgebeeld op het linker paneel van het altaarstuk.
De Verzoekingen van de diverse personages, zoals hier vermeld, lijken toch eerder ontleend te zijn aan theaterstukken, zoals die van Flaubert, dan aan het altaarstuk van Grünewald. Daar zijn toch duidelijk alleen maar duivelse of demonische figuren uitgebeeld die Antonius kwellen, en dan vooral fysiek. Bezoekingen dus.
Een paar virtuele reconstructies
Volgens de zeer interessante site van Joerg Sieger, die een zeer uitgebreide studie van het retabel heeft gemaakt, zou het retabel oorspronkelijk bekroond zijn geweest met een fraaie reliekhouder.
Hieronder zien we een virtuele reconstructie van deze bekroning.

De reliekhouder. Zie het leuke klokje aan de zijkant! Het is mij niet duidelijk waar het zich nu bevindt.

Hiernaast een virtuele reconstructie van de Antoniuskerk in Issenheim.

Musée Unterlinden from Musée Unterlinden on Vimeo.

Compiègne Château
Sebastiano Luciani, genaamd Sebastiano del Piombo (1485-1547).
16e eeuw. Compiègne, Château.
Creil Musée Gallé-Juillet
La Tentation de Saint Antoine.
18e eeuw.
Een verzoeking valt hier niet te bespeuren.
Antonius, met samengevoegde handen, leest in een boek, voor een simpele crucifix.
Daarachter staat zijn varken, met klokje om de hals, realistisch uitgebeeld.
Dijon
Musée des Beaux-Arts de Dijon
Jeroen Bosch
La tentation de saint Antoine
Retable des Saints et Martyrs; Jacques de Baerze, sculpteur; Melchior Broederlam, peintre, 1390-1399; Musée des Beaux-Arts de Dijon. Links, de onthoofding van Johannes de Doper. Rechts, Antonius in een Verzoeking.
Zie ook de details hieronder.
Antonius, zittend bij zijn 'hermitage', is baardloos en heeft een wat atypische tonsuur en een atypisch bidsnoer of ceintuur (?) van schakels, maar hij is wel duidelijk te herkennen aan zijn varkentje met een zeer klein klokje om de hals. De Bezoeking vindt plaats door een duivel achter hem; de Verzoeking heeft gestalte gekregen in een gehoornde vrouw met een zalfpot in haar handen, en een duivel die een zak goud vasthoudt.
Retable de Pierre Rup, ± 1450.
Antonius heeft een korte T-staf in de rechterhand.
Open boek en klokje op / aan de linkerhand.
Saint Corbinien et Saint Antoine; ± 1460.
Corbinianus met kleine beer.
Antonius (rechts) blootshoofds en met correcte haardracht en gevorkte baard. Hij heeft een kort Lotharings kruis in de linkerhand. Zijn opkijkend varkentje met klokje om de hals, piept uiterst rechts uit de lijst.

Retable de la Crucifixion, Jacques de Baerze et Melchior Broederlam.
Een zeer jeugdige Antonius (links) met bewerkte bisschopsstaf in de rechterhand. Een open boek in een afhangende doek op de linkerhand, waarin hij ook een gebedssnoer vasthoudt. Hij staat in de vlammen.
Het zeer uniek is wel: de twee varkentjes die uit de vlammen komen en waarvan één zich omhoog uitstrekt.

Musée d'Art Sacrée
Processie object; kandelaar. Anonyme. 18e eeuw. Musée d'Art Sacré.
Antonius heeft een open boek op de linkerhand, en een grote klok in de rechterhand.
Musée Magnin  
De Verzoeking van Sint Antonius. 16e eeuw. Henri Met de Bles, genaamd Civetta (1480-1550).
Anonius zit onder een afdakje en wordt gestoord in zijn gebed door een geestachtige vrouwelijke verschijning.
Op de achtergrond op de brug: oorlogsgedruis.
Saint Paul et saint Antoine ermite.
Diziani Gasparo, 18e eeuw.

De bekende ontmoeting van Antonius en Paulus, met de raaf die een heel brood brengt.
Antonius (links) heeft vrijwel geen attributen; alleen het open boek.
Paulus heeft een doek omgeslagen, niet zijn gebruikelijke gevlochten mantel.
Bibliothèque Municipale  

De heiligen Antonius, Sebastiaan en Roch. ±1550
Jean Duvet (1485-±1561).

Antonius heeft een T op de schoudermantel. Een open boek op de linkerhand, met de tekst naar de toeschouwer. Hij steunt met de rechterhand op een korte knoestige haakstaf, met daaraan een klokje.

Dole Musée des beaux-arts de Dole
Antonius heeft een dikke staf in de rechterhand.
Een open boek op de linkerhand, met de tekst naar de toeschouwer.
Antonius staat in de vlammen, waar een varkenskopje uit lijkt op te rijzen.
Dunkerque Musée des beaux-arts de Dole
Pieter Schoubroeck
La Tentation de saint Antoine
Écouen Musée national de la Renaissance — chateau d'Écouen

 

La tentation de Saint Antoine. Beschilderd glazuur. 19e eeuw.
Een bezoeking, geen verzoeking.
Antonius, die een crucifix en een bidsnoer vasthoudt, wordt gekweld door demonen.
Voor hem ligt een open boek.
  Houten beeldje 17e eeuw, oorsprong Spanje.
Antonius draagt een puntmuts capuchon, waaraan een merkwaardige halo is bevestigd. Zijn staf is verdwenen.
Espalion Musée du Scaphandre Fribourg Musée d'art et d'histoire
Antonius heeft een lange staf, met daaraan een kalebas gebonden, in de rechterhand.
Zijn varkentje staat naast hem, dicht tegen hem aan.



Met dank aan Tonnie en Henk Cornelissen.
  Antonius draagt een correct hoofddeksel, muts. Hij heeft een gevorkte baard. Zijn staf is uit de rechterhand verdwenen. Een open boek op de linkerhand. Zijn varkentje staat naast hem, dicht tegen hem aan, om hem heen geplooid als het ware, neerwaarts gericht. In de richting van vreemde voorwerpen aan de voet van Antonius. Iets demonisch?
Grenoble Musée de Grenoble
De Maagd en Christus-kind met de heiligen Paulus de Heremiet en Antonius Abt. 1730. Pierre Charles Tremolières (1703-1739).
Christus verschijnt aan Sint Antonius Abt; Christus geneest een bezetene. ±1640. Simon Vouet (1590-1649).
Hazebrouck Musée municipal d'Hazebrouck, ancien couvent des Augustins

La tentation de Saint Antoine.
Uit het atelier van Jeroen Bosch, 16e eeuw; althans zo wordt het op een site vermeld.
Het doet ook zeker denken aan een van de vele Verzoekingen die aan Bosch worden toegeschreven, maar deze lijkt mij toch moderner.


Heeft u informatie over Antonius Abt, of vragen, neem dan contact op met mij: Adolphe Hartsuiker