Vita Antonii Abba's Iconografie Vuur Antonianen Kunsten Cultus Folklore Plant Dier Literatuur Paulus Hilarion Maria Simeon Adolphus
Nederlands Frans Italiaans Spaans Portugees Koptisch Duits Orthodox Engels Amerikaans Aziatisch
Antonius in Italië O-R
A-B C-G H-K L-N O-R S T-Z Sardinië Sicilië muziek processies, zegeningen, vuren beelden
Penna Sant'Andrea - Rome 2007.
Penna Sant'Andrea
Het plezier in Penna Sant'Andrea
Rome Vaticaan: Sint Pieter's plein, Vaticaanse brandweer, Zwitserse Garde
Sint Antonius Kerk, Sint Eusebius kerk, Sint Antonius Klooster
Vaticaan
Antonius op het Sint Pieter's plein, linker colonnade
Antonius neemt tussen alle heiligen in de stad Rome een zeer bescheiden plaats in. Hij is toch echt een plattelandsheilige, een dorpsheilige, geworden.
Het zal ooit wel anders zijn geweest. Het kan haast niet anders of hij was in de 4e eeuw — tijdens de vormgeving van het Christendom — een belangrijke figuur.
Tenslotte correspondeerde hij met Constantijn de Grote (Vita § 81), werd hij als ascetisch voorbeeld gesteld gemaakt door kerkvaders als Athanasius en Hiëronymus, en was hij van essentieel belang voor de bekering van Augustinus, en had hij bijvoorbeeld ook via Cassianus een grote invloed op gedrag en kleding van monniken.
Maar zijn rol als asceet-kluizenaar was misschien al vroeg overvleugeld door zijn rol als patroon-heilige van de dieren zoals een literaire vermelding van een dierenzegening te Rome in zijn naam uit 853 doet vermoeden.
En in die hoedanigheid is hij nog steeds enorm populair in Italië. Ik heb tot dusver al meer dan 500 plaatsen gevonden waar hij wordt vereerd met kerk, kapel en/of jaarlijkse viering.
Maar zijn rol in Rome is in betekenis afgenomen, ook als patroon-heilige van de dieren. In de 18e eeuw — zoals blijkt uit schilderijen en een beschrijving van Goethe (zie beneden) — vond er nog een paardenzegening plaats. Deze werd in 1932 evenwel verplaatst van de Sant'Antonio kerk naar de San Eusebio kerk, en is nu 'afgezakt' tot een zegening van huisdieren.
Ook het Sant'Antonio klooster werd toen verplaatst van de Esquilino naar de relatieve 'buitenwijk' Aventino.
Wat het Vaticaan betreft, komt Antonius wel voor op de colonnade aan het Sint Pietersplein (links), maar daar staat hij tussen de pak weg honderd andere heiligen.
In het Vaticaan zelf zijn een paar schilderijen waar hij op voorkomt staande naast andere martelaren en apostelen, en één schilderijtje van hem alleen, en dat is het dan.
Interessant is nog wel zijn aanwezigheid als patroon-heilige van de Vaticaanse brandweer.
Het beeld van Antonius op de linker colonnade aan het St. Pietersplein, van Giuseppe Angelini, 1792-1793. Hij is zijn staf kwijt geraakt.
Antonius in de kazerne van de Vaticaanse brandweer
Nu was ik voor onze reis naar Rome (december 2007) al een hint over Antonius als patroon-heilige van de Vaticaanse brandweer tegengekomen. En dat zou ook niet zo vreemd zijn, want de associatie van Antonius met vuur, die in Italië toch wel heel duidelijk is, komt zo ook hier weer eens aan het licht.
Maar voorafgaande aan ons bezoek aan het Vaticaan, onderzochten we de zaak eerst eens bij het Museo del Corpo dei Vigili del Fuoco, aan de Via Galvani, het brandweermuseum.
Daar kende men het verband niet; men kende alleen Santa Barbara als patroon-heilige van de brandweer. (Dat is ze trouwens ook in Nederland — en verder is zij ook patroon-heilige voor allen die met springstof en mijnbouw te maken hebben.)
Met enig doorzettingsvermogen — en bovennatuurlijke hulp van Antonius, in de personen van twee gezette brandweerlieden in het Vaticaan die vagelijk van hem wisten en aangaven dat hij misschien in de 'belvederio", daarboven ergens, te vinden was — lukte het ons om voorbij enkele geuniformeerde obstakels van het Vaticaan te komen, en door te dringen tot de "caserma del Corpo dei Vigili del Fuoco". Daar, in een muurnis, nogal bestoft, in een voormalige garageruimte, nu voornamelijk opslagruimte, troffen we een klein beeldje van Antonius.
Een jonge brandweerman die ons daar te woord stond (voorzover dat ging in ons zeer beperkte Italiaans), wist ook niets van de betekenis van Antonius voor de brandweer! Ook hij dacht dat de patroon-heilige Santa Barbara was. Maar hij was dan ook pas drie weken als brandweerman werkzaam. Wij legden hem uit dat dat wel gold voor heel Italië, maar niet voor het Vaticaan.
Voor de relatie van Antonius met vuur, zie pagina.
Antonius beschermheer van de Pauselijke Zwitserse Garde
Sanctus Antonius Abbas is de beschermheer van de Pauselijke Zwitserse Garde, en zijn dag op 17 januari wordt door de gardisten gevierd. Aan de foto's te oordelen, is dat een nogal dronken boel. Verder heb ik nog geen duidelijk "eigen" beeld van Antonius in het bezit van de Garde kunnen vinden.
De officiële vlag laat ook geen enkele pictografische verwijzing naar Antonius zien.
De Zwitserse Garde is in 1506 opgericht en bestaat uit 100 vrijwilligers die Zwitsers moeten zijn, katholiek, single, op zijn minst 174 centimeter lang en zonder baard,. Nieuwe rekruten worden elk jaar op 6 mei beëdigd, ter herdenking van de datum waarop 147 Zwitserse soldaten stierven bij de verdediging van de paus tijdens een aanval op Rome op 6 mei 1527.
Hoe de relatie met Antonius ooit is ontstaan, is niet duidelijk.
Misschien vanuit de brandweer?
Sint Antonius kerk Chiesa Sant'Antonio Abate
Een Antonius ziekenhuis werd in 1259 naast de 5de eeuwse kerk van Ste Andrea Cata Barbara gebouwd, en in 1308 werd daar weer naast de huidige Antonius kerk gebouwd.
Tegen het eind van de 16de eeuw was de oude kerk tot een ruïne vervallen, en werd in de 18de eeuw, in de Barokke stijl herbouwd. Uit die tijd zullen ook de muurschilderingen dateren.
In 1928 werd het Pontificale Instituut voor Oosterse Studies en het Russicum, de Russische Universiteit, naast de kerk gebouwd. Vier later jaar, in 1932, werd de kerk aan de Russische Katholieken gegeven.
In dat jaar zijn ook de muurschilderingen gerestaureerd.
De kerk behoudt zijn toewijding aan St Antonius Abt, maar is over het algemeen bekend als de Russische Kerk.
Het meeste wat we nu zien is de 18de eeuwse restauratie, maar de Romaanse deuropening aan de Via Carlo Alberto is nog van de middeleeuwse kerk.
De kerk is na 1932 aangepast aan de behoeften van de Byzantijnse liturgie, met een mooie iconostasis. Op zondagen vindt de mis in de Russische Byzantijnse liturgie hier plaats.
Vóór 1932 vond de Zegening van de Dieren op de dag van St Antonius, 17 Januari, bij deze kerk plaats maar daarna werd de zegening verplaatst naar de St. Eusebius kerk.
Ook het klooster van Antonius werd in die tijd verplaatst — neem ik aan — naar de huidige locatie (zie hieronder).
Op 17 januari 1787 kwam Goethe — min of meer toevallig lijkt het — terecht in de viering van Antonius vóór de Sant'Antonio Abate kerk, "waar een priester, uitgerust met een grote kwast, de wakkere schepsels met het in tobben en kuipen voor hem staande wijwater royaal en ruw, soms zelfs schalks om de dieren te sarren, besprenkelt." [zie voor het hele fragment, op de Literatuur-pagina op mijn site.]
Dit schilderij van A.J.B. Thomas uit 1823 toont de paardenzegening ter ere van Antonius in Rome.
Links is de Maria Maggiore duidelijk herkenbaar, terwijl de kerk waar het zich afspeelt duidelijk de Sant'Antonio Abate is, de huidige orthodox Russische kerk aan de Via Carlo Alberto.
Het moet er zeker zo in Goethe's tijd uit gezien hebben.
In de Levensschets van den H. Antonius Abt uit 1915 wordt het volgende hierover beschreven: "Te Rome worden jaarlijks, op den Zondag na den feestdag van den H. Antonius, op het voorplein van Sint Antoniuskerk, de paarden der posterijdiensten belezen, opdat ze tegen de gevaren en tegen den slechten invloed des duivels zouden bevrijd worden. 's Namiddags geeft men den zegen aan de paarden van den paus, alsook aan de rijtuigen, zoo van het pauselijk hof als van de groote familiën van Rome. Daarenboven bestaat in zekere plaatsen het gebruik van, als eene bevrijding van allerlei ongelukken, eene Sint-Antoniusmedalie op den kop der paarden en andere lastdieren te hangen."
(Links) Er is nog een schilderij van de Benedizione dei cavalli il giorno di S. Antonio van Bartolomeo Pinelli uit 1817, waarop echter niet te zien is waar precies in Rome het zich afspeelt. Het lijkt niet bij de Sant'Antonio Abate te zijn.

Ik vraag me af hoe destijds de Antoniusviering bij de brandweer van het Vaticaan verliep. Ik ben er nog niets over tegengekomen.

In de Sant'Antonio Abate kerk vormen de talloze wandschilderingen één groot prentenboek over het leven van Antonius.
   
Als we één van deze wandschilderingen (boven) in de huidige kapel — welke vroeger de sacristie was, vermoed ik — vergelijken met een miniatuur (onder) uit het 15e eeuwse prentenboek dat in Saint-Antoine-l'Abbaye vervaardigd werd, wordt duidelijk dat de prenten uit dat boek voor deze schilderingen als voorbeeld zijn genomen.
Overeenkomsten: de staf op de voorgrond; de gevlochten rieten mantel; de houding van zijn treurende leerlingen; de gevorkte vlag met rood kruis op de kruisstaf; de vier engelen aan het hoofdeind, de wijzende engel achter hem; de twee engelen die zijn ziel in een doek ten hemel dragen, boven hem.
De schilderingen in de kerk zijn dan wel barok, 18e eeuws, maar de elementen in de voorstellingen zijn totaal overeenkomstig.
(Zie ook mijn aparte pagina met alle schilderingen in deze kerk).
Ik ken niet alle prenten uit dat prentenboek, maar één exemplaar van dat boek was eerst in Rome en is nu in Malta; en het andere is sinds oudsher in de Biblioteca Medicea Laurenziana te Florence.
De gestorven Antonius in de rieten mantel die hij van Paulus van Thebe geërfd had. Het vaandel dat de engelen dragen behoorde oorspronkelijk tot de Tempeliers maar verwijst hier naar de Ridderorde gewijd aan Antonius, waarschijnlijk de Ordre Militaire et Hospitalier de Saint-Antoine en Barbefosse.
Liber vita sanctissimi Anthonii Abbatis. Dauphiné, 1426. Bibljoteka Nazzjonali ta' Malta.
Deze scène (boven) is een illustratie van § 92 uit de Vita: Toen hij dat gezegd had, en zij hem gekust hadden, tilde hij zijn voeten op, en terwijl het leek alsof hij vrienden op zich toe zag komen en daarom bijzonder blij werd (want terwijl hij zo lag, zag zijn gezicht er verheugd uit), stierf hij en werd hij tot de vaderen vergaderd. En daarna, overeenkomstig zijn gebod, omwikkelden ze hem en begroeven hem, zijn lichaam onder de grond verstoppend.
Wie deze wandschilderingen oorspronkelijk geschilderd heeft weet ik niet; erop staat slechts vermeld dat ze in 1931 door A. Orlandi zijn gerestaureerd. Het zijn er zeer veel en nog in zeer goede staat. Ze zouden een fotoboek waard zijn. Ik heb er een aparte pagina aan gewijd.
Ook in de orthodoxe kerk heeft Antonius een zekere betekenis. Maar anders dan in de katholieke kerk heeft hij zich daar niet ontwikkeld — of beter, de metamorfose ondergaan — van asceet tot patroon der dieren en genezer-volksheilige. Voor de orthodoxen is hij veel dichter in de buurt van zijn oorsprong gebleven: de kluizenaar in de woestijn.
Zijn dag wordt dan ook wel gevierd, maar op bescheiden wijze, met een mis te zijner nagedachtenis.
De verandering van katholieke kerk tot orthodoxe lijkt dus niet zo problematisch te zijn geweest, en in de huidige Antonius kerk zijn heel wat orthodoxe afbeeldingen van hem te vinden (zie op mijn aparte pagina over deze kerk).
Sint Eusebius kerk Chiesa di Sant Eusebio
In 1932 werd de Antoniusviering dus verplaatst naar de Sint Eusebius kerk aan de Piazza Vittorio Emanuele II.
 
In onze contreien zou de Sint Eusebius kerk nog best kunnen doorgaan voor een mooie kerk, zij het wat verveloos en verwaarloosd, maar naar Romeinse begrippen is het toch wel een tweederangs gebouw.
Hier is dus toch wel sprake van een soort degradatie van Antonius.
Er vinden ook nu nog wel vieringen plaats, waarbij het Antoniusbeeld buiten wordt neergezet. Het lijkt een bescheiden viering, waarbij het vooral om de zegning van huisdieren gaat.
Op één site zijn wat plaatjes en een getuigenverslag te vinden:
(l) Antonius voor het portiek van de kerk.
(r) De schrijfster (neem ik aan) met haar poedel.
(rr) Een vrouw met een muis of een hamster.
Nog een paar plaatjes, en volgens deze website: "Since the year 1437 Romans of the Rione Esquilino neighborhood have flocked to this site on this day for this celebration." 

Antonius is nog net zichtbaar, aan de voet van het Maria-beeld.

Sint Antonius klooster Monasterio Sant'Antonio
Eenzelfde gevoel van "degradatie" of "achterstelling" van Antonius werden we ook gewaar bij het Monasterio Sant’Antonio, aan de Via di Santa Sabina 64. Tijdens ons onaangekondigde beozek, werden we zeer vriendelijk ontvangen door de priorin Zuster Lucia. Maar toen ik het later had over haar mooie klooster — een ommuurde tuin en een groot gebouw — zei ze dat het geen klooster was maar een 'villa'. Dat is qua gebouw ook zeker zo. Het echte klooster was vroeger "op de de Esquilino". Een marmeren tegel met de Antonius-T op het terras herinnert daar nog aan.
Een tegel met de Antonius-T op het terras, afkomstig van de "Esquilino", herinnert nog aan de oorspronkelijke locatie van het klooster.
Op de Esquilino is ook een straat met de naam "Via di S. Antonio all Esquilino."
Het Antoniusbeeld, in een hoek van de ontvangstruimte, kwam ook oorspronkelijk van de "Esquilino". Het is minstens twee meter hoog. Het is van hout, maar het klinkt hol: het is doorboord door houtworm. Een vinger is afgebroken; de lak in stukken erafgevallen. Volgens zuster Lucia is het meer dan tweehonderd jaar oud, maar hoe lang zal het nog meegaan?
De vuren aan zijn voet en op zijn hand, en het boek (links) zijn losse stukken.
Er is geen varkentje, maar wellicht was dat ook een los stuk en is het verdwenen.
Het kleine bronzen klokje zit met een metalen strip aan zijn staf, dus er kan mee geklingelt worden.
Maar het niet hebben van een gemeenschappelijke taal maakt verdere informatie-uitwisseling onmogelijk. Dus hoe de verhuizing destijds is geweest, waarom dat nu eigenlijk gebeurde en waar precies het klooster oorspronkelijk gevestigd was, blijft onduidelijk.
Ook over de exacte orde waartoe deze nonnen behoren, en over het aantal zusters dat nu nog in het klooster verblijft, is wat onduidelijkheid. Ze lijken tot de Benedictinessen tebehoren, maar dan wel een sub-orde, volgens het bord bij de ingang, de Benedictini Camadoteri. Maar daar kan ik verder niets over vinden.
Toch wel typisch dat het zusters zijn en geen broeders; als je nagaat hoe negatief de woestijnvaders over vrouwen dachten! Ook al was dat bij Antonius niet zo duidelijk aanwezig.
Detail van een plafondschildering in de kapel van het klooster.
Antonius met vuur in zijn rechterhand, en staf met klokje in de linkerhand.

contact: Adolpho Hartsuiker