Vita Antonii Abba's Iconografie Vuur Antonianen Kunsten Cultus Folklore Plant Dier Literatuur Paulus Hilarion Maria Simeon Adolphus
Nederlands Frans Italiaans Spaans Portugees Koptisch Duits Orthodox Engels Amerikaans Aziatisch
Antonius in Italië T-Z
A-B C-G H-K L-N O-R S T-Z Sardinië Sicilië muziek processies, zegeningen, vuren beelden
Termoli - Venetië; 2009 - Villavallelonga -

Termoli (CB)
Termoli
Venetië
Venetië heeft meer dan honderd kerken, maar geen daarvan is gewijd aan Antonius. Er was er vroeger wel een, Sant’Antonio di Castello, maar die is allang geleden afgebroken, en daarvan is eigenlijk alleen een fraai polyptiek over dat nu in de Galleria dell'Accademia hangt. Antonius komt wel in andere kerken voor.
Het staat bekend als het Lion polyptiek, omdat het op bevel van Domenico Lion, lid van de Venetiaanse Senaat, vervaardigd werd. De maker was Lorenzo Veneziano, en het paneel werd in 1359 in de kerk van Sant’Antonio Abate geïnstalleerd.
Het centrale paneel beeldt de Aankondiging uit: Maria en de Engel. Daarboven God de Vader en de duif van de Heilige Geest.
Antonius staat op de onderste rij, helemaal links. Hij heeft een grote T op zijn mantel, en de top van zijn staf bestaat uit een kruis van vier T’s.
Zou het plaatje hierboven, “Vue de saint Roch et de saint Antoine à Venise” uit ± 1730,
van die oude Antonius kerk zijn of van de huidige San Rocco?
Musée des Civilisations de l'Europe et de la Méditerranée, Parijs.
San Giacomo di Rialto
Maar er zijn verder in Venetië nog wel meer en zeer interessante beelden van Antonius, zoals het bronzen beeld in San Giacomo di Rialto, op het altaar van het Gilde van de Goudsmeden, wiens beschermheilige hij is, hier in Venetië.
De keuze voor deze kerk als plaats voor een patroonsbeeld is niet zo vreemd aangezien de goudsmeden op de Rialto brug hun zaken hadden (en sommige nog steeds hebben).
Wat ik me nog wel afvraag is hoe de connectie tussen goudsmeden en Antonius — die immers in het algemeen eerder met vee en huisdieren wordt geassocieerd — tot stand is gekomen. Het meest waarschijnlijk lijkt mij de connectie via het vuur, want Antonius is vooral in Italië de beheerser en brenger van het vuur. En vuur is natuurlijk een essentieel element in de smederij.
Het bronzen beeld is vervaardigd door Girolamo Campagna (1552 - 1623/25). Het is zeer donker, bijna zwart, en maakt een nogal grimmige indruk, alsof het is gegoten van brons van kanonnen. Hij heeft weinig attributen. De staf is die van een bisschop, en naast hem, aan zijn rechterkant, rijst van de grond — de bronzen grondplaat — een pluk vlammen op.
Biblioteca Orafa di Sant' Antonio Abate
Een andere connectie van Antonius en de goudsmeden vinden we in de Biblioteca Orafa di Sant'Antonio Abate, een bibliotheek die zich uitsluitend lijkt bezig te houden met teksten over juwelen, kunstsmederij, zilverwerk, klokken en horloges.
Op het op hun voormalige website vermelde adres San Giovanni Evangelista heb ik deze bibliotheek echter niet aangetroffen.
Zie het varkentje naast Antonius met grote klok aan de hand.
Wie de andere heilige is, is me onduidelijk.
Santa Maria Formosa
Terugkomende op de connectie van Antonius met het vuur, is het ook aardig om te zien hoe Antonius, naast Santa Barbara — de beschermheilige van de brandweer — op een altaarstuk in de kerk van Santa Maria Formosa te vinden is — met het vuur oprijzend uit zijn linkerhand. Het altaar bevindt zich in de zijkapel van de Scuola dei Bombardieri, ofwel het Gilde van de Brandweerlieden, dat hier hun hoofdkwartier had.
Santa Barbara is dan wel de beschermheilige van de brandweer in het algemeen, Antonius is de beschermheilige van de brandweer van het Vaticaan.
Aan de andere kant van Santa Barbara staat Sebastianus.
Het altaarstuk is vervaardigd door Jacopo Palma il Vecchio (1480-1510).
San Marcuola Santa Maria dei Derelitti
Een beeld van Antonius is ook aanwezig in de kerk van San Marcuola maar een verklaring over zijn aanwezigheid daar, ben ik nog niet tegengekomen.
Antonius ziet er wat vreemd uit, met mijter en bisschopsstaf, maar zijn identiteit lijkt door de aanwezigheid van een klokje in zijn linkerhand toch wel vast te staan.
In de kerk van Santa Maria dei Derelitti, beter bekend als Ospedaletto, is een altaarstuk van Francesco Ruschi (1610-1661) van de Maagd met Christuskind, Joseph, Veronica, Antonius en Carlo Borromeo.
Basilica dei Santi Giovanni e Paolo
Vlakbij de nogal bescheiden Ospedaletto, naast de ingang tot het Ospedale, ligt de gigantische Basilica dei Santi Giovanni e Paolo, in de volksmond San Zanipolo genaamd.Het is toch steeds weer verbazend in deze tijd van onkerkelijkheid zulke enorme kerken aan te treffen en je dan te realiseren dat die vroeger waarschijnlijk goed bezocht, geheel gevuld, waren.
In deze fantastisch ruime kerk bevinden zich veel grafmonumenten, in de vloer en tegen de muur.
Hoog tegen een muur bevindt zich een grafmonument voor Vettor Pisani “capitano generale da mar” tijdens de oorlog tegen Genua en overwinnaar van Chioggia in 1381, waar een klein Antoniusbeeldje onderdeel van uitmaakt.
Het interessante hieraan is dat Antonius weer eens als patroon van een zeevaarder lijkt te functioneren (tenzij er sprake was van een persoonlijke link).
De andere heilige op dit grafmonument — links van Maria en Christuskind — baardloos, met de palmtak van het martelaarschap en de tekenhaak van de bouwer, is mij onbekend.
San Francesco della Vigna
In de kerk van San Francesco della Vigna zou een altaarstuk moeten zijn van de Heilige Maagd en Christuskind, een schilderij van Paolo Veronese (1551). De afgebeelde heiligen zijn Joseph, Johannes de Doper als kind met lam, Catherina, en Antonius met staf en varken, in het midden, achter Catherina.
Op het internet heb ik diverse verwijzingen en afbeeldingen hiervan aangetroffen, maar ik heb het in die kerk niet aangetroffen. En zoiets zie je toch niet over het hoofd! Temeer daar dit de enige belangrijke beeltenis van Antonius in Venetië is waarop zijn kompaan het varken voorkomt — en dat nog wel in gezelschap van de Heilige Maagd; dat is ook al een zeldzaamheid.
In het Fine Arts Museums van San Francisco is een gravure van Agostino Carracci (1582), die op dit schilderij is gebaseerd, die ik hierbij maar toevoeg, vooral omdat het varken hierop zo duidelijk zichtbaar is.
Zeer verrassend in deze kerk is wel een altaar in marmer reliëf in de eerste nis rechts van de ingang.
Antonius staat in het midden; links staat Rochus, en rechts Sebastianus (zij het zonder pijlen). De drie pestheiligen.
Het altaar stamt uit 1561-1563, is vervaardigd door Vittoria, Alessandro (1525-1608) en is geschonken door de familie Montefeltre.
   
Galleria dell'Accademia
Het Lion Polyptiek — dat bij binnenkomst in de Galleria dell'Accademia vrijwel het eerste kunstwerk is dat opvalt — is hierboven al aan de orde geweest.
Maar er zijn nog meer schilderijen van Antonius in dit museum.
Een schilderij van Antonius (links in beeld) en Paulus van Thebe, uit 1515, door Giovanni Girolamo Savoldo, dat in de Galleria zou moeten zijn, heb ik niet aangetroffen, hoewel er op het internet verwijzingen en afbeeldingen van bestaan.
Jammer, want het is een fraai schilderij. Maar er is ook zo veel te zien; en misschien was het tijdelijk elders.
Er is een groot schilderij door Giovanni Battista Cima da Conegliano (1459-1517), een Sacra Conversazione, met de Madonna op de troon in het gezelschap van o.a. de heiligen Liberale, Nicola, Antonio Abate en Sebastiano.
Op het bordje bij het schilderij in de Galleria wordt Antonio niet vermeld. Ik heb de suppoost hiervan op de hoogte gesteld — maar zal dat effect hebben?
 
Verder is er nog een triptiek door Bellini, getiteld “Trittico de San Sebastiano” (1460-64), waar Antonius staat afgebeeld met Johannes de Evangelist en Sebastiaan.
Antonius heeft de bel in zijn linkerhand, maar ondersteboven met hangend koordje.
Dat is vrij uitzonderlijk, en ook te zien op een triptiek uit Ascoli, getiteld "Madonna en Kind, Sint Lucy, Sint Antonius Abt, Sint Sebastiaan" (1470-1473).

Ik heb deze schilderijen los uit de hand gefotografeerd, omdat dat eigenlijk niet mag, dus de scherpte laat te wensen over.

En er is een altaarstuk van Marco Basaiti (1470-1530),
waar een flinke klok naast Antonius op de grond staat.
Palazzo Ducale
Het Palazzo Ducale, het centrum van de macht, is natuurlijk bij uitstek een wereldse omgeving, hoewel ook de heiligen bij het uitoefenen daarvan te hulp geroepen werden.
Dus zijn er zeer veel schilderijen van wereldlijke leiders in gezelschap van heiligen en in andere Christelijke voorstellingen.
Er zijn ook meerdere schilderijen waarop Antonius staat afgebeeld als gezelschap van de heilige Maagd met Christuskind en andere heiligen. Ik zag er geen Verzoekingen of Bezoekingen.
Een schilderij, in de Sala del Collegio, van Tintoretto en zijn werkplaats uit 1584, is getiteld “Doge Nicolò da Ponte die de Bescherming van de Maagd aanroept”.
Antonius neemt hier een zeer centrale plaats in; relaxed zittend op een wolk, kijkt hij in aanbidding naar de Maagd en het Kind.
Hij heeft een T op de schoudermantel. In zijn linkerhand heeft hij een T-staf van correcte lengte, met daaraan een klokje.
Dan is er nog “De dode Christus aanbeden door de Doges Pietro Lando en Marcantonio Trevisan”, eveneens van Tintoretto uit ± 1580. [Hier is de helft van het schilderij getoond]
Antonius staat links, tussen Sebastiaan en de knielende doge. Hij heeft een T op de schoudermantel. In beide handen houdt hij een T-staf van correcte lengte vast, met een klokje hangend aan de linkerhand.
Op dit schilderij is Antonius (links) getuige, tezamen met de Madonna en Kind en andere heiligen, van de kroning van een doge. Antonius heeft een lange kromme-haak-staf, met daaraan een klokje, in de rechterhand.
Een totaal andere voorstelling van Antonius vinden we op een schilderij van Jeroen Bosch, een drieluik getiteld, “De Kruisiging van de heilige Julia (of Liberata)” uit 1497. Antonius is op het linkerluik afgebeeld, peinzend, zittend op de rand van een muurtje, een houding die door sommigen is geïnterpreteerd als “in meditatie”.
Het schilderij wordt ook wel aangeduid als het “drieluik van de gekruisigde martelares”. Het is evenwel niet duidelijk welke martelares op het middenpaneel is afgebeeld. Het kan gaan om de heilige Julia van Corsica, de Carthaagse slavin, die gekruisigd werd omdat ze weigerde de heidense goden te aanbidden. Meer aannemelijk echter is dat het hier gaat om de heilige Wilgefortis of Liberata, beter bekend als Ontkommer, de niet-bestaande martelares, die ontstond uit een verkeerd begrepen crucifix, waarop Jezus een toga draagt in plaats van een lendedoek.
Uitgaande van de opvatting (waarschijnlijk toch ook wel die van Bosch) dat het hier om een Carthaagse slavin gaat, dan is ook verklaarbaar waarom de twee mannen op het linkerluik als slavenhandelaren worden aangeduid.
En dan zou er nog een schilderij van Bosch zijn, dat ik helaas niet gezien heb.
Het is het Drieluik van de Heilige Kluizenaars uit c. 1505, welke gezien wordt als misschien wel een van de belangrijkste resultaten van Bosch’ verblijf in Venetië.
In het centrale paneel richt Sint Hiëronymus zijn blik op een kruisbeeld, veilig beschermd tegen de boze wereld, die gesymboliseerd wordt door de overblijfselen van een heidense tempel verspreid om hem heen op de grond en door twee monsterlijke dieren die daaronder in een strijd op leven en dood verwikkeld zijn.
Op het linker paneel zien we Sint Antonius de Kluizenaar die de amoureuze avances van de duivel-koningin weerstaat.
Op het rechter paneel, zich verschuilend in een kapelgrot, bidt Sint Egidius voor een altaar, met een pijl door zijn borst, herinnerend aan het moment dat hij werd neergeschoten door een toevallig passerende jager.
Ca’Rezzonico
Zo mogelijk nog wereldser dan het Palazzo Ducale is het opulente paleis Ca’Rezzonico, een voormalig centrum van commerciële macht en daarmee gepaard gaande onderdrukking, wat ongegeneerd tot uitdrukking werd gebracht door diverse gebeeldhouwde hardhouten zetels en standaarden met negertjes en slaven als steunen.
Daarenboven was er nog meer uiterlijk vertoon — conspicuous consumption — met onder andere fresco’s, plafondschilderingen en schilderijen op doek.
"Jupiter omringd door drie godinnen" van Pietro Liberi (1605 - 1687).
Vaas-standaard van Andrea Brustolon met Hercules en negerslaven, c. 1700.
Tussen al die nogal lichtzinnige voorstellingen, waaronder ik ook de ‘klassieke’ werken reken, zoals bijvoorbeeld de Jupiter hierboven, trof ik twee schilderijen van Antonius aan. Beide waren “verzoekingen”, en wel door wulpse vrouwen, wat een voor de hand liggende keus lijkt voor dit paleis, plus nog wat "bezoekingen" door demonische mannengestalten.

De twee Tentazioni zijn van Sebastiano Ricci (1659-1734) en van Pietro Liberi (1614-1687).
Het hierboven getoonde schilderij is van Ricci.
Ik heb het los uit de hand gefotografeerd, omdat dat eigenlijk niet mag, dus de scherpte laat te wensen over. Antonius, met flauw zichtbare blauwe T op de pij, heft zijn crucifix tegen de duivelse vrouwengestalten. De man op de knieën (links) maakt het duivelsteken met zijn linkerhand. De gevleugelde duivel met staart achter hem toont zijn aars.

Villavallelonga (AQ)
Traditionele kleding en aanbieding van producten, waaronder sinaasappels, en de Antoniusprocessie in Villavallelonga.
In Villavallelonga wordt een bloementapijt gelegd. Of het specifiek met Antonius te maken heeft, is niet duidelijk.
Voor meer van dergelijke bloementapijten, zie pagina.

contact: Adolpho Hartsuiker